KültürPera'da Halil Paşa 23 Ağustos'ta kapanıyor
Suyun Kıyısında 5 Mart–23 Ağustos 2026. İstanbul Modern'de Semiha Berksoy 6 Eylül'e kadar. Pera'da Osman Hamdi koleksiyonu ve Sabancı'nın kalıcı resim seçkisi açık. Ölçüm: 19 Ağustos 2026.
Kültür
HobiÇadır ıslanınca çoğu zaman kumaş değil, dikiş veya nefes
DIN'e göre dış çadır 1500 mm su sütunundan itibaren su geçirmez sayılır. Tatonka kılavuzu, dikiş bandı ve yoğuşmayı ayırır: ıslak tavan sızıntı demek değildir.
KültürAğustos sonunda sahnede duran dört oyun
19 Ağustos 2026 itibarıyla bileti satışta olan dört oyun: Herkes Kocama Benziyor, Alevli Günler, Ölü Ozanlar Derneği ve Bir Delinin Hatıra Defteri. Salon, fiyat ve seyirci notu.
HobiAkvaryum suyu süt gibi olunca bakılacak ilk şey renk değil
Yeni tankta süt rengi su çoğu zaman 3-7 günde iner. Aqueon rehberi ve 1998 Nitrospira makalesiyle: rengi, testi ve ne zaman su değişeceğini ayıran bir problem yazısı.
BilimYavru mürekkepbalığı kamuflajı sonradan mı öğreniyor?
Sosyal medyada minik mürekkepbalığının renk değiştirdiği videolar "ilk deneme" diye paylaşılıyor. Araştırma ise yumurtadan çıkışta yetişkin desenlerinin büyük kısmının hazır olduğunu gösteriyor.
BilimGri Baykuş Karın Altındaki Fareyi Nasıl Buluyor?
Büyük gri baykuş kışın avını gözle değil kulakla buluyor. Manitoba'daki deneyler karın sesi nasıl yuttuğunu ve kuşun neden avın tam üstünde asılı kaldığını gösterdi.
BilimCadı diye asılan kadın önce marangozları mahkemede yenmişti
1656'da Boston'da cadılıkla idam edilen Ann Hibbens, on altı yıl önce marangoz davasını kazanmıştı. Kilise aforozu, dul kalma ve Salem'den 36 yıl önce gelen idam.
BilimGünlük hayatımızdaki gizli tehlike: Hormon bozucular sağlığımızı nasıl tehdit ediyor?
Plastik şişe, kozmetik, gıda kutusu, market fişi: bisfenol A, ftalat ve pestisitler hormon sistemine karışıyor. WHO ve Endocrine Society uyarıyor; panik değil, maruziyet haritası.
BilimGüneşin Hareketiyle Zamanı Gösteren İlginç Tasarımlar
Duvarlardaki delikten süzülen ışık noktası, katedral zeminindeki öğle çizgisi, sekiz figürlü analemma: Güneş saati saatten önce geldi; bazıları hâlâ duvara bakarak doğru saati okuyor.
BilimGmail'i bırakıp Fastmail'e geçiş yapmanın düşündürdükleri
Google Gmailify ve POP ile dış hesap çekmeyi kapatıyor. Fastmail taşımayı kolaylaştırıyor; gizlilik vaadi ise uçtan uca şifreleme değil. Geçişte ne taşınır, ne sürpriz çıkarır?
BilimOtuz yılı aşkın süredir aranan o nadir kuş yuvası nasıl bulundu?
Kanada'nın Haida Gwaii adalarında mermer desenli dalıcımartının otuz yıldan sonra bulunan yuvası, denizden ormana giden gizli rotayı ve iki cepheli tehditleri anlatıyor.
BilimGünlük hayatınızı ele geçiren yapay zeka özelliklerini nasıl kapatırsınız?
Telefon, tarayıcı ve e-postada varsayılan açık gelen yapay zeka araçlarını tek tek kapatmanın yolları. Samsung, Apple, Google, Windows ve Gmail için pratik adımlar; tamamen kapatılamayan alanlar da var.
BilimOpenAI'ın yeni göz bebeği: Görsel algıda çığır açan yapay zeka modeli
Roboflow kıyaslamasına göre GPT-5.6 Sol, OpenAI'ın şimdiye kadarki en güçlü görsel modeli. Nesne tespiti 13,8'den 46,2'ye çıktı. OCR aynı kaldı, maliyet arttı.
BilimYapay Zeka Yarışında Yeni Güç: Qwen3.8 27B Testlerde Dikkat Çekiyor
Alibaba'nın açık ağırlıklı Qwen3.8 27B modeli bağımsız Artificial Analysis ölçümünde 52 puan aldı. Üretici tablosunda kod ve bilgisayar kullanımı satırlarında rakiplerin önüne geçiyor.
BilimGençler İçin Sosyal Medya Yasağı Çözüm Mü, Yoksa Sadece Bir Tartışma Başlangıcı Mı?
Avustralya 16 yaş altına sosyal medya hesabı yasağını uyguladı; BMJ ve Chicago araştırmaları üç ay sonra ne gösteriyor? İngiltere aynı yola girdi. Erken veriler çözüm değil, büyük deney diyor.
BilimMelanomda kişiye özel mRNA aşısı Faz 3'ü geçti
Moderna ve Merck, ameliyatla çıkarılmış ileri evre melanomda kişiye özel mRNA aşısı intismeran'ın Faz 3 denemesinde nüksetsiz sağkalım hedefini tutturduğunu açıkladı. 1.137 hastalık deneme, mRNA kanser tedavisinde ilk Faz 3 başarısı.
KültürSicilya'da Herkes Festivaldeyken Müzeden Rönesans Tabloları Çalındı
15 Ağustos 2026 gecesi Messina'da on binler La Vara dini yürüyüşündeyken hırsızlar bölgesel müzeye girdi. Antonello da Messina'nın 1473 tarihli San Gregorio poliptyğinden üç panel ve çift yüzlü bir ikon kayboldu; iki panel kaçışta dışarıda bırakıldı.
BilimTarih Öncesi Dev Timsahın Isırık İzleri İlk Kez Kemikte Bulundu
La Venta fosillerinde Purussaurus neivensis'in dev otçul memelilere bıraktığı ısırık izleri bulundu. Yedi metrelik timsah, tonluk avı su kenarında pusuya düşürmüş.
BilimSosyal Medya Yasakları Çocukları Korumak İçin Yeterli Mi?
Avustralya 16 yaş altına sosyal medya hesabı yasağını Aralık 2025'te uyguladı. Üç ay sonra eSafety ve BMJ verileri: hesap sahipliği düştü ama kullanım neredeyse aynı kaldı. Yasak tek başına yeterli mi?
BilimKadın Kıyafetlerinin Cepleri Neden Erkeklerinkine Göre Çok Daha Küçük?
Kadın cepleri her zaman küçük değildi: 18. yüzyılda belde taşınan tie-on cepler erkek ceketlerinden bile geniş olabiliyordu. Forma oturan silüet, çanta pazarı ve 2018'de ölçülen jean farkı bugünkü cebi nasıl üretti?
BilimOrta Yaşta Bu Üç Risk Faktöründen Kaçınmak Demansı 13 Yıl Geciktirebilir
ARIC kohortunda 12 bin kişiyi 26 yıl izleyen çalışma: orta yaşta tansiyon, diyabet ve sigara yoksa demanssız yaşam ortalama 13 yıl daha uzun. İlişki güçlü, neden-sonuç henüz ispat değil.
BilimOrta Doğu'daki Antik Atalarımızın Gözde Menüsü: Yılan ve Kertenkele
Karmel Dağı'ndaki el-Wad Terası'nda Natufian avcı-toplayıcılar üç bin yıl boyunca yılan ve kertenkele kesmiş, pişirmiş. PNAS 2026 çalışması menüyü kemik izlerinden okuyor.
BilimÖldü Sanılan Batı Afrika Mercan Resifleri Canlı ve Umut Dolu Çıktı
Benin açıklarında 1960'larda ölü sanılan mercan bandı, 2025'te sonar ve sualtı drone ile yeniden bakıldı. 54 metrede canlı bir mesofotik mercan bahçesi çıktı.
BilimTırnak Boyutundaki 40 Bin Yıllık Bu Eserler Yılın Keşfi Olabilir
Hohle Fels'te mamut fildişinden oyulmuş iki tırnak boyutu kuş figürini çıktı. Kırk bin yıllık, gramın altında, Aurignacien sanatının en küçük örneklerinden.
BilimDoğu Çin Denizi'nde Uzaydan Görüntülenen Devasa Su Akıntısı
19 Şubat 2026'da NASA'nın Terra uydusu, Jeju Adası'nın ardında dönen bulut sokakları ile Yangtze'den gelen kilometrelerce tortu bulutunu aynı karede yakaladı. Gökyüzü ile deniz aynı gün iki ayrı fizik dersi verdi.
BilimDoğanın Kendi Işığını Yarattığı En Büyüleyici 15 Yer
Karayipler’den Yeni Zelanda mağaralarına, Tayvan’ın mavi gözyaşlarından Hint Okyanusu’nun süt denizlerine: canlıların kimyasal ışığı nerede ve nasıl görünür hale geliyor?
BilimTek Bir Dişisi Bulunan ve Ardından Tarihe Karışan Eşsiz Kuş Türü
Negros meyve güvercini bilime tek bir dişi deriyle girdi. 1953’te ikinci kuş çalılıkta kayboldu; 2024’te DNA, türün antik ve ayrı bir soy olduğunu gösterdi.
BilimEvden Çalışmak Bir Ödül Değil Temel Bir Hak Olmalı
Victoria eyaleti haftada iki gün evden çalışmayı yasaya yazıyor; Portekiz’de küçük çocuklu ebeveynler için teleçalışma hakkı zaten var. Bloom’un Nature’daki hibrit deneyi istifayı üçte bir düşürdü, performansı bozmadı. Ödül dili neden yanlış kalıyor?
BilimAntibiyotik Kullanımı Hakkında Bildiğiniz Her Şey Yanlış Olabilir
Kürü mutlaka bitir, direnç bedende oluşur, soğuk algınlığına hap: WHO ve BMJ'nin bozduğu antibiyotik ezberleri. Doğru süre hâlâ hekimin işi; bu yazı tanı veya tedavi önermez.
BilimDepremde Binanın Çok Sallanması Sağlam Olduğunu mu Gösterir?
Depremde bina sallanınca çoğu kişi bunu sağlamlık sanır. Mühendislik başka şey söylüyor: kontrollü esneme ile tehlikeli kayma aynı his olabilir.
BilimAşırı Sıcaklar Demiryollarını Nasıl Etkiliyor?
Çelik ray güneşte genleşir, kaynaklı hatta kaçacak yer bulamaz. Yaz burkulması, hız kısıtı ve gerilimsiz sıcaklık dengesi bu yüzden aynı dosyada.
UzayArtemis Programında Astronotların Yerçekimi Simülasyonları
Ay yerçekimi Dünya'nın altıda biri. Artemis mürettebatı Houston'da ARGOS, havuz ve parabolik uçuşla bu ağırlığı prova ediyor; simülasyonun sınırları da net.
BilimÖlümsüzlük Gerçekten Mümkün mü?
Turritopsis yaşlanmayı geri alabiliyor; insan için on iki işaret ve fare deneyleri var. Biyolojik ölümsüzlük ile sonsuzluk aynı şey değil.
BilimDron Tehdidiyle Mücadele Yöntemleri Nelerdir?
Havaalanından stadyuma, ucuz bir dron bile ciddi risk taşıyor. Algılama, sinyal bozma, sahte konum ve kinetik engelleme nasıl çalışır; hangisi ne zaman işe yaramaz?
BilimDodo aptal değildi: kafatası başka bir kuş anlatıyor
2026'da üç dodo kafatasının CT taraması, beynin izini çıkardı. Optik loblar küçük, koku alanı büyük, bilişsel bölge güvercin kadar. Aptal efsanesi çöküyor; gece veya alacakaranlık kuşuna işaret var.
BilimTakipçi çoğalınca neden daha kötü hissediyorsun?
Elli dört çizer ve müzisyen, yüz binlerce takipçi. Örgüt psikologları dinledi: kalabalık gelince işin anlamı izleyicinin tepkisinde aranmaya başlıyor. Asıl yük çoğu zaman övgüden geliyor.
Gündelik HayatQuake CD'sine bütün katalog kondu, 39 günde kilidi düştü
1996'da id Software, Quake shareware CD'sine Doom'dan Hexen'e kadar şifreli kataloğu koydu. Telefonla açılacaktı. 39 gün sonra kilidin nasıl çalıştığı ortalığa çıktı.
BilimSuç dizisini gece yarısı neden kapatamıyorsun?
Saat iki, bir bölüm daha. Psikoloji bunu tek bir meraka bağlamıyor: tehlikeli olana bakma isteği, evde prova edilen korku ve yarım kalan bölümün zihinde durması birlikte çalışıyor.
BilimNarvalın burgu dişi iki zıt sarmaldan örülmüş
Dışarıdan tek sol burgu gibi duran narval dişi, içeride ters yönde ikinci bir sarmal taşıyor. 2026’da senkrotron X ışınlarıyla çıkan Nature Communications bulgusu, dişin neden düz ve kırılmadan büyüdüğünü anlatıyor.
KültürMarvel'ın En Karizmatik Kötüsü Doctor Doom Kimdir?
1962'de Stan Lee ismi sade diye seçti. Jack Kirby zırhı Demir Maskeli Adam diye çizdi. Maske henüz soğumamışken yüzüne geçti; asıl yara orada büyüdü.
BilimTıbbi Veriler Tehdit Altında: Sağlık Kayıtlarının Gizliliği Nereye Gidiyor?
Hastane duvarının ötesinde, yazılım tedarikçilerinden e-Nabız şifresine kadar sağlık kayıtları nasıl sızıyor ve mahremiyet nereye gidiyor?
BilimLineer Cebiri Gerçekten Anlamak: Ezber Bozan Modern Bir Yaklaşım
1995'te Axler determinant kapısını kapatmayı önerdi. Matris iki okun yeni adresidir; determinant bir alan ölçer. Formül durur, sıra değişir.
