Bilim · Çevre Sağlığı yazıları e-postana gelsin mi?
Her gün siteye bakman gerekmesin; yeni yazı çıktığında ve haftalık özette biz haber verelim. Reklam yok.

28 Temmuz 2009 öğleden sonra, Fransa'nın Bretanya kıyısındaki Saint-Michel-en-Grève plajında 27 yaşındaki viroloji araştırmacısı Vincent Petit, yarış emeklisi atını yularından çekerek kumsala dökülen küçük bir dereyi geçmeye çalışıyordu. At, yeşil yosunların altındaki çamura gömüldü ve yarım dakika içinde nefesi kesildi. Petit onu çıkarmaya uğraşırken bayıldı. Kıyıda yosun toplayan bir şirketin kepçesi onu çamurdan çekip aldı.1

Jandarma önce "at çamurda boğuldu" dedi. Sahibinin yaptırdığı otopside ciğerlerde ne su ne çamur vardı; hayvan ani ve yaygın bir akciğer ödeminden ölmüştü.2 İki hafta sonra devletin çevre risk kurumu INERIS aynı plajda havayı ölçtü ve milyonda 1.000 parça (ppm) hidrojen sülfür buldu.3

Bu yazıda neler var?

Yosun kumda çürürken ne oluyor?

Suda yüzen yosun canlıdır ve havaya zehirli bir şey vermez. Dalga onu kumsala attığında hücreleri ölmeye başlar, yığının içine bakteriler girer. Kalın bir yığının ortasında oksijen kısa sürede biter. Oksijensiz ortamda yaşayan bakteriler bu kez deniz suyundaki sülfatı kullanır ve geriye hidrojen sülfür bırakır. Çürük yumurta kokusu bu gazdır. Yanında amonyak da çıkar.

Martinik Üniversite Hastanesi'nin toksikoloji ekibi, kıyıya vuran sargassum yosununun 48 saat sonra bu iki gazı büyük miktarda salmaya başladığını yazıyor.4 Bretanya'daki yeşil yosunda bir tuzak daha var. Güneşte kuruyan üst tabaka beyaz bir kabuk bağlıyor, gaz bu kabuğun altında birikiyor. Kabuğa basan ayak ya da toynak, o cebi bir anda açıyor.5 Hidrojen sülfür havadan biraz ağır olduğu için çukurlarda, dere ağızlarında ve rüzgâr almayan köşelerde toplanır.

Bretanya'da Plestin-les-Grèves koyunda gelgit çekilince kumsalı baştan sona kaplayan yeşil deniz marulu tabakası
Plestin-les-Grèves'te deniz çekilince kumsal yeşile kesiyor. Burası, atın öldüğü Saint-Michel-en-Grève ile aynı koyda. Bretanya'da bu yosunu besleyen başlıca kaynak, tarladaki gübreden ve hayvan dışkısından denize taşınan nitrat. Fotoğraf: Xavier Caisey / Ifremer, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.

Burnun bu konuda güvenilir olmaması işi zorlaştırıyor. ABD'nin zehirli maddeler ajansı ATSDR'ye göre bazı insanlar bu kokuyu 0,0005 ppm gibi çok düşük bir düzeyde bile alıyor. Ama yoğunluk 100 ppm'i geçince koku duyusu 2 ila 15 dakika içinde susuyor. Gazın en tehlikeli olduğu anda koku kaybolmuş gibi gelir. 500 ppm'in üstünde birkaç nefes, insanı olduğu yerde bayıltmaya yetiyor.6

Hillion'daki koşucu

8 Eylül 2016'da 50 yaşındaki Jean-René Auffray, Saint-Brieuc körfezindeki Hillion'da Gouessant nehrinin ağzında koşuya çıktı ve çamurun içinde yüzüstü ölü bulundu. Otopsi ancak 19 gün sonra yapılabildi, savcılık soruşturmayı 2017'de kapattı, Rennes idare mahkemesi de 2022'de ailenin tazminat davasını reddetti.

Nantes idare istinaf mahkemesi 24 Haziran 2025'te bu kararı bozdu. Mahkemeye göre adamın ölümüne yol açan ani ve yaygın akciğer ödemi, ancak çok yüksek yoğunlukta hidrojen sülfür solumakla açıklanabilirdi. Ölümden birkaç hafta sonra bölgede yapılan ölçümde gaz dedektörü kısa sürede doymuştu. Mahkeme, tarımsal nitrat kirliliğine karşı Avrupa ve Fransız kurallarını uygulamadığı için devleti yüzde 60 oranında kusurlu buldu ve aileye toplam 332.843 euro tazminat ödenmesine hükmetti. Kalan yüzde 40, riskleri bilinen bir haliçte koşmaya karar veren Auffray'nin kendisine yazıldı.7 Fransa'da yeşil yosunla bir insan ölümü arasında mahkemenin bağ kurduğu ilk dava bu oldu.

