Troya'nın 160 Yıllık Kazı Tarihindeki İlk Müzik Aleti: 2.800 Yıllık Kemik Flüt

Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy 22 Ekim 2026'da Troya'dan iki buluntu duyurdu. Biri yaklaşık 2.800 yıllık bir kemik flüt, öbürü 4.500 yıllık, insan biçimli bir idolün başı.¹

Bu yaşta kemik flütler başka kazılardan biliniyor. Troya'da ise Bakanlığın verdiği bilgiye göre 160 yılı aşkın kazı tarihinde ilk kez bir çalgı ele geçti. İki eser de Troya Müzesi'nin envanterine alındı.¹

Arkaik dolgudan bir kemik boru

Flüt, Arkaik Dönem'e ait bir yerleşim dolgusundan çıktı. Kazıyı Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi adına yöneten Prof. Dr. Rüstem Aslan tabakayı MÖ 8. yüzyıla tarihliyor.² Bakanlığın açıklaması dönemi daha geniş tutuyor ve Arkaik Dönem'i kabaca MÖ 750 ile 480 arası olarak veriyor.¹

Çalgının gövdesine bağlı baş kısmı da korunmuş. Kemik, tahta ya da kamıştan yapılan çalgılar toprakta çabuk dağıldığı için böyle bir parçanın binlerce yıl dayanması seyrek görülüyor. Aslan'ın anlattığına göre ekip bu yıl Troya'nın farklı katmanlarında, dört ayrı alanda çalıştı. Sezon henüz kapanmadı.²

Flütün boyu, kaç deliği olduğu ve hangi hayvanın kemiğinden oyulduğu henüz duyurulmadı. Tek başına mı çalındığı da bilinmiyor. Bakanlık metni, dönemin üflemeli çalgıları arasında farklı boylarda kemik ya da kamış boruların yan yana bağlanmasıyla yapılan syrinx'i, yani panflütü de anıyor ve bu çalgıların bir kısmının Dionysos kültüyle ilişkilendirildiğini hatırlatıyor.¹ Troya'daki parçanın hangi türe ait olduğunu kazı ekibinin ayrıntılı incelemesi gösterecek.

İlyada'daki flüt sesi

MÖ 12. yüzyılın sonundaki yıkımlardan sonra bölgede yaklaşık 400 yıl boyunca yazılı kaynak yok. Troya, MÖ 8. yüzyıldan itibaren Homeros destanlarıyla bağlantılı bir kült merkezi olarak yeniden önem kazandı.¹ Aslan da araştırmacıların çoğunun destanların bu yüzyılda yazıya geçirildiğini kabul ettiğini söylüyor.²

İlyada'nın onuncu kitabında Agamemnon gece uyuyamaz. Troya ovasına her bakışında İlion'un önünde yanan ateşlere şaşar, kulağına flüt ve kaval sesleriyle askerlerin uğultusu gelir.³ Ozan bu çalgılara "aulos" ve "syrinx" diyor. Troya'daki kemik flüt, destanın yazıya geçtiği kabul edilen yüzyıldan geliyor; destanda anlatılan savaştan ise yaklaşık 400 yıl sonrasına ait. Yani flüt Agamemnon'un duyduğu seslerin kendisi olamaz, ama destanı dinleyen kuşağın çaldığı çalgılardan biri olabilir.

Kemik flütün daha eski izleri

Aslan, kemikten flüt yapma geleneğinin Paleolitik'e kadar uzandığını da hatırlattı.² Bunun en sağlam örneği Almanya'nın güneybatısında, Ulm'un 20 kilometre batısındaki Hohle Fels Mağarası'ndan. Kazı ekibi 17 Eylül 2008'de burada kızıl akbabanın kanat kemiğinden oyulmuş, beş delikli bir flütün 12 parçasını buldu. Birleştirilen flütün korunmuş boyu 21,8 santim. Nicholas Conard ve ekibi 2009'da Nature dergisinde flütün 35.000 yıldan eski olduğunu yazdı.⁴ Aynı mağaranın buluntularına daha önce başka bir yazıda da değinmiştik.

Troya'nın flütü bu örneklerin yanında genç sayılır. Dönemin çalgıları vazo resimlerinden ve kabartmalardan iyi biliniyor. Aslan'a göre ise Troya'nın kendi tabakalarından bugüne kadar hiç çalgı çıkmamıştı.²

Yangın tabakasındaki baş

İkinci buluntu çok daha eski. İnsan biçimli idol başı, Troya II'nin kent kapısı çevresinde, kent girişinin içindeki bir yangın tabakasından çıktı ve MÖ 2500 dolaylarına tarihleniyor.¹² Aslan'a göre 160 yılda Troya'da buna benzer yalnızca 3 ile 5 buluntu ele geçti. Bu baş katmanın içinde bulunduğu için hangi döneme ait olduğu daha sağlam kurulabiliyor.²

Küçük insan biçimli idoller Batı Anadolu'nun MÖ 3. binyılında sık görülen buluntular. Bakanlık, MÖ 2500-2300 arasındaki Troya II döneminde kentin Anadolu ile Ege arasındaki bağların yoğunlaştığı merkezlerden biri olduğunu belirtiyor.¹ Tübingen Üniversitesi'nden Manfred Korfmann'ın yürüttüğü kazılar, bu kalenin MÖ 2480 ile 2420 arasında büyük bir yangınla yıkıldığını gösterdi.⁵

Aynı yanık tabaka Troya araştırmalarının ilk büyük yanılgısına da sahne oldu. Heinrich Schliemann 1873'te iki üç metre kalınlığındaki bu tabakayı Troya Savaşı'nın izi saydı ve buradan çıkan buluntuları Priamos'un sarayına, hazinesine bağladı.⁶ Mimar Wilhelm Dörpfeld 1893 ve 1894 kazılarında, Miken çağıyla çağdaş kentlerin çok daha üstteki Troya VI ve VII katmanları olduğunu gösterdi.⁷ Schliemann'ın "Priamos'un hazinesi" dediği eserler aslında savaştan bin yıldan fazla önceydi. Yeni idol başı da işte o yangın tabakasından çıktı.

Troya'nın güney kapısı önündeki agora kazısını da Eylül'de anlatmıştık.

Henüz bilinmeyenler

Buraya kadarki bilgilerin hepsi Bakanlığın duyurusuna ve kazı başkanının basına yaptığı açıklamalara dayanıyor. Flüt ve idol başı için hakemli bir yayın, ölçü ya da laboratuvar tarihi henüz yok. Tarihler buluntuların çıktığı tabakaya göre veriliyor. İdol başının kimi temsil ettiği, flütün nasıl ses verdiği ve tek borulu mu yoksa bir panflütün parçası mı olduğu da bilinmiyor. Bu soruların cevabı kazı ekibinin yayımlayacağı ilk ayrıntılı raporda olacak. Kazılar Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi adına sürüyor ve iki eser şimdi Tevfikiye köyündeki Troya Müzesi'nde.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.