BilimRingdeki Trajedi: Boksör Prichard Colón'un Hayatını Değiştiren Gece
17 Ekim 2015'te Prichard Colón maçı ayakta bitirdi, soyunma odasında yığıldı. Tomografi 1,5 cm'lik subdural pıhtı ve 1,2 cm'lik beyin kayması gösterdi. 221 gün koma, 2026'da ölüm. Ringden yürümek beynin sağlam olduğu anlamına gelmez.
Bilim15 Ağustos 1947: Hindistan’ın Bağımsızlık Mücadelesi ve Tarihi Dönüm Noktası
Gece yarısı Delhi özgürlüğü ilan etti; sınır haritası iki gün sonra çıktı. Kanun, acele takvim ve Radcliffe çizgisi 15 Ağustos 1947'yi nasıl kurdu.
BilimReticulum: İnternet Çökse Bile İletişimde Kalmayı Sağlayan Merkeziyetsiz Ağ
Reticulum, IP'siz ve şifresi kapatılamayan bir örgü yığını. Saniyede 5 bit yeter; LoRa ile WiFi aynı ağa bağlanabiliyor. Afet gecesi sihir değil.
Bilimİklim Krizinden Kaçıp Yer Değiştirmek Neden Tek Başına Çözüm Değil?
2024'te Hindistan ve Bangladeş'te afet kaynaklı yaklaşık 7,8 milyon iç yerinden edilme kaydı var. Odisha'da iki köy gösteriyor: ev güvenli olunca iş ve okul da güvenli olmuyor.
BilimYapay Zekayı Düzenlemek: Hükümetlerin ve Şirketlerin Doğru Denge Arayışı
AB risk basamaklı Yapay Zeka Yasası'nı yürürlüğe koyuyor; ABD gönüllü taahhütlerden sonra federal eli gevşetiyor. Şirketler kendi güvenlik forumlarını kuruyor. Kim kuralı yazacak, kim denetleyecek?
KültürTürkiye bu hafta neden aynı kitabı okuyor: Gece Yarısı Treni
Haftanın Kitabı: Matt Haig'in Gece Yarısı Treni D&R'da bir numara, Kitapyurdu'nda üçüncü. Gece Yarısı Kütüphanesi ile aynı evrende; 81 yaşındaki kitapçının treni ve pişmanlığın bilimi.
BilimDijital çağda aşk: Yeni nesil flört alışkanlıkları
ABD'de 2013'ten beri çiftlerin en sık tanıştığı yer ekran. 30 yaş altının yarısından fazlası uygulamayı denemiş; kaydırma yorgunluğu 12 haftada ölçülüyor.
KültürMarvel evreninde yeni heyecan: Avengers Doomsday
Avengers: Doomsday 18 Aralık 2026'da sinemada. Robert Downey Jr. Doctor Doom olarak dönüyor; Russo kardeşler yönetiyor; üç evrenin kahramanları aynı tehdide bakıyor.
BilimHayvanat bahçeleri iklim krizine ayak uydurabilecek mi?
Tokyo'da Tama Hayvanat Bahçesi'nde Temmuz 2026'da üç aslan öldü. 16 aslandan 10'u tedavi gördü. Aslan sıcakla özdeş; yine de yüksek nemde soluyarak soğuması yetmeyebiliyor. Bahçeler soğuğa göre kurulmuştu.
Gündelik HayatGüzellik tutoriali izleyenlerde dünkü ürün sayısı yüzde 40 daha yüksek
New Jersey'de 143 lise öğrencisine son 24 saatte kaç kişisel bakım ürünü kullandıkları soruldu. Tutorial izleyenlerde sayı yüzde 40, influencerın ürün hattını takip edenlerde yüzde 30 daha yüksekti. Senin elinde kalan pratik kısım da burada.
BilimHuashan kayalıklarında kırmızı neden hâlâ duruyor?
Guangxi'de iki bin yıllık kırmızı kayalık resimleri musona rağmen duruyor. Shandong ekibi harcı çözdü: kireç, kemik külü ve az kan. Doğum kanı yorumu ise yalnızca bir noktada.
HobiPokut Yaylası: sırtın kenarında ahşap evler, vadide bulut denizi
Rize Çamlıhemşin'de 2032 metrede, uçurum kenarında ahşap evler: Pokut. Doruk yüzlerce kampçı deneyimini süzdü: doğrulanmış koordinatlar, GPX, dürüst lojistik ve öğlen jeep kuyruğunun gerçeği bu rehberde.
BilimEnayi olma korkusu neden bu kadar pahalı?
Temkinli olmak akıllıca. Ama psikoloji, enayi sayılma korkusunun (sugrofobi) işbirliğini, sağlığı ve kararları sessizce aşındırabildiğini gösteriyor. Vohs, Button ve De Dreu'nun bulguları.
BilimParfümü Boyuna Sıkmak Sağlığa Zararlı mı?
Boyun ve bilekte parfüm sıkmak moda kuralı; tiroid kanseri ve hormon bozucu iddiası sosyal medyada dolaşıyor. Ftalatlar gerçek bir endişe, ama boyun noktası kanıtı nerede duruyor?
BilimZonguldak'ta 40 Milyonluk Lüks Yat Neden Battı?
Karadeniz Ereğli'de Dolce Vento denize indikten 15 dakikada battı. Can kaybı yoktu; soru mühendislikte: metasenter yüksekliği, ağırlık merkezi ve GMO'nun uyarısı.
BilimYapay Zeka Dünyasında Yeni Pazar: Kredi Yeniden Satış Ekonomisi
Kullanılmayan yapay zeka API kredileri ikincil piyasada yüzde 30-80 indirimle listeleniyor. OpenAI satışı yasaklıyor. İstek çoğu zaman vekilden geçiyor.
BilimPopülerleşen İnternet Uzantısı .xyz Nereden Geliyor?
.xyz, ICANN'in 2012 yeni gTLD turunda doğdu. 2014'te köke girdi, Alphabet abc.xyz ile görünür oldu. Üç harfin hikâyesi isim alanının genişlemesi.
BilimJaponya'nın Gizemli Geçmişinden 4.500 Yıllık Alev Desenli Çömlekler
Shinano Nehri havzasında Orta Jōmon döneminde üretilen alev ağızlı kaplar hâlâ tartışılıyor: yemek mi pişirdiler, yoksa bir ritüelin yüzü müydü?
BilimYapay Zeka Modelleri Neden Bilerek Daha Az Akıllı Hale Getiriliyor?
Llama-2, güvenli 250 sorunun yüzde 38'ini reddetti. InstructGPT aynı eğitimin çeviride puan düşürdüğünü yazdı. Uyum vergisi: modeli hayır diyecek hale getirmenin ölçülen bedeli.
BilimMadagaskar'ın Kayıp Kraliyet Kalıntıları Sadece Tarihi Bir Adım mı?
Fransa 2025'te Kral Toera'nın olduğu düşünülen kafatası dahil üç Sakalava kalıntısını iade etti. DNA kesin demedi; kalıntı hâlâ tahtın meşruiyetine bağlı.
BilimStripe'ın OpenRouter'ı Milyarlarca Dolara Satın Alacağı İddiası
Bloomberg'e göre Stripe, AI model kapısı OpenRouter'ı 7 milyar doların üzerinde satın alacak. Şirketler doğrulamadı. Neden bir ödeme firması GPU'suz bir yönlendiriciye bu kadar biçiyor?
BilimDinlediğiniz Anda Kaygınızı Yüzde 65 Oranında Azaltan O Mucize Şarkı
Weightless adlı parçanın Mindlab raporunda yüzde 73 rahatlama skoru var. İnternetteki yüzde 65 ise viral bir kısaltma. Laboratuvar, Pennsylvania ve 2022 çalışmaları ne diyor?
BilimBir Avrupa Kralının Papa Seçimine Müdahale Ettiği Son Olay
1903 konklavında Avusturya-Macaristan İmparatoru Franz Joseph, Kardinal Rampolla'ya veto okuttu. Oylama yine devam etti; sonunda Pius X çıktı ve bir yıl içinde bu hakkı yasakladı.
KültürX-Men Evreninin En Tehlikeli Kötülerinden Mister Sinister Kimdir?
1986'da Morlock katliamının arkasındaki isim önce bir gölgeydi. Nathaniel Essex, Viktoryen Darwin saplantısını klona ve DNA bankasına çevirdi. Tehlikesi yumruğunda değil, on yıllara yayılan sabrında.
KültürHindistan'daki 'Hamamböceği' Protestoları Gençliğin Umudunu Nasıl Ateşledi?
Mayıs 2026'da bir yargıç işsiz gençleri hamamböceğine benzetti. Etiket sahiplenildi, Instagram'da milyonlar toplandı, Delhi sokaklarında oturuldu. Temmuz sonunda eğitim bakanı istifa etti.
BilimYapay Zeka Tekilliğine Ulaştıysak Bunu Gerçekten Anlayabilir miyiz?
Vinge 1993'te NASA'da otuz yıllık bir pencere açtı: insanüstü zeka gelince o noktadan sonrasını modellerimiz okuyamaz. 2778 araştırmacı hâlâ 2047 diyor. Eşiği geçtiysek, bunu nasıl bileceğiz?
BilimCloudflare Sunucu Ayarlarını Değiştirdiğinizde Sessizce Ne Yapıyor?
Ad sunucusunu Cloudflare'a çevirince ücretsiz planda kenar, HTML'e beacon.min.js ekliyor. Senin sunucun temiz sayfa gönderiyor; tarayıcı senin yazmadığın betiği alıyor.
KültürHızlı Yaşam Çağında Ruhu Dinlendiren Bir Eylem: Yavaş Kitap Okumak
Evelyn Wood 1959'da dakikada iki üç katı kelime vaat etti. Göz hareketi araştırması aynı vaadi tarttı; sevilen sayfa ise zaten yavaşlıyor.
KültürSinema Tarihinde Takıntının Karanlık Yüzü: Obsession
Brian De Palma'nın 1976 tarihli Obsession filmi, Hitchcock'un Vertigo'sundan beslenen bir takıntı hikâyesi. Paul Schrader senaryosu, Bernard Herrmann müziği ve stüdyonun sansürlediği karanlık bir sır.
BilimBebek Arabasıyla Koşmak Kronik Sakatlanmaları Önleyebilir mi?
Penn State'in PLOS One çalışmasında bebek arabasıyla koşan ebeveynlerde aşırı kullanım sakatlanması oranı daha düşüktü. Dikey darbe azalıyor; burulma yükü artıyor. İlişki güçlü, nedensellik henüz kesin değil.
BilimClaude'un Yazılara Gizli Filigran Eklenmesi Edebiyata Tehdit mi?
Anthropic 14 Ağustos'ta açıkladı: Claude'un filigranı gizli karakter değil, eşdeğer kelime seçiminde duruyor. AB Yasası işaret istiyor; işaret yazarlık ile ağır düzenlemeyi ayıramıyor.
UzayRoketlerin Çok Katmanlı Yalıtımı Gaz Saldıktan Sonra Nasıl Görünür?
Uydu fotoğraflarındaki buruşuk altın kâğıt altın değil: amber Kapton. Fırlatışta katmanlar hava dolu; kaçmazsa battaniye şişer, yırtılır. Gaz çıktıktan sonra örtü oturur ve o buruşuk görünüm kalır.
BilimBiyolojik Yaşımızı Ölçen Epigenetik Saatlerin Gizemi
Kimlik kartındaki yaş ile hücrelerinizin DNA metilasyon yaşı aynı olmayabilir. Horvath'ın 353 CpG'lik saati, kanser dokusunda ortalama 36 yıl hızlanma gösterdi. Peki bu saat tam olarak neyi ölçüyor?
Bilimİskoç Kalesinde Bulunan İskelet Tarihi Kuşatmanın Kurbanı Olabilir
Stirling Kalesi şapelinin altında bulunan İskelet 150'de 160'tan fazla kırık var. Bioarkeologlar, 1304 kuşatmasındaki trebuchet darbesini ilk doğrulanmış aday sayıyor.
BilimGitHub Yaşadığı Kesintilerle Nasıl Başa Çıkıyor?
Kendi kodunu kendi sitesinde tutan bir platform düştüğünde nasıl ayağa kalkar? GitHub'ın eBPF, patlama yarıçapı ve aylık şeffaflık pratikleri dağıtık sistem biliminin canlı dersi.
BilimSadece 5 Tane Kalan Siyah Ardıç Kuşu Nasıl Kurtuldu?
1980'de dünyada yalnızca beş Chatham siyah ardıç kuşu kalmıştı. Don Merton ekibi yumurtaları başka bir türe emanet ederek türü uçurumdan çekti; bugün yüzlercesi yaşıyor ve hepsi Old Blue'nun soyundan geliyor.
BilimCambridge Profesörlüğünden İstifaya Uzanan Tartışmalı Kariyer
2023'te Cambridge'in en genç Siyah profesörü olan Jason Arday, 2026 Ağustosunda istifa etti. İntihal iddiaları, unvan soruları ve üniversitenin devam eden soruşturması, akademik doğrulamanın kırılgan yerini gösteriyor.
BilimSürekli Glikoz Monitörleri Diyabet Tedavisinde Her Şeyi Çözüyor mu?
Sürekli glikoz monitörü damarı değil doku sıvısını okur. MOBILE'da hedef aralık yüzde 59'a 43 çıktı; ani düşüşte gecikme büyür ve ortalama herkeste hedefe inmez.
BilimMemelilerde Canlı Doğum Ne Zaman Başladı?
Ders kitapları canlı doğumu Geç Jura-Erken Kretase'ye koyuyordu. 236 milyon yıllık bir sinodontun kemik halkası, saati yaklaşık 90 milyon yıl geriye çekiyor.
UzayGlobalstar Uydularındaki Bu Kare Yapılar Ne Anlama Geliyor?
15 Ağustos 2026'da yörüngeye çıkan Globalstar ikmal uydularında görünen beyaz kare paneller, tutucu arayüz değil. FCC dosyasına göre ksenonlu Hall etkili elektrik iticiler.
Gündelik Hayatİndüksiyon Ocakta Reçel Kavanozları Nasıl Isıtılır?
İndüksiyon cam kavanozu görmez: eddy akımı yok, ısı yok. Adaptör plakası termal şok riski taşır. Güvenli yol uyumlu tencerede su banyosu.
BilimKahvenin Cinsiyet Hormonlarımız Üzerindeki Etkileri
Sabah kahvesi sadece uyanıklık mı veriyor? Kontrollü denemede 8 haftada kalıcı hormon farkı yok; gözlemsel çalışmalarda kafein metabolitleri ile testosteron ve SHBG arasında ters ilişki görülüyor. Ne kadarını biliyoruz?