Karayipler'de mesele aylarca süren soluma

Bretanya'daki vakalar ani ve yüksek dozdu. Karayipler'de ise kıyıdaki evlerde aylarca düşük doz soluma söz konusu. 2011'den beri Atlantik'te Batı Afrika'dan Meksika Körfezi'ne uzanan dev bir sargassum kuşağı oluşuyor. Kuşak Haziran 2018'de 20 milyon tonu aştı.8 Güney Florida Üniversitesi'nin uydu ölçümleri Mayıs 2025'te 37,5 milyon tonla yeni bir rekor gösterdi.9

Sütun grafik: Atlantik sargassum kuşağı Haziran 2018'de 20 milyon tonu aştı, Haziran 2022'de yaklaşık 22 milyon ton, Mayıs 2025'te 37,5 milyon tonla rekor kırdı
Yosun kuşağının en yüksek aylık değerleri. Ton ıslak ağırlıktır, uydu görüntüsünden hesaplanır; hangi sahilin ne kadar yosun alacağını ise rüzgâr ve akıntı belirler. Grafik: kafa1milyon.com, veri: dipnotlardaki çalışmalar.

Martinik Üniversite Hastanesi 2018 boyunca yosun yüzünden başvuran 154 hastayı kayda geçirdi. Hastalar ortalama üç aydır bu havayı soluyordu. Yüzde 80'i baş ağrısı ve baş dönmesi gibi sinir sistemi şikâyetleriyle, yüzde 77'si mide bulantısı ve ishal gibi sindirim şikâyetleriyle, yüzde 69'u nefes darlığı ve öksürükle gelmişti. Hastaların geldiği mahalleler, yosunun en çok biriktiği ve sensörlerin en yüksek gazı ölçtüğü kıyılarla örtüşüyordu. Ekibin hesabına göre bu kıyılarda yaşayanlar yılda 50 gün kadar 5 ppm'in üstünde gaz soluyor olabilir.10

Logaritmik ölçekli grafik: hidrojen sülfür için 0,0005 ppm koku eşiği, 1 ve 5 ppm Fransız halk sağlığı eşikleri, 100 ppm'de koku kaybı, 500 ppm'de bilinç kaybı, Saint-Michel-en-Grève'de ölçülen 1.000 ppm
Karayip adalarında uygulanan eşiklerle Bretanya'da ölçülen değer arasında 200 kat fark var. Grafik: kafa1milyon.com, veri: ATSDR, HCSP, INERIS ve Martinik Üniversite Hastanesi.

Fransa Halk Sağlığı Yüksek Kurulu bu yüzden 2018'de adalar için kademeli eşikler koydu. Gazın 24 saatlik ortalaması 1 ile 5 ppm arasındaysa halka yığından uzak durması söyleniyor. 5 ppm'i geçince sahile yalnızca üzerinde alarmlı dedektör taşıyan ekipler giriyor ve yakındaki okul, işyeri gibi halka açık binaları yerel yönetim geçici olarak kapatabiliyor.11

Uzun süreli etki konusunda kanıt daha zayıf. Martinik'te 2016-2020 arasında doğum yapan 3.020 kadının kayıtlarında, kıyıya 2 kilometreden yakın oturanlarla uzak oturanlar arasında preeklampsi, yani gebelik zehirlenmesi oranı anlamlı biçimde farklı çıkmadı: yüzde 7,5'e karşı yüzde 6,1. Ama yakın oturanlarda hastalık ortalama 32. haftada, uzaktakilerde 35. haftada başlıyordu.12 685 kişilik bir uyku çalışmasında da altı aylık ortalama gaz düzeyi yükseldikçe, beynin solunum komutunu aksattığı merkezi uyku apnesi atakları artıyordu.13 İkisi de gözlem çalışması. Bağ gösteriyorlar, nedeni kanıtlamıyorlar.

Gazın yanında arsenik ve bakteri

Sargassum denizden fosfat çekerken arseniği fosfatla karıştırıp dokusunda biriktiriyor.14 Meksika'nın Karayip kıyısına vuran yosunda kilogram başına 12,7 ile 62,9 miligram inorganik arsenik ölçüldü. Yıllık ortalama 41 miligramdı. Bu değer gıda ve hayvan yemi için konan uluslararası sınırların çok üstünde, Avrupa Birliği'nin gübrede izin verdiği 40 miligramın da üstünde kalıyordu.15 Kıyıdan toplanan yosunu bahçeye gübre diye taşımak bu yüzden masum bir iş sayılmıyor.

Bakteri tarafında Florida Atlantik Üniversitesi 2023'te sargassumdan, plastik atıktan ve deniz suyundan ayırdığı 16 Vibrio suşunun genomunu çıkardı ve hastalık yapabilecek genler buldu.16 Haber sitelerinin yazdığı "et yiyen bakteri" bu örneklerde çıkmadı. Bir insanın yosundan enfeksiyon kaptığı da gösterilmedi.