Bilimİznik Gölü'nün Altında Bulunan Tarihi Kilise Sırrını Koruyor
2014'te havadan görülen İznik Gölü bazilikası, Mustafa Şahin'in kazısıyla Kutsal Babalar Kilisesi adayına dönüştü. Su çekildi; mezarlar ve konsil sorusu yerinde duruyor.
BilimQwen 3.8 27B Başarılı Ama Fazla Düşünme Eğiliminde
Alibaba'nın açık ağırlıklı Qwen 3.8 27B modeli kod ve görüde güçlü. Ama varsayılan xhigh düşünme ayarı basit istemlerde bile dakikalarca düşünüp token yakıyor.
BilimToplu Taşımada Temassız Kart Dolandırıcılığı Mümkün mü?
NFC aktarma saldırısı laboratuvardan sokağa indi: kalabalıkta kartın uzaktaki kasada harcanması mümkün. Ama şifresiz tavan, art arda işlem kuralları ve banka izlemesi riski abartıldığı kadar sınırsız değil.
BilimBatı Afrika'da Sağlık Hizmetlerinin Yönünü Değiştiren Model
Bamako çevresinde ProCCM: maaşlı toplum sağlığı işçileri kapı kapı hasta arıyor, ücret kalkıyor. 5 yaş altı ölüm 154'ten 7'ye düşüyor; sınırlar da net.
KültürFilmlerde planlar neden 12 saniyeden 2,5'e düştü?
Ortalama plan süresi 1930'da ~12 saniyeyken bugün ~2,5 saniye. Cutting ve Salt'ın sayıları, MTV miti ve dikkatin ritmi.
BilimT. rex'in kolları neden bu kadar küçüktü?
UCL ve Cambridge ekibi 82 teropod türünü ölçtü: kısa kollar beden büyümesinden çok güçlü kafatasıyla birlikte geliyor. T. rex'te avı kavrayan el değil, ısıran çene kazanmış.
BilimStonehenge'den eski bir höyük neden hâlâ ziyarete kapalı?
Louisiana'daki Watson Brake, yaklaşık 5400 yıl önce yükselmiş on bir toprak höyük. Stonehenge ve Giza piramitlerinden eski; arazinin bir kısmı özel mülkte kaldığı için halk hâlâ göremiyor.
BilimKuşlar uyurken de şarkı mı prova ediyor?
Zebra ispinozunda premotor nöronlar gece sessizce gündüz şarkısını yeniden çalıyor. 2000'den 2024'e uzanan kayıtlar, uyuyan kuşun ses organında bile şarkı benzeri kas hareketleri gösteriyor.
BilimHafta sonu aslında kaç yaşında?
Cumartesi-Pazar doğal sanılır ama iki günlük tatil sanayi çağının uzlaşmasıdır. Saint Monday'den Ford'a, FLSA'dan Türkiye'nin 1974 düzenlemesine, hafta sonunun gerçek yaşı.
BilimÇoklu Yapay Zeka Ajan Sistemlerinde Karşılaşılan Temel Sorunlar
Berkeley'nin MAST çalışması: yedi çerçeve, 200+ iz. Belirtim, ajan uyumsuzluğu ve zayıf doğrulama; ChatDev ProgramDev'de yüzde 33 doğruluk.
BilimYapay Zeka İlaç Geliştirme Sürecini Nasıl Dönüştürüyor?
Yeni bir ilacı rafta görmek yıllar ve milyar dolar sürer. AlphaFold protein şeklini dakikalarda tahmin ediyor; üretken YA ile tasarlanan rentosertib faz 2a'da akciğer kapasitesinde +98 ml sinyal verdi. Onay değil, erken ama ölçülebilir bir kırılma.
BilimYapay Zeka Her Yerde Karşımıza Çıkan Reklamlarla Ne Yapmaya Çalışıyor?
OpenAI sohbete etiketli reklam deniyor, Google AI Mode'a alışveriş birimi koyuyor, Meta 2026'da URL+bütçeden tam otomatik reklam peşinde. Amaç daha çok banner değil: karar anına girmek.
BilimKromozomlar, Hormonlar ve Beden Uyuşmadığında Ne Olur?
Cinsiyet gelişimi tek bir anahtar değil; kromozom, hormon ve anatomi üç ayrı katman. Bu katmanlar uyuşmazsa ne olur? Biyoloji ne diyor, ne demiyor.
BilimAlzheimer Belirtilerini Tersine Çevirdiği İddia Edilen Tartışmalı Ameliyat
Boyundaki lenf damarlarını damarlara bağlayan dcLVA ameliyatı, Alzheimer belirtilerini tersine çevirdiği iddiasıyla yayıldı. Nature'ın 2026 özeti: umut var, kanıt zayıf, Çin rutin kullanımı durdurdu.
BilimKaren Carpenter'ın Trajik Sonunu Getiren Gizli Tehlike
4 Şubat 1983'te Karen Carpenter kalp durmasıyla öldü. Otopsi emetin kardiyotoksisitesi yazdı: anoreksiya nervoza zemininde, kusma şurubundaki alkaloidin kalp kasını zehirlemesi. Gizli tehlike eczane rafındaydı.
BilimGerçek Gittiği Uçak Kaçırma Olayını Kamera Şakası Zannettiler
3 Şubat 1969'da Eastern Airlines Flight 7 Havana'ya kaçırıldı. Kabinde Candid Camera sunucusu Allen Funt vardı; en az dört yolcu olayı televizyon şakası sandı. Funt ertesi gün yazdı: bıçak gerçekti, gülümseme yoktu.
BilimDaha Sağlıklı Çiftlik Hayvanları Sera Gazı Emisyonunu Nasıl Azaltabilir?
Kyriazakis ekibinin 2024 çerçevesi ve Doğu Afrika modelleri: hasta hayvan birim süt/et başına daha fazla sera gazı bırakır; sağlık iyileşince yoğunluk düşer, toplam emisyon ayrı ölçülmelidir.
BilimYapay Zeka Modelleri Sadece İlkokul Düzeyinde Verilerle Eğitilirse Ne Olur?
LittleLearner, yalnızca K-5 müfredatıyla eğitilmiş 5B'lik bir dil modeli. Dil kuruyor; müfredat dışına çıkınca çöküyor. İnce ayar da tavanı kırmıyor.
UzayRadyo Teleskoplar Uzayın Derinliklerindeki Gizemli Molekülleri Nasıl Haritalandırıyor?
Soğuk yıldız doğumevlerindeki moleküller görünür ışıkla okunmaz. Radyo teleskoplar frekans parmak izini yakalar; ALMA gibi diziler bunu haritaya çevirir. V883 Orionis diskinde karmaşık organiklerin izi bu yöntemin somut örneğidir.
BilimDalgıçların Korkulu Rüyası Vurgun Yemenin Önüne Geçecek Şaşırtıcı Yöntem
Isıtmalı dalış giysisi giydirilmiş domuzlarla yapılan PNAS çalışmasında, çıkıştan önce solunan gaz değiştirilince vurgun ölümleri çöktü. Yöntem nasıl işliyor, insan için ne kadar uzak?
BilimMetro İstasyonunda Merhum Eşinin Sesini Duyabilmek İçin Her Gün Aynı Yere Giden Kadının Dokunaklı Hikayesi
Londra metrosunda Mind the Gap anonsunu kaydeden oyuncu Oswald Laurence ölünce eşi Dr Margaret McCollum Embankment'a gitmeye devam etti. 2012'de ses silindi; Transport for London arşivden bulup geri koydu. Bilim buna devam eden bağ diyor.
BilimMemelilerin Evrim Tarihine Dair Ezberleri Bozan Keşif
236 milyon yıllık Chiniquodon fosilinin kemik halkalarında neonatal çizgi bulundu. Canlı doğum, memeli soyunda sanılandan 90-95 milyon yıl önce başlamış olabilir.
UzayMars'ın Suyu 4 Milyar Yıl Önce Nasıl Yok Oldu?
Teghaza 001 meteoritindeki apatitler, 4,1 milyar yıl önce Mars hidrosferinin D/H oranının Dünya deniz suyunun en az iki katına çıktığını gösteriyor: hafif hidrojen uzaya erken kaçmıştı.
BilimYazılım Mühendisliğinde Temel Bilgiler Neden Hayati Önem Taşıyor?
Brooks'un öz/kaza ayrımı ve DORA 2025 büyütücü tezi: çerçeveler değişir, gereksinim-test-mimari kalır. Temel bilgi nostalji değil kaldıraç.
BilimYerin Yüzlerce Metre Derinliğinde Hayatta Kalma Mücadelesi
1973'te İrlanda açıklarında Pisces III denizaltısı 480 metreye battı. Roger Chapman ve Roger Mallinson 76 saat sonra, tüpte 12 dakika oksijen kalmışken yüzeye çıktı. Hayatta kalma bilimi ve tarihin en derin başarılı sualtı kurtarması.
BilimYapay Zeka ile Etkili İletişim: Claude Sistem Komutları
Claude'da iyi sonuç çoğu zaman model sürümünden değil, sistem komutu ve net talimattan gelir. Anthropic'in rehberindeki dört katman ve günlük kullanım.
Bilim1941 Yılında İngiltere Neden Güçlerini Kendi Topraklarında Topladı?
Dunkirk'ten sonra Britanya Muharebesi kazanılmıştı; Hitler işgali ertelemişti. Londra bunu bilmiyordu. 1941'de zırhlı birlikler adada tutuldu, Home Guard büyüdü, kıyı tahkimatı sürdü.
UzayJames Webb Uzay Teleskobu'ndan Çarpıcı Karadelik Keşfi
JWST ve ALMA, Büyük Patlama'dan 1,3 milyar yıl sonra LID-1166 adlı sistemi çözdü: birbirine 4.900 ışık yılı mesafede, aynı anda beslenen iki süper kütleli kara delik. Bu kadar yakın bir çift erken evrende ilk kez net görüldü.
BilimFelsefe Neden Hala Hayatidir?
Vezüv'ün 79'da kömürleştirdiği Herculaneum papirüsleri hâlâ okunuyor: Philodemos'un Akademi Tarihi, Platon'un bahçesi, 2026'da uçtan uca açılan ilk tomar. Felsefe toprağın altından geri geliyor.
BilimBologna Merkez Tren İstasyonu Katliamı Anıtı
2 Ağustos 1980'de Bologna Centrale'de 85 kişiyi öldüren bombanın ardından istasyonun kendisi anıt oldu: 10:25'te duran saat, isim plakası, cam altındaki çatlak.
BilimDemir Yumruklu 16. Yüzyıl Şövalyesi Gottfried von Berlichingen
1504'te sağ elini kaybeden Götz von Berlichingen, yaylı demir protezlerle savaşmaya devam etti. İki el hâlâ Jagsthausen'de; Goethe'nin oyunu efsaneyi büyüttü.
BilimBeynin En Yanlış Anlaşılan Rahatsızlığı: Fonksiyonel Nörolojik Bozukluk
MR temiz, kol felç gibi. FND'de sorun yapısal hasar değil, beyin ağlarının yanlış çalışması. Belirti gerçek; rol değil. Lancet ve Nature Reviews çerçevesi.
BilimRobotların Hızını İkiye Katlayan Yeni Yapay Zeka Yöntemi
MIT Han Lab'ın VLASH yöntemi, robotun hareket ederken sonraki adımı planlamasını sağlıyor. Senkron çıkarıma göre hız yaklaşık iki katına çıkabiliyor; tepki gecikmesi sert düşüyor.
BilimKene Kaynaklı Hastalıklar İçin Evde Teşhis Dönemi
Ağustos 2026'da LymeAlert, çıkarılan keneyi ~30 dakikada Borrelia burgdorferi için test ediyor. CDC kene testini rutin önermiyor; kit insan tanısı değil. Türkiye'de asıl gündem KKKA: bu şerit o virüsü ölçmüyor.
BilimAntik Roma kuyusunda bulunan 43 iskelet ölümcül bir salgına işaret ediyor
Osijek'te antik Mursa kuyusunda en az 43 iskelet: kadın, erkek, çocuk; yaygın savaş yarası yok. Biyoarkeolog Mario Novak'ın Berlin 2026 sunumu, Kıbrıslı Vebası hipotezini öne çıkarıyor.
BilimKarın bölgesi yağlanması kalp riskini VKI'den çok daha iyi gösteriyor
JACC 2026'da ~260 bin kişilik izlem: normal kiloda yüksek bel çevresi, çoğu kalp sonucunda yüzde 15-50 daha yüksek risk. VKİ tek başına riski bulandırıyor.
BilimSüveyş Kanalı neden halk arasında Marlboro Kanalı olarak anılıyor?
Denizciler Süveyş'e Marlboro Kanalı demiş. Sebep coğrafya değil: geçişi kolaylaştırmak için karton sigara. Rose George, MACN ve sahil güvenliği raporları bu lakabı nasıl belgeledi?
BilimYeşilçam'ın kült Tarkan filmlerindeki unutulmaz han sahneleri
Kartal Tibet'li Tarkan filmlerinde han sahneleri neden savaştan daha çok hatırlanır? Sezgin Burak'tan Yeşilçam'a, taş avlu atmosferi ve ödünç müzik.
Bilimİspanya'nın gizli adasındaki tarihi karantina üssü: Lazareto de Menorca
Mahón Limanı'nın ortasındaki Lazareto, 19. yüzyılda salgın taşıdığı düşünülen gemileri kırk gün izole eden İspanya'nın büyük deniz karantina üssüydü. Taş duvarlar, üç bölge ve bir yüzyıllık sağlık tarihi.
BilimAvrupa'da savaş yorgunluğu artıyor ama Ukrayna'nın hamleleri zaman kazandırabilir
Eurofound anketinde askeri yardım desteği yüzde 65'e geriledi; Kiel rakamları Avrupa'nın 2025'te askeri yardımı artırdığını gösteriyor. Derin vuruşlar bu gerilimi nasıl öteleyebilir?
BilimYabancılara tam seçme ve seçilme hakkı tanıyan ilk ülke hangisiydi?
1934 Uruguay anayasası, vatandaş olmayan yerleşiklere ulusal oy hakkı tanıyan ilk metindi. Koşullar, Şili'nin yerel öncüllüğü ve seçilme hakkının sınırı.
BilimEski ağaçları korumak yeni fidan dikmekten daha çok hayat kurtarabilir
Bir fidan töreni fotojeniktir; bir asırlık ağacı kesmek ise anında onlarca yıllık karbon, gölge ve habitatı siler. Nature ve Nature Climate Change verileri, korumanın dikimden neden daha acil olduğunu gösteriyor.
BilimClaude Code oturumlarından en yüksek verimi almanın yolları
Anthropic'in Ağustos 2026 rehberine göre Claude Code'da aynı iş farklı token yer. /clear, önbellek, @ dosya ve doğrulama oturum verimini belirler.
BilimTamamen elektrikli evler hem bütçe dostu hem de verimli olabilir
AB'nin 2026 elektrifikasyon planı, ısı pompaları ve RMI/New York maliyet çalışmaları: tamamen elektrikli ev ne zaman ucuzlar, verim nerede kaybolur?
BilimErken insan beyinlerinin büyümesindeki tek etken et değildi
Science'daki yeni model, dört milyon yıllık glikoz hesabıyla meyve ve balın beyin büyümesine etteki proteinden eksik kalmayan bir yakıt verdiğini gösteriyor.
UzayProje Orion'un düşük itme gücü devasa bir gemiyle çözülebilir mi?
Nükleer patlamalarla itilen Proje Orion'da sorun çoğu zaman sanıldığı gibi 'küçük gemi' değil. Egzoz hızı ve kütle oranı fiziği, gövdeyi büyütmekle düzelmiyor; mürettebatın dayanabileceği ivme ise başka bir hesap.
KültürEdebiyatta bilinen en eski ters köşe anlatım hilesi hangisi?
Binbir Gece'deki Üç Elma mı, Oidipus'taki tanıma mı? Ters köşe anlatımın en eski belgelenmiş örnekleri ve Aristoteles'in verdiği ad.
BilimKısa mesafe koşusu mu, hafif tempo mu: Faydası kanda gizli
Kısa mesafe sprint ile hafif tempolu koşu kanda aynı imzayı bırakmıyor. 2025'te 18 sporcuda ölçülen MDA, SOD ve damar belirteçleri, hangisinin neyi güçlendirdiğini gösteriyor.
BilimFareler Üzerinde Yapılan Yapay Kış Uykusu Araştırması Hafıza Hakkında Bildiklerimizi Değiştiriyor
Farelerde yapay kış uykusu sırasında hipokampustaki sinapsların yarısından fazlası kayboldu; ateşleme yüzde yetmiş düştü. Hafıza bozulmadı. Science'daki çalışma, uzun süreli belleğin tek tek güçlü bağlantılardan değil kümelenmiş engram mimarisinden beslendiğini gösteriyor.
BilimYapay zekayla çalışmak kod yazmaktan çok liderlik etmeye benziyor
Google Cloud'un DORA araştırmasında profesyonellerin yüzde 90'ı işte yapay zeka kullanıyor. Ama asıl değişen şey hız değil: iş, satır yazmaktan yönlendirmeye kayıyor.
KültürLitvanya'daki Adalet Şehri ve Popüler Kültürün Paralel Evrenleri
Vilnius Užupis kıyısındaki Teisingumo miestas levhası bir mahkeme değil; Eames Demetrios'un Kcymaerxthaere paralel evreninin parçası. Portal filmleriyle aynı hissi, taşın üstünde veriyor.
BilimTüm Kumandalarını Kaybeden Uçağın Sadece Motor Gücüyle Piste İndirildiği O Mucizevi Kaza
19 Temmuz 1989’da United 232’nin kuyruk fan diski parçalandı; üç hidrolik birden boşaldı. Kokpit 44 dakika yalnızca gaz kollarıyla Sioux City’ye indi: 296 kişiden 184’ü hayatta kaldı.
BilimKendi Ailesini Özgürlüğe Kavuşturmak İçin Savaş Gemisi Kaçıran Cesur Köle
13 Mayıs 1862'de Robert Smalls, Charleston limanında Güney'in Planter nakliye gemisini ele geçirdi, ailesini aldı ve Kuzey ablukasına teslim etti. Bir gecelik kaçış, sonra Kongre'ye uzanan bir hayat.
UzayGüneş Enerjisiyle Çalışan Su Buharı İticileri Uzayda Çığır Açabilir mi?
Arizona Üniversitesi 2024 çalışması: güneşle ısıtılan su buharı, asteroitten alınan yakıtla Dünya-asteroit yolculuğunu kolaylaştırabilir. Teorik Isp 643-659 s; EQUULEUS su buharının uzayda uçtuğunu gösterdi.
BilimSovyetler Birliği Hangi Halkları ve Kimlikleri Resmi Olarak Tanıyordu?
1926 Birlik sayımında resmi millet listesi 189 adaydı; 1939'da hedef yaklaşık 60'a indi. Tanıma sayımda, cumhuriyette ve pasaportta aynı şey değildi.
UzayGökyüzünde Parlayan Muazzam Bir Yıldız Hazinesi
James Webb, Karina Bulutsusu'nda 'Yıldız Hazinesi' denen gaz bulutunun içini açtı: yaklaşık 70 genç yıldız, bir O tipi dev ve dışarıdan oyan Eta Carinae. 7.500 ışık yılı ötede ne görülüyor?
BilimBrezilya'nın Kuruyan Yeraltı Su Kaynakları Tüm Dünyayı Nasıl Etkileyebilir?
NASA uyduları ve Brezilya Jeoloji Servisi, 2002–2023 arası yeraltı suyunu haritaladı: tarım kuşağında bazı akiferler bazı yıllarda hiç yenilenmiyor. Bu stok küresel gıda zincirini de ilgilendiriyor.
BilimYapay Zekayı Kodsuz ve Elle Hesaplamak Mümkün mü?
Colorado Boulder'dan Tom Yeh, yapay zekayı kalem ve kağıtla öğretiyor. Kod yok, GPU yok: küçük matrislerle sihir değil iskelet görünüyor.
Bilim1959'da Sirkeci'de 50 Kişinin Ölümüne Yol Açan Patlamanın Ardındaki Sır
6 Ocak 1959'da Sirkeci Neyir Han'da ~300 kg dinamit patladı. Resmî kayıt 38 ölü diyor; sır 31 yıl sonra Tahsin Bal'ın Hürriyet'e itirafıyla açıldı.
EkonomiTürkiye'den Ayrılma Düşüncesi ve Yaşanan Beyin Göçü Dalgası
Anketlerdeki 'gitmek isterim' ile TÜİK'in yüzde 2'lik beyin göçü oranı aynı şeyi ölçmüyor. Niyet dalgası, seçici göç ve işgücü piyasasına yazdığı fatura.
UzayEvrenin Sınırlarını Aşmak İçin Neden Üç Dev Teleskoda Birden İhtiyacımız Var?
ELT 39 m, GMT 25,4 m, TMT 30 m: üç aşırı büyük teleskop neden tek proje değil? Gökyüzü kapsamı, gece boylamı ve bilim eşikleri.
BilimGüneş Battıktan Sonra Bile Elektrik Üretebilen Teknoloji Neden Göz Ardı Ediliyor?
Stanford ekibi ticari güneş paneline termoelektrik modül ekleyip açık gecede metrekare başına 50 miliwatt ölçtü. Işınımsal soğutma nasıl çalışıyor, neden hâlâ kenarda duruyor ve nerede işe yarar?
BilimAfrika'nın En Görkemli Yırtıcıları: Safir Dünyasının Koca Kedileri
Aslan, leopar ve çitanın bakışı yalnızca güzellik değil. Harvard ekibi, kedigillerdeki kahverengi, gri, sarı, yeşil ve mavi irisleri 52 taksonda haritaladı; safir bakışın kapısını gri gözün açtığını buldu.
UzaySkylab Uzay İstasyonu Ay Yolculuğunda Kullanılabilir miydi?
Skylab Dünya yörüngesi için tasarlandı. Ay'a taşımak için itki yoktu; AAP'de ikinci bir Ay yörüngesi Skylab'ı kısaca konuşulup terk edildi. Ay keşfi başka donanıma kaydı.
BilimAntik Yunan Metinleri Tarihin Karanlığına Ne Zaman Gömüldü?
Antik Yunanca yazının çoğu tek bir yangında değil, papirüs tomarının kodekse geçmediği 4. yüzyılda ve sonrasında kopyalanmayarak kayboldu. Bugün kalanı kabaca yüzde bir.
UzayUçuşunuzu Erteletebilecek Uzay Hava Olayları
Güneş patlaması HF telsizi ve GPS’i bozunca kutup rotaları kapanır. Mayıs 2024’te Atlantik uçuşlarında mesafe ve yakıt yüzde 5 arttı; uçuş başına ~8.600 dolar.
BilimAvusturya'daki Toplu Mezarda Gizemli Roma Savaşı İzi
Viyana Simmering'de futbol sahasının altında en az 129 savaşçı iskeleti çıktı. Roma hançeri ve caligae çivileri, MS 1. yüzyıl sonu bir muharebeyi ve Vindobona'nın yükselişini işaret ediyor.
BilimMounjaro'yu Bırakanlar Verdiği Kiloları Geri mi Alıyor?
SURMOUNT-4'te tirzepatid 36 haftada ortalama %20,9 kilo kaybettirdi. İlacı bırakıp plaseboya geçenler sonraki yılda ortalama %14 geri aldı; devam edenler %5,5 daha verdi. Kilo değil, tansiyon ve bel çevresi de geri dönüyor.
BilimCanlı Sistemler Bize Gerçek İrade Hakkında Ne Öğretiyor?
Uygulamalara ajan diyorlar. Çoğu, senin verdiğin işi tarayıcıyla yapan bir program. Canlı durursa ölür; chatbot senin riskini taşır.
DüşünceDüşünce Radarı — 17 Ağustos 2026: Hatıra, karakter, mektup, öfke
Bu haftanın felsefe tarlasından dört fikir: zirve-bitiş kuralı, Aristoteles'in eğri tahta öğüdü, el yazısı mektubun ruhani tarafı ve Marcus Aurelius'un öfke reçetesi.
BilimÖzgüvenin ve rahatlığın modern kültüre yansıması: 'Big Dick Energy'
Haziran 2018'de bir şef anılırken yazılan üç kelime iki haftada durmadı. Big Dick Energy organ değil. İspat etmeden durabilmek.
Bilimİçgüdülerimize Ne Zaman Güvenmeliyiz, Ne Zaman Yanılırız?
Sezgi bazen itfaiyeciyi hayatta tutar, bazen borsacıyı batırır. Kahneman ve Klein'ın ortak cevabı: güven, karın ağrısına değil, ortamın öngörülebilirliğine ve senin o ortamda kaç kez geri bildirim aldığına bağlı.
BilimDünyayı gezerken görebileceğiniz en ürkütücü 19 yeraltı mezarı
Paris katakomplarından Palermo mumyalarına, Malta erken Hıristiyan mezarlarından Napoli Fontanelle mağaralarına: ziyaret edilebilir 19 yeraltı mezar ve katakomb, birincil kaynaklarla.
Gündelik HayatTamamlanması 1500 Saat Süren Dünyanın En Karmaşık Oyunu
The Campaign for North Africa: 1.500 saat, 111 tur, üç metre harita. Richard Berg’in 1978–79 SPI simülasyonu neden hâlâ lojistik biliminin efsanesi?
UzayAy ile Dünya Birleşseydi Güneş'e Olan Mesafemiz Değişir miydi?
Dünya-Ay ortak kütle merkezi Güneş yörüngesini zaten belirliyor. Birleşme toplam kütleyi silmez; Güneş mesafesi pratikte aynı kalır, değişen şey başka yerdedir.
BilimTunç Çağı Yunanistan'ında Göktaşı Takıları
Geç Tunç Çağı'nda Minos ve Miken elitinin parmağındaki demir yüzükler meteorit demirinden. Altınla birleşik, tholos mezarlarında: gökyüzü metali bir moda ve güç işaretiydi.
Bilimİnternette ve Kayıtlarda Olmayan Bir Hayat
Sıfır dijital ayak izi hayali, Null soyadlı gazetecinin formlarda görünmezliği, GDPR silme hakkı ve Türkiye'de abonelik doğrulaması: kayıtsız bir hayat neden pratikte yok?
DüşünceAyn Rand'ın Felsefi Eseri Atlas Silkindi Üzerine
1957'de yayımlanan Atlas Silkindi, Ayn Rand'ın Objectivism dediği felsefeyi roman formunda dramatize ettiği başyapıtıdır. Tema, olay örgüsü ve dürüst sınırlarıyla kısa bir rehber.
BilimYerçekiminin Kuantum Doğasına Dair En Güçlü Kanıt
Stanford 2022: 1,25 kg tungsten halka, soğuk rubidyum atomlarının fazını klasik sapmanın ötesinde kaydırdı. Yerçekimsel Aharonov-Bohm etkisi neyi gösterir, gravitonu neden göstermez?
UzayDünya ile Ay Arasındaki Kritik Denge Noktası
Dünya–Ay L1'de çekimler kısa süre dengelenir ama nokta kararsızdır. ARTEMIS sondaları 2010'da orada nasıl durdu, Gateway neden L1'e oturmuyor?
BilimTarihin En Garip İttifakı: İtalya ve Avusturya Nasıl Bir Araya Geldi?
1882'de İtalya, üç savaş verdiği Avusturya-Macaristan'la aynı masaya oturdu. Üçlü İttifak, düşmanlığı unutturmadı; Tunus tokadı ve Fransa korkusu geçici bir anlaşma üretti.
BilimOrta Çağ Savaşlarının Gizemi ve Korkunç Kafatası Yaraları
1361 Visby savaşının toplu mezarlarındaki kafataslarında kare delikler vardı. Uppsala ekibi üç silahı deneyle test etti; dikenli sopa izi uymuştu.
BilimYapay Zeka Destekli Araştırmayla Kernel Performansını Katlamak
AutoKernel, PyTorch modellerinde GPU çekirdeklerini ajan döngüsüyle gece boyu optimize ediyor. H100’de RMSNorm’ta 5,29 kat hızlanma; matmul hâlâ cuBLAS’ın alanında.
Kültür19. Yüzyıla Zamanda Yolculuk: Pickering Müze Köyü
Ontario'da Duffins Creek kenarındaki Pickering Müze Köyü: 1810'dan kalma 19 miras bina, 1847 demirci dükkânı ve canlı tarih sergileri. Cam vitrin değil, yürüyerek girilen bir yüzyıl.
DüşünceGelecekle Nasıl Yüzleşiriz? Zihinsel Kestirmeler ve Önyargılar
Zihin, dünyanın karmaşasını kestirmelerle sadeleştirir. Temsiliyet, erişilebilirlik ve planlama yanılgısı ne zaman hayatta kalma aracı, ne zaman tehlikeli bir stereotiptir?
UzayArtemis Görevinde Orion ve Starship'in Uzayda Burun Buruna Kenetlenmesi
NASA'nın 2027 Artemis III planında Orion, SpaceX Starship test aracıyla burun buruna kenetleniyor. Üç fırlatma, kontrol el değişimi ve astronotların neden Starship'e girmediği.
BilimTarihin Farklı Uçlarında Fıçı Teknolojisi: Bağımsız İcatlar mı?
Bayeux İşlemesi ile Qingming Shanghe Tu, Avrasya'nın iki ucunda olgun ahşap fıçıları aynı dönemde gösteriyor. Bu bağımsız icat mı, yoksa aynı probleme aynı cevabı vermek mi?
BilimEngerek Yılanlarının Ölümcül Zehri Aslında Nasıl Evrimleşti?
Engerek zehri bir savunma icadı gibi durur; genetik kanıt başka bir hikâye anlatıyor: vücut ve tükürük proteinlerinin kopyalanıp zehir bezine kilitlenmesi, küçük mutasyonlarla avı durduran bir silaha dönüşmesi.
BilimKediler Neden Yüksek Sesle ve Israrla Miyavlar?
Yetişkin kediler miyavı çoğunlukla insanlara saklar. Cornell ve Sussex laboratuvarları, acil sesin frekansını ve mırıltıya gömülü bebek ağlaması benzeri parçayı ölçtü: neden ayağa kalkıyorsun?
BilimSivrisinek virüsü dünya gündeminde: Yunanistan'da 110 vaka, asıl sayı başka yerde
Yunanistan 12 Ağustos'a kadar 110 Batı Nil vakası yazdı; 9 ölüm, son haftada 45 yeni vaka. EODY'nin 2010 oranı her ağır vakaya ~140 enfeksiyon diyor. İtalya daha kalabalık, komşu daha hızlı.
Gündelik HayatBu haftanın oyun fırsatları: Epic'te ücretsiz Caravan SandWitch, Steam'de PEAK 1,99 TL
34. haftanın fırsat radarı: Epic'te Caravan SandWitch 20 Ağustos'a kadar ücretsiz, Steam TR'de PEAK 1,99 TL ve derin indirimler. Game Pass takvimi.
BilimBoşanmayı tahmin eden dört konuşma alışkanlığı
John Gottman çiftleri 15 dakika tartışırken izleyip yıllar sonra kimin boşanacağını bilmesiyle ünlendi. Sırrı dört konuşma kalıbındaydı. En yıkıcısı hangisi ve o meşhur yüzde 94 iddiası ne kadar sağlam?
BilimDijital Gizliliğin Sonu mu? Kolluk Kuvvetlerinin Hackleme Çağı
Kolluk ve istihbarata satılan ticari casus yazılımlar, şifreli mesajı çözmek yerine telefonun kendisini ele geçiriyor. Pegasus davası, sıfır tık ve Amnesty'nin 2026 iç belge analizi: cebindeki kilit nerede kırılıyor?
BilimAvrupa'nın En Eski Budist Tapınağının Şaşırtıcı Hikayesi
Volga kıyısındaki Hosheutovski hurul, 1812'de Napolyon'a karşı savaşan Kalmık alayının anısına dikildi. Avrupa'da ayakta kalan en eski Budist tapınaklarından biri: savaş anıtı, Sovyet ambarı, sonra yeniden açılan bir manastır.
BilimTarihin En Üretken Matbaacısı: Leonhard Euler'in Bitmeyen Arşivi
Leonhard Euler yaşarken ~560 eser bastı; ölünce arşivi basılmaya devam etti. Eneström indeksi 866'ya çıktı, Opera Omnia 2022'de hâlâ 80 cilte yaklaşıyordu. Körlük bile haftada bir makale temposunu kesmedi.
BilimYapay Zekadan Finansal Tavsiye Almak Ne Kadar Güvenli?
St. Gallen ve Münih ekibi ChatGPT, Gemini ve Copilot'a yatırım sordurtu. Önerilen portföylerde ABD hissesi payı yüzde 93'e çıktı; geniş dünya endeksinde bu pay yüzde 59. Güvenli ses, gizli risk.
BilimTarihi Denizaltı Restorasyonunda Ortaya Çıkan Savaş Dönemi Sırrı
USS Silversides kuru havuzda restore edilirken üzerinde 'Trigger' damgası olan bir valf bulundu. Batan kardeş geminin belki de tek hayatta kalan parçası, 80 yıl sonra başka bir gövdede ortaya çıktı.
Uzayİyon İtki Sistemlerinde Hidroksitler Neden İyon Kaynağı Olarak Kullanılmıyor?
İyon motorları hazır OH⁻ emmez; ksenon gibi ağır, inert, kolay iyonlaşan gazları plazmada hızlandırır. Hidroksit neden listede yok: kütle, ayrışma, korozyon.
BilimArşiv Gizemi: Ugaritli Katipler Yerine Neden Boğazköy Yazısı Kullanıldı?
Ugarit sarayındaki RS 17.109 tableti yerel alfabe değil Hattuşa (Boğazköy) yazım geleneğiyle yazılmış Hititçe bir hukuk belgesidir. Nedeni kâtip kaprisi değil, imparatorluk bürokrasisinin izidir.
BilimOtofaji orucu: hücre kendini yer mi, yoksa efsane mi?
Otofaji Nobel ödüllü gerçek bir hücre temizliği. "Üç gün aç kal, kanser bitsin" ise değil. Oruçta hücre temizliği ne zaman başlar, 72 saatlik su orucu neden riskli?
BilimDiyabet ilacı semaglutide demans riskini azaltabilir mi?
ABD kayıtlarında semaglutide ile Alzheimer tanısı daha seyrek görünüyor. Ama faz 3 evoke denemelerinde oral semaglutide erken Alzheimer'ı yavaşlatmadı. İki bulgu aynı cümleye sığmaz.
BilimSosyal Medyada ADHD Akımı: Farkındalık mı, Romantizasyon mu?
TikTok ve Reels'te ADHD videoları patladı. Araştırmalar: en popüler içeriklerin yarısından fazlası yanıltıcı. Farkındalık ile tanı romantizasyonu arasındaki ince çizgi, gerçek DEHB yaşayanları nasıl etkiliyor?
BilimGerçekten Kaliteli Bir İnsanı Ele Veren Küçük Detaylar
Sosyal psikoloji, 'kaliteli insan'ı büyük nutuklarda değil küçük davranışlarda arıyor: ahlaki karakter, güçsüzlere davranış ve iyi habere verilen yanıt. Laboratuvar ne diyor?
BilimStres Bir Hata Değil, Gelişim Sinyalidir
Kalbin hızlanması her zaman arıza değil. Klinik psikoloji ve Stanford laboratuvarı, stresin kapasitenin kenarında çalışmak olduğunu ve zihniyetin bu sinyali nasıl okuduğunu gösteriyor.
Gündelik Hayatİyi beyaz peynir nasıl anlaşılır? Tenekeden sofraya bir rehber
Ezine neden Ezine'dir, taze ile olgun ayrımı ne anlatır, etiketteki hangi ibareler ele verir? Süt türü, salamura ve olgunlaşmanın lezzete etkisiyle market rafında ve peynircide işe yarayan seçim ölçütleri.
BilimEvliya gerçekten gezdi mi? Duvar yazılarının kanıtı
Seyahatname abartı ve uydurma da taşır. Ama Evliya uğradığı camilerin taşına adını ve yılı kazımış; Karaman'daki yazı Türkiye'de kalan tek iz. Bu bölümde taşın söylediği kanıt.
BilimEvliya'nın damak haritası: 17. yüzyılda Anadolu ne yerdi?
Seyahatname bir yemek arşivi de: Bursa'da katmer ve boza, Konya'da helva, Trabzon'da hamsi pilaki. Evliya tarif yazmaz; övdüğü lezzetlerin izi bugün de sofrada durur.
BilimViyana'da bir Osmanlı: Evliya org dinliyor
1665'te Kara Mehmed Paşa'nın elçilik heyetinde Viyana'ya giden Evliya Çelebi, St. Stephan Katedrali'nde erganun dinledi. Bu sahne Seyahatname'de durur; Habsburg arşivinde adı da geçer.
BilimGalata'dan uçan adam: hikâyenin tek kaynağı Evliya
Hezarfen Ahmed Çelebi'nin Galata'dan Üsküdar'a uçtuğu anlatının dünyadaki tek kaynağı Seyahatname'deki birkaç satır. O satırlarda ne yazıyor, Lagari'nin roketi nereye oturuyor, tarihçiler neden temkinli?
BilimEvliya'nın İstanbul'u: bütün şehrin geçit yaptığı gün
1638'de IV. Murad Bağdat seferine çıkmadan önce İstanbul'un bütün esnafını Alay Köşkü önünden geçirdi. Evliya Çelebi bu alayı meslek meslek yazdı; I. ciltte tek bir şehrin en ayrıntılı portresi kaldı.
BilimDünyanın en büyük gezi kitabı: Seyahatname
10 cilt, yaklaşık 4.400 sayfa, üç kıta. UNESCO'ya göre İslam edebiyatının (belki dünya edebiyatının) en uzun gezi anlatısı. Kahire'den İstanbul'a 1742'de dönen yazmalar, 1896'daki ilk baskı ve bugün okuduğumuz eleştirel metin: Seyahatname'nin mimarisi.
Gündelik HayatSivrisinek seni seçiyorsa suçun cildindeki bakterilerde olabilir
119 gönüllü, üç sivrisinek türüne karşı ölçüldü; kimse üçünün de favorisi olmadı. Cilt bakterileri ve koku, hangi türün seni seçeceğini belirliyor.
KültürHeath Ledger ölünce filmi üç oyuncuyla bitirdiler
Doctor Parnassus çekiminde Ledger ölünce Gilliam hikâyeyi aynadan geçişle yeniden yazdı. Depp, Farrell ve Law rolü devraldı; ücretlerini Ledger'ın kızına bıraktı.
HobiEverest'te altı gün ölü sanılan Sherpa
Dawa Sherpa, Everest'te Kamp 3 üstünde oksijensiz kaldı, buz çiğnedi, çatlağa düştü ve altı gün sonra üsse sürünerek döndü. Ailesi cenaze ayinine başlamıştı.
BilimDişi ağaç kurbağası neden fazla davetten bunalır?
Erkek Cope gri ağaç kurbağaları koroda birden çağırınca dişi, uzun ve çekici çağrıyı seçmekte zorlanıyor. iScience'daki deney: seçenek artınca isabet yüzde 76'dan 25'e düşüyor.
BilimOrtaçağ iskeletindeki 160 kırık: mancınık izi
Stirling Kalesi'nde bulunan İskelet 150'nin 160'tan fazla kırığı, modern trafik kazasını andırıyor. Bioarkeologlar izi 1304 kuşatmasındaki trebuchet darbesine bağladı.
Bilimİnsan uykusu nerede yolunu şaşırdı?
Evrimsel antropolog David Samson'a göre insan, maymun akrabalarına göre en az uyuyan primat. Asıl sapma saat sayısından çok, bedenin ışık ve çevreyle kopması olabilir.
BilimÇocuk kaç yaşında evde yalnız kalabilir?
Ebeveynler tek bir yaş arar; yasalar ve sinirbilim yaştan çok hazırbulunuşluk, duygu düzenleme ve karar vermeyi işaret ediyor. 'Doğru yaş' neden yanlış soru olabilir?
UzayJames Webb'in 'küçük kırmızı noktaları' yıldız mı, kara delik mi?
JWST erken evrende yüzlerce küçük kırmızı nokta buldu. Yeni modeller: gaz kozasına sarılı genç kara delikler, yıldız gibi görünen ama yıldız olmayan nesneler. İddia ne kadar sağlam?
BilimGüneş bir anda yok olsa Dünya ne zaman fark eder?
Işık sekiz dakika gecikir; peki yerçekimi? Newton'un anlık çekim varsayımı neden tutmaz, Einstein ve LIGO neyi kanıtladı: karanlık ile yörüngenin bozulması aynı anda gelir.
BilimChatGPT senin Mac'inde bir günlük tutmak istiyor
ChatGPT'nin Mac uygulaması, sen açarsan tıklamanı ve yazdığını günlüğe yazıyor. Ekran yok, ses yok. Kapalı geliyor; Pro ve bellek şart. Türkiye'de çoğu kişide yok.
BilimParmaklarında gökyüzü demiri: Minos ve Miken elitinin meteorit yüzükleri
91 demir nesnenin XRF analizi: Geç Tunç Çağı Yunanistanı'nda en az 10 mühür yüzüğü meteorit demirinden. Saray mezarlarında altınla birleşmiş; moda, demir ergitmesiyle birlikte söndü.
BilimFloresan lambayı icat eden adam hiç yaşamadı
Filipinler'de Agapito Flores'un floresan lambayı bulduğu ve adının fluorescent'tan geldiği anlatılır. Kelime 1852'de, ticari lamba 1930'larda vardı; efsane tarih çizelgesine sığmıyor.
BilimBilgisayarın atası bir dokuma tezgâhı mıydı?
1804'te Jacquard'ın delikli kartlı tezgâhı desen dokuyordu. Aynı fikir bir yüzyıl sonra Babbage'ın hesap motoruna ve Hollerith'in nüfus sayımına geçti: delik varsa işlem, yoksa atla.
Kültürİtalyanlar neden 13'ten değil 17'den korkar?
İtalya'da uçaklarda 17. sıra, otellerde 17. oda yok; kara gün cuma 17'si. İz, Roma mezar taşlarındaki tek kelimelik yazıya çıkıyor: XVII harfleri karışınca VIXI, "yaşadım" oluyor. Yani öldüm.
BilimYalnızlık açlık gibi mi? Beynin sosyal termostatı
On saat yalnız bırakılan insanların beyni, sosyal sahneleri aç bir insanın yemek fotoğraflarına baktığı gibi yakıyor. Sosyal ihtiyaç, açlık gibi homeostatik bir sistem olabilir.
BilimBir dil sürçmesiyle başlayan 51 yıl: Evliya Çelebi
1630'da rüyasında "Şefaat" diyecekken "Seyahat ya Resulallah" dedi; o sürçme 51 yıl, üç kıta ve 10 ciltlik Seyahatname oldu. Varlığının en sağlam kanıtı ise camilere bıraktığı duvar yazıları. Dizinin 1. bölümü.
Bilimİçinde 600 kişi çalışırken 90 derece döndürülen bina
1930'da Indianapolis'te 11.000 tonluk santral bir ayda 90 derece döndü: saatte 38 santimetre, içeride 600 memur, kesilmeyen telefonlar. Fikir, yazar Kurt Vonnegut'un babasından.
BilimTon balığı neden bu kadar hızlı? Sırrı yüzgeçlerini içeri çekmesinde
Hızlanırken yüzgeçlerini gövdesindeki oluklara gömüyor; dönüşte onları lenf sıvısıyla çalışan bir hidrolikle dikleştiriyor. Stanford ekibinin Science'ta yayımladığı keşif, denizaltı mühendislerine ders veriyor.
UzayAstronotlar neden yerçekimsiz gibi duruyor?
ISS'te yerçekimi Dünya yüzeyinin yaklaşık yüzde 90'ı kadar. Astronotlar yüzüyorsa sebep sıfır yerçekimi değil; istasyonla birlikte sürekli serbest düşüş. Newton'un yörünge dersi.
Bilimİki yüz yıldır susmayan zil
Oxford Clarendon Laboratuvarı'nda 1840'tan beri iki kuru pil bir metal topu ziller arasında savuruyor. Guinness'te 'en dayanıklı pil'; ebedi hareket değil, çok yavaş boşalan bir elektrostatik deney.
BilimNamlu çeliği ararken mutfağı değiştiren kaza
1913'te Sheffield'da Harry Brearley namluyu aşınmaya karşı korumak isterken asitte çözülmeyen bir çelik üretti. Paslanmaz çeliğin laboratuvar hikâyesi, efsanesi ve çatala uzanan yolu.
BilimTitanic'te insanları buz gibi su nasıl dakikalar içinde öldürdü?
O gece deniz eksi 2 dereceydi ve donmuyordu. Kurbanların çoğu 15-30 dakika içinde öldü; sebep boğulma da yavaş donma da değildi. Can yeleği takanlar bile kurtulamadı.
Gündelik HayatUydu ayarı nasıl yapılır? Kanalları kaybolan herkes için 5 dakikalık rehber
Türksat 3A dün gece emekli oldu, kanallar yeni frekanslara taşındı ve bugün 1,7 milyon kişi uydu ayarını aradı. Çanağa dokunmadan, para ödemeden kanalları geri getirmenin adım adım yolu.
KültürSon Ev: 27,5 milyon kişi izledi, eleştirmenlerin yüzde 22'si beğendi
Netflix'in Son Ev filmi ilk üç günde 27,5 milyon kez açıldı, Rotten Tomatoes'ta 68 eleştiride yüzde 22 aldı. İki rakam da doğru ve aynı şeyi ölçmüyor. Spoiler'sız inceleme.
BilimGözün görmediği ışık: vücudundaki gizli algılayıcılar
Işık sadece resmi görmek için değil. Melanopsin, ensefalopsin ve nöropsin adlı proteinler gözün, cildin, hatta yağ dokusunun ışığa cevap vermesini sağlar. Fare verisi net, insan tarafı daha temkinli.
KültürAyda bir gün bütün ülke sokağı süpürüyor: Umuganda
Her ayın son cumartesisi 08.00'de Ruanda durur: 18-65 yaş üç saat toplum işine çıkar. Kanun 53/2007, 5000 frang ceza, RGB'nin 4'ten 19 milyar franga çıkan hesabı.
BilimSadece patatesle yaşanır mı?
Patates tüm temel amino asitleri taşır, C vitamini yüksektir. İrlanda'da günlük birkaç kilo sıradandı. Chris Voigt 60 gün denedi. Kıtlık yumruyu değil, tek ürüne mahkûmiyeti kırdı.
BilimÖldükten sonra on yıllarca makale yayımlayan matematikçi
Leonhard Euler 1783'te öldü; Petersburg Akademisi yazılarını 1830'a kadar basmaya devam etti. Körken tempo arttı, Eneström 866 eser saydı. f(x) hâlâ onun masasından.
BilimYoğunburç ilk kez kazılıyor: Çin'in Türkiye'deki ilk kazısı Taş Tepeler'de
Şanlıurfa Karaköprü'de 16 Temmuz'da başlayan Yoğunburç kazısı, Çin'in Türkiye'deki ilk arkeoloji projesidir. Boncuk, çakmak taşı ve yaban domuzu dişi çıktı; mimari ve kesin tarih henüz yok.
Gündelik HayatŞampuanının etiketinde yazmayan şey: şişede üç katı kimyasal var
113 kişisel bakım ürünü laboratuvarda tarandı: ortalama 16 içerik yazılı, 51 kimyasal tespit edildi. Yüzde 85'inde etikette olmayan ve sağlık şüphesi taşıyan en az bir madde çıktı. Etiketi nasıl okuyacaksın, panik alışverişe nasıl düşmeyeceksin.
BilimSekiz saat kesintisiz uyku sanıldığı kadar eski değil
Sanayi devrimi öncesinde gece ikiye bölünürdü: ilk uyku, bir iki saat uyanıklık, sonra ikinci uyku. Tarihçi Roger Ekirch bunu 500'den fazla belgeden çıkardı; Thomas Wehr'in 14 saat karanlık deneyi de doğruladı. Gece uyanmak her zaman bozukluk değil.
BilimKırk yıl alay edilen jeolog: J Harlen Bretz
1923'te "bu dev kanyonları tek bir buzul seli oydu" dedi; meslektaşları onu kırk yıl alaya aldı. 1979'da 96 yaşında jeolojinin en büyük madalyasını alırken söylediği tek cümle bilim tarihine geçti.
Uzay2 Ağustos 2027 güneş tutulması: Türkiye'den ne görülecek?
2 Ağustos 2027'de yüzyılın en uzun tam güneş tutulması yaşanacak: Mısır'da gündüz 6 dakika 23 saniyeliğine geceye dönecek. Türkiye tam gölge bandının dışında; İstanbul'dan Güneş'in yüzde 59'u, güney kıyılardan dörtte üçü örtülmüş görülecek. Saatler, iller ve güvenli izleme rehberi bu yazıda.
HobiGito Yaylası: bulutların üstünde bir çayır, adı "kıt"tan geliyor
Rize Çamlıhemşin'de 2070 metrede, bulut denizinin üstünde bir yayla. Doruk yüzlerce kampçı deneyimini süzdü: doğa indeksi, dürüst lojistik, doğrulanmış koordinatlar ve GPX dosyası bu rehberde. Bir de kampçıları en çok üzen yanı var.
Gündelik HayatDeniz saçını hasıra çeviriyor, havuzun yeşili ise klordan değil
Deniz tuzu saçın taranma direncini laboratuvarda yüzde 312 artırıyor; havuzda sarı saçı yeşile çeviren şey ise klor değil, sudaki bakır. Tatilde saçını korumanın bilimsel ve iki dakikalık yolu.
BilimMuş'ta uydu izi 1,4 kilometrelik sura çıktı: Dev Kale henüz kazılmadı
Arkeolog Melik Mirbey Ömeroğlu, Mescidli köyünde uydu anomalisini sahada 120 bin metrekarelik bir kale olarak doğruladı. Sur 1,4 kilometre. Kazı, seramik ve tarihleme yok; kültür henüz spekülasyon.
Kültürİkigai diye bir Japon tekniği yok
O meşhur dört halkalı şemayı bir İspanyol astrolog çizdi; ortasına "ikigai" kelimesini bir İngiliz blogger yazdı. Gerçek ikigai ise kariyerle değil, seni sabah yataktan kaldıran küçük şeyle ilgili.
BilimBir Türk'ün çizdiği ilk dünya haritası
Kaşgarlı Mahmud 950 yıl önce dünyanın merkezine Balasagun'u koydu, Japonya'yı ilk kez bir dünya haritasına çizdi. Kitabın tek kopyası 1915'te Sahaflar Çarşısı'nda 33 liraya kurtarıldı.
Gündelik HayatEvde kendine peptit iğnesi yapanları bilim izledi, sonuç kötü
Zayıflama ve gençlik vaadiyle internetten peptit alıp kendine enjekte etme akımı büyüyor. Araştırmacılar 20 kişiye deneme yaptırdı: adımların yarısından azı doğru yapıldı. Trend sana gelmeden dürüst hikâyesini oku.
BilimGöbeklitepe'nin kuzeyi ilk kez kazılıyor: yüzeyin bir karış altında evler çıktı
Zeytin ağaçları taşındı, höyüğün kuzeyinde 1500 metrekarelik alanda ilk kez kazma vuruldu. Yüzeyin hemen altında Göbeklitepe'nin ikinci evresine, milattan önce 8 binli yıllara ait dörtgen planlı yapılar açığa çıktı.
Bilim"Yüzde yüz insan yazdı" diyen şirketin insanı yoktu
Tıp araştırmacılarına "asla yapay zeka kullanmıyoruz" sözüyle hizmet satan bir şirketin ekibi de, telefonu açan kişisi de, yazdığı metinler de yapay zeka çıktı. Olayın kendisinden çok, neden mümkün olduğu ilgi çekici.
Gündelik HayatSardalya kutusu neden bir anda raflardan kayboldu?
Yıllarca en mütevazı konserve sayılan sardalya, sosyal medyada başlayan bir akımla aylar içinde bulunamaz oldu. Talep patlamasının, ısınan denizlerin ve ihracat kısıtlarının nasıl aynı rafta buluştuğunu anlatıyoruz.
BilimBir dosyayı sıkıştırmak, geleceği tahmin etmekle aynı iş mi?
Bilgisayar bilimindeki şaşırtıcı bir eşitlik, iyi sıkıştırmanın iyi tahminle matematiksel olarak aynı şey olduğunu söylüyor. Zip dosyaları ile dil modellerinin akraba çıkmasının sebebi bu.
Düşünce1 + 1 = 2'yi kanıtlamak iki cilt sürdü
Russell ve Whitehead matematiğin tamamını mantıktan türetmeye kalkıştı. O meşhur toplama, ilk cildin 379. sayfasında söz verildikten sonra ancak ikinci ciltte tamamlandı ve yanına tek satırlık bir not düştüler.
Gündelik HayatŞeker ve zeytinyağıyla dudak peelingi: nerede durmalısın?
Otuz saniyelik bu tarif dudaktaki pullanmayı gerçekten alır; aynı mantığı yüze taşıdığın an cildine zarar verir. Neden çalıştığını ve sınırının nerede olduğunu anlatıyoruz.
Gündelik HayatYeşil çay toniği: ucuz bir ferahlık mı, gerçek bir bakım mı?
Yeşil çayın cilde sürülmesi sivilce ve yağlanma çalışmalarında gerçekten iyi sonuç verdi. Ama o çalışmalardaki doz ile demlediğin çayın dozu aynı değil. Tarifi de, sınırını da yazdık.
Gündelik HayatMutfağındaki yulaf, kaşınan cildin en ucuz ilacı
Kaşıntılı, kuru, tahriş olmuş cilt için yüz yıldan uzun süredir kullanılan yulaf banyosu, kozmetik dünyasında klinik kanıtı olan ender ev malzemelerinden. Doğru öğütmenin ve on dakikanın önemini anlatıyoruz.
Gündelik HayatMenopozda kilo: 11 diyet yarıştı, ikisi öne çıktı
38 bin kadının 12 yılı incelendi ve ilk kez 11 sağlıklı beslenme biçimi aynı grupta karşılaştırıldı. Menopoz çevresinde kilo yönetiminde iki tanesi açık ara öne geçti.
Gündelik HayatTabağını küçültmeden günde 357 kalori az almak
244 kişilik çalışmada katılımcılar gram olarak aynı miktarda yemeye devam etti ama günde ortalama 357 kalori daha az aldı. Mekanizmanın adı enerji yoğunluğu ve Türk mutfağında uygulaması çok kolay.
Gündelik HayatCildindeki zombi hücreler ve kişniş meyvesinin sırrı
Yaşlanan ama ölmeyen hücreler, komşularını da kendine benzetiyor. Bir Japon laboratuvarı kişniş meyvesi özünün bu hücreleri seçip yok ettiğini buldu. Rafta ürün yok ama bugün yapabileceğin şeyler var.
Gündelik HayatRetinol cildini kızartıyorsa: bakuchiol ferulat ne vaat ediyor?
Retinolü bırakanların çoğu sonuç alamadığı için değil, cildi kızardığı için bırakıyor. Yeni bir molekül aynı işi tahriş etmeden yapıyor olabilir. Bu arada retinolü doğru kullanmanın da bir yolu var.
Gündelik HayatGöz çevresine somon DNA'sı: iğnesiz PDRN gerçekten çalışıyor mu?
Otuz bir kadının yüzünün bir yarısına somon DNA'lı krem, diğer yarısına retinol sürüldü. Dört hafta sonunda kaz ayağı çizgilerindeki fark beş katına çıktı. Bu ne demek, sen ne yapmalısın?
Gündelik HayatCildine dokunmadan cildini güzelleştiren hile
Yeni bir algı deneyinde yüzlere tek rötuş yapılmadı; sadece saçın tonu değişti. Koyu saçlı hâlde aynı cilt daha pürüzsüz göründü. Siyah kıyafetin ve açık saçın çekicilik sırrına da yeni bir açıklama getiren kontrast etkisi, üstelik bedava.
Gündelik HayatPhantom Blade Zero bir günde Steam'in zirvesine oturdu: ön sipariş vermeli misin?
Oyunun çıkışına iki buçuk ay var ama ön siparişle Steam dünya listesinin 1 numarası oldu. Kung-fu ustalarıyla kaydedilmiş dövüşler, dürüst fiyat, tek bir soru: şimdi mi alınır? Arda'nın kasası kararını verdi.
BilimSikkenin üstünde iki güreşçi: Aspendos'taki 2.400 yıllık mezar kime ait?
Aspendos'ta varlığı bilinmeyen bir nekropolde açılan 2.400 yıllık mezardan güreşçi tasvirli gümüş sikkeler çıktı. Bakanlık 'güreşçi olabilir' diyor, bilim frene basıyor; cevap kemiklerde.
HobiErikli Yaylası: İstanbul'a iki saat mesafede, telefonun sustuğu yayla
Yalova'nın 600 metre yukarısında şelaleleri, dipsiz gölleri ve ücretsiz kamp çayırlarıyla bir yayla. Doruk yüzlerce kampçı deneyimini süzdü: doğa indeksi, dürüst lojistik, harita ve GPX dosyası bu rehberde. Bir de kimsenin başta söylemediği tek büyük kusuru var.
Gündelik HayatBig Walk incelemesi: yılın en iyi oyunu tek başına oynanmıyor
Untitled Goose Game'in yapımcısı House House, mikrofonu bir bulmaca mekaniğine çevirdi ve 2026'nın en yüksek puanlı oyununu yaptı. Ama satın almadan önce bilmen gereken hayati bir ayrıntı var. Arda dürüstçe inceledi, kasadaki kararını verdi.
BilimBir imzayı atmayarak binlerce bebeği kurtaran memur
1960'ta FDA'daki yeni memurun masasına "tamamen güvenli" bir ilacın dosyası geldi. İmzayı atmadı. O ilaç talidomiddi.
Uzay70 bin yıl önce Güneş Sistemi'ni ziyaret eden yıldız
Neandertaller hayattayken ikili bir yıldız sistemi Güneş'e bir ışık yılından yakın geçti. İzini 2015'te sürdük; sıradaki ziyaretçi de yolda.
BilimKimsenin balık atmadığı gölete balık nereden gelir?
Dereye bağlı olmayan yeni bir gölette birkaç yıl içinde balıklar beliriyor. Cevabın bir kısmı ördeklerde, bir kısmı çok daha şaşırtıcı bir yerde.
BilimEinstein matematikten kaldı mı?
"Einstein bile sınıfta kalmış" tesellisi asılsız: notları parlaktı, 15 yaşında integral alıyordu. Efsane, İsviçre not sisteminin ters okunmasından doğdu ve Einstein daha hayattayken kendisi yalanladı.
Bilimİnekler de "buldum!" diye seviniyor
Kapıyı açmayı kendi başına çözen inekler zıplayarak sevindi; aynı yemi bedavaya alanlar kılını kıpırdatmadı. Hayvanlarda eureka anının bilimi.
BilimEskiciden aldığı üniformayla bir şehri teslim alan adam
1906'da işsiz bir ayakkabıcı, eski bir yüzbaşı üniformasıyla askerleri emrine aldı, belediyeyi bastı ve kasayı boşaltıp gitti. Kimse tek soru sormadı.
BilimTıraş edilen kıl daha gür mü çıkar?
1928'den beri yapılan deneyler aynı sonucu veriyor: tıraş kılın rengini, kalınlığını, hızını değiştirmiyor. O sert his ise bambaşka bir şeyin eseri.
Bilim1912'de iklim değişikliğini haber veren gazete kupürü
"Kömür tüketimi atmosferi battaniye gibi sarıyor" diyen 1912 tarihli kupür gerçek. 114 yıl önce bunu nereden biliyorlardı, tahmin ne kadar tuttu? Cevap düşündüğünden daha eski ve daha rahatsız edici.
BilimParmak çıtlatmak eklemlere zarar verir mi?
Bir doktor 60 yıl boyunca sadece sol elinin parmaklarını çıtlattı ve iki elini karşılaştırdı. O "çıt" sesinin fiziği, artrit korkusunun aslı ve bilimin en tuhaf ödülünü kazandıran tek kişilik deney.
Bilim120 yıldır kazılan şehir: Hattuşa'nın altında daha ne var?
Hitit başkentinde kazılar 120. yılına girdi: 5 ülkeden 55 bilim insanı sahada. Bu yaz çıkan 2.300 yıllık üç mezar, 8.000 yıllık şehrin en az bilinen sakinlerinin kapısını araladı.
BilimKolomb'a kadar Dünya'nın düz sanıldığı yalanı
Ortaçağ insanı Dünya'nın yuvarlak olduğunu biliyordu; standart ders kitabının adı bile "Dünya Küresi Üzerine"ydi. "Düz sanıyorlardı" hikâyesini 1828'de bir romancı uydurdu ve ders kitaplarına kadar sızdı.
BilimBenjamin Franklin'in son şakası: 200 yıl dokunulamayan miras
1790'da iki şehre bırakılan biner sterlin, vasiyet gereği 200 yıl bileşik faizle çalıştı. 1990'da kasa açıldığında çıkan rakam Franklin'i hem doğruladı hem yalanladı. Fikir ise onunla dalga geçen bir hicivden çıkmıştı.
UzayUzay kalemi efsanesi: NASA milyonlar harcarken Ruslar kurşun kalem mi kullandı?
Bürokrasiye karşı sağduyunun zaferi gibi anlatılan hikaye baştan sona yanlış: iki taraf da kurşun kalem kullanıyordu, kalemin parasını NASA ödemedi ve işin içinde tanesi 128 dolarlık kurşun kalemler var.
BilimBeş maymun deneyi hiç yapılmadı
Merdiven, muz, soğuk su ve 'burada işler böyle yürür'. Kurumsal eğitimlerin baş tacı psikoloji deneyinin tek sorunu var: hiç yapılmadı. Hikayenin kaynağı, gerçek deneyin söylediği bambaşka şey ve efsanenin acı ironisi.
BilimFilmini bedeniyle koruyan fotoğrafçı
1980'de St. Helens patladığında Robert Landsburg kaçamayacağını anladı: son karelerini çekti, filmi sardı ve çantasının üzerine yattı. 17 gün sonra bulunan kareler volkan biliminin en değerli kayıtlarından oldu.
BilimYapay zekâyı yenen koli kutusu
Deniz piyadeleri, insan tanımak için eğitilmiş yapay zekâ sensörünü takla atarak, koli kutusuna girerek ve ağaç taklidi yaparak geçti. Sekizinden hiçbiri yakalanmadı; sebebi yapay zekânın en temel zayıflığı.
BilimBastığın düğme muhtemelen boş: plasebo düğmeleri
New York'taki 3.250 yaya butonundan 2.500'ü yıllardır hiçbir şeye bağlı değildi; asansör düğmeleri ve ofis termostatlarının bir kısmı da öyle. Kontrol yanılsamasının psikolojisi.
BilimDiyabette yeni yön: vücudun kendi hücresini insülin fabrikasına çevirmek
Diyabetin kalbinde insülin üreten beta hücrelerinin kaybı yatar. 2026'da yayımlanan bir çalışma, pankreasın komşu hücresini insülin üretecek şekilde, hiçbir geni kesip biçmeden yeniden programladı. Ne kadar gerçek, ne kadar erken?
BilimYavru kuşa dokunursan annesi onu terk eder mi?
Nesillerdir söylenen uyarı yanlış: kuşların çoğu insan kokusunu fark bile edemez ve hiçbir anne bu kadar ucuza pes etmez. Efsanenin kökeni ve yerde yavru kuş bulunca gerçekten yapılması gerekenler.
KültürTürkiye bu hafta neden aynı kitabı okuyor: Taş Kağıt Makas
Haftanın Kitabı: Alice Feeney'nin psikolojik gerilimi iki çok satan listesinin birden zirvesinde, 18. baskıda. Bu kitabın sırrı ne, kocasının yüzünü tanımayan adamın hastalığı gerçek mi, Netflix işin neresinde?
BilimTavukların peşinden yeraltı şehrine: Derinkuyu
1963'te Nevşehirli bir adam, kaybolan tavuklarının peşinden bodrum duvarını yıktı ve karşısına 18 katlı, 20 bin kişilik bir antik yeraltı şehri çıktı. Derinkuyu'nun mühendisliği ve binlerce yıllık saklambaç hikâyesi.
DüşünceMahkûm bulamayan ülke: Hollanda hapishaneleri neden kapattı?
Hollanda 2009'dan sonra hapishanelerini birer birer kapattı; içeri koyacak mahkûm bulamıyordu. Boş binalar otele dönüştü, hücreler Belçika ve Norveç'e kiralandı. Peki bu nasıl başarıldı ve hikâye neden tersine döndü?
BilimSamanyolu'nu en son ne zaman gördün?
Dünya nüfusunun üçte biri artık Samanyolu'nu hiç göremiyor ve gökyüzü her yıl yaklaşık yüzde 10 daha parlıyor. Kaybettiğimiz manzaranın, bozulan uykunun ve karanlığı geri almanın bilimi.
DüşünceTerapinin mucidi iki bin yıl önce yaşamış bir köle mi?
Terapistlerin en temel cümlesini iki bin yıl önce Pamukkale doğumlu topal bir köle söyledi. Modern psikoterapinin kurucuları borçlarını açıkça itiraf etti; 13 yıldır süren bir deney de o kölenin yöntemini on binlerce kişide test ediyor.
BilimSıkılınca aniden uykun geliyorsa: müdahaleci uyku
Gece sekiz saat uyuyup toplantının en durgun dakikasında uyuyakalmak tembellik değil. DEHB'de görülen müdahaleci uyku, beynin ilgisini kaybettiği anda uyanıklık şalterini bırakması; arkasında dikkatle uyanıklığı aynı elden yöneten küçük bir beyin çekirdeği var.
KültürArenadaki boğa neden saldırır?
Boğa güreşinden önce hayvana günlerce karanlık, dayak ve ilaç uygulandığı anlatılır. İddiaların belgelenmiş kısmı, boynuz törpüleme skandalları ve asıl zayıflatmanın gizli değil, gösterinin kurallara yazılı birinci perdesi olduğu gerçeği.
BilimBitkiler bizi duyuyor mu? Bir sahte bilimin anatomisi
1966'da yalan makinesi uzmanı Cleve Backster, bitkilerin insan düşüncelerine tepki verdiğini iddia etti. Deneyler tekrarlanınca hipotez çöktü. Bu hikaye üzerinden bilimin kendini nasıl düzelttiği ve bitkilerin gerçekte neler algıladığı.
BilimDeniz mili neden 1852 metre?
Kara mili 1609 metre, deniz mili 1852. Bu küsuratlı sayının ardında gezegenin geometrisi var: bir deniz mili, dünyanın çevresinden kesilmiş bir dakikalık dilim. Knot'un, kulacın ve paraketenin hikayesiyle denizcilik ölçülerinin kökeni.
BilimDNA dünyanın en yoğun hard diski mi?
Bir gram DNA teorik olarak 215 milyon gigabayt veri saklayabiliyor. Microsoft klip kaydetti, Harvard bakterinin içine film gömdü. DNA veri depolamanın bilimi, tarihi ve önündeki tek büyük engel.
BilimÜzüntü neden 240 kat uzun sürer?
İğrenme yarım saatte geçiyor, üzüntü ortalama beş gün sürüyor. Leuven Üniversitesi'nin 27 duyguyu kronometreye bağlayan araştırması, aradaki 240 katlık farkın sırrını iki kelimeyle açıklıyor.
EkonomiEnflasyon ve işsizlik: ekonominin tahterevallisi
İşsizlik düşünce fiyatlar neden yükselir? Eski bir timsah avcısının çizdiği Phillips eğrisi, merkez bankalarının her faiz kararının arkasındaki tahterevalli ve bunun senin cebine yansıması; herkesin anlayacağı dille.
BilimSerbest bırakılan mahkûmlar neden kaçmadı?
1939 Erzincan depreminde hapishanenin duvarları yıkıldı, sağ kalan mahkûmların hiçbiri kaçmadı; günlerce enkazdan insan kurtardılar. Dönem gazetelerinden doğrulanan bu hikâye ve kriz anındaki dayanışmanın bilimi: felaket cemaati.
DüşünceFelsefeye nereden başlamalı?
Celâl Şengör'e bir okuru 'felsefeye nereden başlayayım' diye sordu; aldığı cevap bir kitap adı değil, bir yol haritasıydı. Felsefeye giriş için gerçekçi bir okuma sırası, tarihten mi metinden mi başlamalı tartışması ve yeni başlayanların en sık yaptığı hatalar.
BilimGözünü ovuşturunca neden rahatlarsın?
Göz kapağına yaptığın o küçük baskı, kalbinin atışını bile yavaşlatıyor: buna okülokardiyak refleks deniyor. Gözünü ovuşturunca neden bu kadar iyi hissettiğinin bilimi, gördüğün o tuhaf ışıklar, gözyaşı filmi ve bu masum görünen alışkanlığın az bilinen riski.
BilimHızlı okuma kursları neden işe yaramıyor?
Dakikada bin kelime vaat eden kurslar ve uygulamalar var; göz hareketi araştırmaları ise başka bir şey söylüyor. Sakkadlar, fovea, hız-anlama takası, subvokalizasyon efsanesi ve kelime fırlatan uygulamaların bilançosu: hızlı okumanın bilimsel dökümü.
BilimKarar veremiyorum: kararsızlığın bilimi
Bir süpermarkette kurulan reçel tezgâhı, psikolojinin en ünlü deneylerinden birine dönüştü: seçenek çoğaldıkça satın alma çöktü. Seçim paradoksu, maksimizer-satisfizer ayrımı ve karar vermeyi gerçekten kolaylaştıran kanıtlı yöntemler.
BilimKarıncalar ölümü kokudan tanır
Ölen karınca günlerce yokmuş gibi davranılır; sonra bir anda cenazesi kalkar. E.O. Wilson'ın bir damla oleik asitle canlı karıncayı 'ölü' ilan ettirdiği deneyler, koloni mezarlıkları ve ölümün kimyasal dili.
BilimKediler neden hep dört ayak üstüne düşer?
Kedinin havada dönüşü fizikçileri yüz yıl uğraştırdı: açısal momentum korunurken bu dönüş nasıl mümkün oluyor? Marey'in 1894 fotoğraflarından NASA'nın astronot eğitimine, yüksek kat sendromundan uzay robotlarına düşen kedinin bilimi.
BilimBütün yollar Roma'ya mı çıkar? Kilometre taşının izinde
'Hayatımın kilometre taşı' derken iki bin yıllık bir Roma icadını selamlıyorsun: 80 bin kilometre taş yol, bin adımda bir dikilen iki tonluk sütunlar ve Forum'daki Altın Kilometre Taşı. Roma yollarının bugünkü otoyollarla şaşırtıcı örtüşmesi.
UzayEvrenin ortalama rengi: kozmik latte
2002'de iki astronom, 200 bin galaksinin ışığını toplayıp evrenin ortalama rengini hesapladı: önce turkuaz çıktı, sonra utanç verici bir yazılım hatası bulundu ve gerçek renk ortaya çıktı: sütlü kahve bejine çalan kozmik latte. Üstelik evren gençken daha maviydi.
BilimSavaşa 80 kişi gidip 81 kişi dönen ordu
1866'da Liechtenstein savaşa 80 askerle gitti; kimse ölmedi, kimse yaralanmadı ve eve 81 kişi döndüler. Fazladan gelen adamın kim olduğu 160 yıldır tartışılıyor. Tarihin en sevimli askerî bilançosunun ve dünyanın ordusuz ülkelerinin hikâyesi.
BilimMakamların şifası: müzik gerçekten iyileştirir mi?
500 yıl önce Edirne'deki hastanede hastalara ilaçla birlikte müzik ve su sesi veriliyordu; her derde ayrı makam. Farabi'den Osmanlı şifahanelerine uzanan bu gelenek ile modern müzik terapisi araştırmalarının gerçekte kanıtladıkları yan yana konunca ortaya şaşırtıcı bir tablo çıkıyor.
KültürNokia bir nehir, Adidas bir adam: marka adlarının kökenleri
Nokia bir Fin nehrinin, Adidas bir kunduracının, Lego Danca bir öğüdün, Google ise bir yazım hatasının adı. Beko'nun salça fabrikası olarak kurulduğunu, Arçelik'in adında mahkeme kavgası sakladığını biliyor muydun? Marka adlarının gizli hikâyeleri ve ismin bilimi.
KültürMatrix'in Mimarı gerçekte ne anlatıyor?
Matrix üçlemesinin en kafa karıştıran beş dakikası: beyaz oda, yüzlerce ekran ve Mimar. O sahnede söylenenler aslında üç filmin bütün felsefesini özetliyor: önceki Matrix sürümleri, kusur olarak seçim, Anomali ve Kâhin ile Mimar'ın karşıtlığı. Bostrom'un simülasyon argümanı ve Baudrillard bağlantısıyla birlikte.
BilimRestoran menüsü seni nasıl yönetiyor?
Menüde TL işareti neden yok? En pahalı yemek neden en üstte? 'Izgara köfte' neden 'közde dinlendirilmiş el yapımı köfte' oldu? Menü mühendisliğinin bilimi: fiyat çıpası, 9,99 etkisi ve göz hareketi efsaneleri.
BilimSıcak su soğuk sudan önce donabilir mi?
1963'te Tanzanyalı bir lise öğrencisi dondurma yaparken fiziğin en inatçı bilmecelerinden birini buldu: sıcak karışım soğuktan önce dondu. Öğretmeni 'saçmalama' dedi. Mpemba etkisinin altmış yıllık hikâyesi ve bilimin hâlâ bitmeyen kavgası.
BilimEkmek neden hep yağlı tarafına düşer?
Murphy kanunu bir espri değil; 1949'da roket kızağına bağlanan bir albayın ve sinirli bir mühendisin gerçek hikâyesi. Üstelik ekmeğin yağlı tarafına düşme eğilimi fizikle kanıtlandı ve bu kanıt Ig Nobel ödülü aldı.
BilimTürkiye'nin en kısa sınırı: Nahçıvan kapısı
Türkiye'nin Azerbaycan'la sınırı sadece 17,7 kilometre. Bu incecik hattın arkasında 1921'in pazarlık masaları, Atatürk'ün İran'dan toprak satın aldığı söylenen meşhur ama belgesiz hikâye ve bugün Zengezur koridoruyla yeniden alevlenen bir jeopolitik düğüm var.
Uzay"Pilim azalıyor ve hava kararıyor": bir robotun vedası
Mars'a 90 günlük görev için giden Opportunity 15 yıl çalıştı, sonra bir toz fırtınasında sustu. Dünyayı ağlatan o son cümleyi ise aslında robot hiç söylemedi. Gerçek son mesajın, NASA'nın vedasının ve makinelere tutulan yasın hikâyesi.
BilimÖrdeklere ekmek atmak neden kötü?
Park göletinin en masum ritüeli aslında kuşlara abur cubur beslemek: 'melek kanadı' denen kanat deformasyonu, yeşile dönen göletler, kalabalık ve hastalık. Bilim ne diyor, tartışmalı kısımlar neler ve ekmek yerine ne atılabilir?
BilimPembe eskiden erkek rengiydi
1918'de bir sektör dergisi pembeyi 'kararlı ve güçlü' diye erkek bebeklere, maviyi 'narin ve zarif' diye kızlara öneriyordu. Renk ile cinsiyet arasındaki o sarsılmaz sandığımız bağın ne kadar yeni, ne kadar keyfî ve ne kadar pazarlama işi olduğunun hikâyesi.
BilimSana en yakın insanın uzayda olduğu yer: Point Nemo
Pasifik'in ortasında, karaya 2.688 kilometre uzaklıkta bir nokta var. Orada dursan sana en yakın insanlar bazen tependen geçen astronotlar olur. Adını Kaptan Nemo'dan alan, uzay araçlarının gömüldüğü ve Lovecraft'ın canavarını 'yerleştirdiği' okyanus erişilmezlik kutbunun hikâyesi.
BilimKalabalıkta neden tembelleşiriz? Ringelmann etkisi
Bir tarım mühendisi 1880'lerde öğrencilerine halat çektirdi ve tuhaf bir şey fark etti: kişi sayısı arttıkça herkes biraz daha az asılıyordu. Ringelmann etkisi ve sosyal kaytarma, halat deneylerinden bugünün toplantı odalarına.
UzaySatürn'ün kutbundaki dev altıgen
Satürn'ün kuzey kutbunda, içine yan yana dört Dünya sığacak büyüklükte, kırk yılda şeklini bozmamış bir altıgen dönüyor. Voyager fotoğraflarında yedi yıl fark edilmeden bekleyen bu devin hikâyesi ve laboratuvardaki su tankında bulunan cevabı.
Bilim"Biri yardım etsin!" neden işe yaramaz?
1964'te bir cinayet haberi 'kayıtsız 38 tanık' efsanesini doğurdu, psikolojiyi değiştirdi. Yıllar sonra hikâyenin büyük kısmı çürüdü; ama deneylerin bulduğu gerçek hâlâ geçerli: kalabalığa seslenmek işe yaramıyor. İşe yarayanı da bilim söylüyor.
BilimÜşürsen hasta olur musun?
Annen haklı mıydı? Soğuk algınlığına virüsler yol açar, üşümek değil. Ama son yılların araştırmaları işin o kadar basit olmadığını gösteriyor: soğuk, burnundaki bağışıklık ordusunu gerçekten zayıflatıyor. Kanıtları iki taraftan da tartıyoruz.
BilimStresi azaltmada gerçekten işe yarayan yöntemler
İnternet stres tavsiyesiyle dolu ama çoğunun kaynağı yok. Uyku, egzersiz, fizyolojik iç çekiş, doğa ve sosyal bağ: bilimsel kanıtı güçlü yöntemler hangileri, hangileri efsane? Stanford'un nefes deneyi dahil, veriyle bir ayıklama.
UzayUzaya harcanan para israf mı?
'O parayla açlık çözülürdü' argümanı ne kadar doğru? NASA'nın federal bütçedeki gerçek payı, telefonundaki kameradan kulak termometresine uzay kökenli teknolojiler, ekonomik geri dönüş verileri ve 1970'te Zambiya'dan gelen meşhur mektup.
KültürYeşilçam'ın kayıp film müzikleri
YouTube'da eski Türk filmleri neden sessiz oynuyor? Yeşilçam'ın film müzikleri neden arşivlenmedi: dönemin plak ekonomisi, gevşek telif düzeni, aynı melodinin onlarca filmde dönmesi ve kayıp bantların peşine düşen plak arşivcileri.
BilimDilin gizli matematiği: Zipf kanunu
Bir dilde en sık kullanılan kelime, ikincinin iki katı, üçüncünün üç katı sıklıkta geçer. Zipf kanunu Türkçede de geçerli; üstelik şehir nüfuslarından gelir dağılımına ve web trafiğine kadar her yerde. Peki bu desen derin bir sır mı, istatistiksel bir gölge mi?
BilimBeş dakika neden bir saat gibi geliyor? Sıra bekleme psikolojisi
Houston havalimanı ve asansör aynası vakaları, Maister'ın bekleme ilkeleri, Disney kuyruk tasarımı ve beklerken işe yarayan taktikler.
BilimYürümeyi düşerek öğrendin: bebeklerin unuttuğumuz dersi
Yürümeyi öğrenen bebek saatte 17 kez düşer ve hiç sorgulamaz. Bebek laboratuvarlarının verileri ve kaybettiğimiz öğrenme cesareti.
BilimSana neden bedava çay ikram ederler? İknanın altı silahı
Halıcının çayı, "son 2 ürün" uyarısı, beyaz önlüklü reklam yüzü: hepsi aynı bilimin araçları. Cialdini'nin üç yıl gizli görevle topladığı ikna ilkeleri ve her birine karşı savunma yolları.
BilimErteleme tembellik değil, duygu sorunu
"Yarın başlarım" diyen beynin içinde neler oluyor? Ertelemenin nörobilimi, kendini affetme deneyi ve işe başlamayı kolaylaştıran kanıtlı yöntemler.
BilimFil o ince ipi neden koparmıyor? Öğrenilmiş çaresizlik
Seligman'ın köpek deneyleri, Hiroto'nun gürültü çalışması ve 50 yıl sonra gelen nörobilimsel düzeltme: öğrenilen çaresizlik değil, kontrol.
BilimBir sabahlık bütün evi nasıl değiştirir: Diderot etkisi
Diderot'ya hediye edilen kırmızı sabahlık bütün odayı yeniletti ve filozofu borca soktu. Bir alışverişin diğerini doğurduğu zincirin 250 yıllık hikâyesi.
Gündelik Hayat"Kod 99 kaldırılmıştır": anonsların gizli dili
Mağazaların kayıp çocuk kodları, Code Adam'ın acı doğum hikâyesi, hastanelerin renkleri, gemilerin "Oscar"ı, Londra'nın hayalet müfettişi ve kodlu anonsların neden var olduğu.
BilimGünde 8 bardak su efsanesi: susadığında iç
1945 raporunun okunmayan cümlesi, çayın sayılıp sayılmadığı, aşırı suyun maratonlardaki tehlikesi ve vücudun kendi su saati.
BilimGüvercin eve nasıl dönüyor? Gözle görülen manyetik alan
Wiltschko'ların huni kafesi, gözdeki kriptokrom proteini, radikal çifti kuantum mekanizması ve şehrin pusulayı bozan radyo uğultusu.
BilimBeklenen büyük İstanbul depremi: bilim ne diyor?
Kuzey Anadolu fayı 1939'dan beri batıya doğru domino gibi kırılıyor ve sıra Marmara'nın altındaki son parçada. Depremin fiziği, olasılık hesapları ve panik yerine hazırlığın yolu.
BilimTelefonun neden bu kadar çabuk eskidi? Planlı eskitme
1901'den beri yanan ampul, 1924'te Cenevre'de kurulan kötüleştirme karteli, yavaşlatılan telefonlar ve büyüyen tamir hakkı hareketi.
UzayHerkes nerede? Fermi paradoksu
Milyarlarca yaşanabilir gezegen, yetmiş yıllık dinleme ve tek bir sinyal yok. Los Alamos'taki öğle yemeği, Büyük Filtre, karanlık orman ve insanlığın kozmik yalnızlığı.
BilimKonuştuğun dil düşünceni değiştirir mi?
Yönleri kuzey-güneyle söyleyen Avustralya dilleri, Rusçanın iki mavisi, sayı kelimesi olmayan Pirahã ve Türkçenin gizli süper gücü: miş'li geçmiş.
BilimAkıl hastanesine sızan sekiz sağlıklı insan: Rosenhan deneyi
1973'te tek belirti uydurup hastaneye yatan gönüllüleri hiçbir doktor fark etmedi. Psikiyatriyi sarsan deney ve elli yıl sonra arşivden çıkan sarsıcı gerçek.
BilimBağımlılığın gerçek nedeni: Rat Park deneyi
Kafese kapatılan fareler morfini seçti, parkta yaşayanlar dokunmadı. Deneyin yükselişi, tekrarlanamayan sonuçları ve Vietnam'dan dönen askerlerin hikâyesi.
DüşünceKobra etkisi: iyi niyetli çözümler nasıl felakete dönüşür?
Yılan başına ödül koyan yönetim yılan çiftlikleriyle karşılaştı. Efsanenin gerçeği, 1902 Hanoi'nin kuyruksuz fareleri ve ters tepen teşviklerin bugünü.
DüşünceAlgı perdesi: Dünyanın ne kadarını gerçekten görüyorsun?
Locke'un üç yüz yıllık fikri, görünmez goril deneyi ve beynin tahmin makinesi olması: zihnindeki perdeyi tanıma ve aralama rehberi.
BilimRoma'da ortalama ömür 35 yıldı. Peki herkes 35'inde mi ölüyordu?
Bir istatistik tuzağı, tarihin en büyük sıçraması, 122 yıllık kırılamayan rekor ve insan ömrünün geleceği için yarışan iki cevap.
KültürVan Gogh dünyayı gerçekten sarı mı görüyordu?
Absent, yüksükotu ve yüz yıllık bir teşhis yarışması: Ayçiçekleri'nin sarısı hastalık mıydı, zehir miydi, yoksa bir irade beyanı mı?
BilimBana bir şey olmaz: Omnipotent düşünmenin psikolojisi
Kendini yenilmez sanma hissinin bebeklikten yetişkinliğe uzanan hikâyesi: kişisel efsane, iyimserlik yanılgısı ve pelerinle palto arasındaki fark.
BilimFeromon efsanesi: "Karşılıklı elektrik" diye bir şey var mı?
"Sen birine his besliyorsan o da sana besliyordur" iddiasının bilimsel gerçeği ve insanların birbirini gerçekten nasıl etkilediği.
Bilimİyi hissetmenin komuta merkezi: Hipotalamus
Uykunu, iştahını, stresini ve motivasyonunu yöneten dört gramlık beyin bölgesine iyi bakmanın yedi basit yolu.