Türkiye kumsallarındaki kahverengi yığınlar

Ege ve Akdeniz kıyılarında kış fırtınalarından sonra biriken kahverengi, şerit şerit yığınların çoğu yosun bile sayılmaz. Bunlar Akdeniz'e özgü çiçekli bir deniz bitkisi olan Posidonia oceanica'nın, yani deniz çayırının dökülen yapraklarıdır. Bu yığınlar dalganın gücünü kırıyor ve kumun denize kaçmasını engelliyor. Sardinya'da 2004'te 44 plajdan 106.180 metreküp yaprak kepçeyle kaldırıldı. Araştırmacılar bu temizliğin kumsallardan kum da götürdüğünü ölçtü.17

Karayip ve Bretanya vakalarındaki ortak nokta, kalın ve ıslak bir yığının günlerce kaldırılmadan çürümesi. Fransız kurulu, çürük yumurta kokusu duyulduğunda yığının rüzgâr altında durmamayı ve bebekleri, küçük çocukları, hamileleri, astım ve kalp hastalarını uzak tutmayı öneriyor. Bretanya'da tehlikeye girenler arasında hayvanlar da var. Temmuz 2008'de Hillion'da yosunlu bir plajda iki köpek ölmüş, otopsilerde ikisinde de akut akciğer ödemi bulunmuştu.2 Martinik'te hava kalitesi kurumu Madininair kıyı boyunca kurduğu sensörlerle hidrojen sülfürü sürekli ölçüyor; kurulun eşiğine göre 24 saatlik ortalama 5 ppm'i geçtiğinde sahile yalnızca dedektörlü ekipler giriyor.

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Ganley, E. (Ağustos 2009). “Horse dies, France faces reality of toxic beaches.” Associated Press / Phys.org. phys.org. ↩
  2. “Algues vertes. L'autopsie du cheval renforce le soupçon.” Le Télégramme, Ağustos 2009. letelegramme.fr. ↩
  3. INERIS (19 Ağustos 2009). Résultats de mesures ponctuelles des émissions d'hydrogène sulfuré et autres composés gazeux potentiellement toxiques issues de la fermentation d'algues vertes (ulves). Verneuil-en-Halatte. ↩
  4. Resiere, D. ve ark. (2021). “Effets sanitaires de la décomposition des algues sargasses échouées sur les rivages des Antilles françaises.” Toxicologie Analytique et Clinique 33(3). doi:10.1016/j.toxac.2021.05.003. ↩
  5. Haut Conseil de la santé publique (10 Aralık 2021). Algues vertes et sulfure d'hydrogène, not. hcsp.fr. ↩
  6. ATSDR (2016). Toxicological Profile for Hydrogen Sulfide and Carbonyl Sulfide. ABD Sağlık Bakanlığı. atsdr.cdc.gov. ↩
  7. Cour administrative d'appel de Nantes, 24 Haziran 2025 kararı; aktaran: “Algues vertes en Bretagne : l'État reconnu responsable de la mort du joggeur survenue en 2016.” Ouest-France. ouest-france.fr. ↩
  8. Wang, M. ve ark. (2019). “The great Atlantic Sargassum belt.” Science 365(6448): 83-87. doi:10.1126/science.aaw7912. ↩
  9. University of South Florida Optical Oceanography Lab (31 Mayıs 2025). Outlook of 2025 Sargassum blooms, Mayıs bülteni. optics.marine.usf.edu. Ayrıca: NASA Earth Observatory (2026). “Sizing Up the Sargassum Belt.” ↩
  10. Resiere, D., Mehdaoui, H., Florentin, J. ve ark. (2021). “Sargassum seaweed health menace in the Caribbean: clinical characteristics of a population exposed to hydrogen sulfide during the 2018 massive stranding.” Clinical Toxicology 59(3): 215-223. doi:10.1080/15563650.2020.1789162. ↩
  11. Haut Conseil de la santé publique (8 Haziran 2018). Avis relatif à la définition de mesures de gestion concernant l'exposition des populations antillaises à de l'ammoniac (NH3) et du sulfure d'hydrogène (H2S) issus de la décomposition d'algues sargasses. ars.sante.fr. ↩
  12. Bahezre de Lanlay, D., Monthieux, A., Banydeen, R. ve ark. (2022). “Risk of preeclampsia among women living in coastal areas impacted by sargassum strandings on the French Caribbean island of Martinique.” Environmental Toxicology and Pharmacology. PubMed 35671953. ↩
  13. Banydeen, R., Rejaudry Lacavalerie, M., Florentin, J. ve ark. (2024). “Central sleep apnea and exposure to ambient hydrogen sulfide emissions from massive strandings of decomposing sargassum in the Caribbean.” Science of the Total Environment 912: 168886. doi:10.1016/j.scitotenv.2023.168886. ↩
  14. Devault, D. A., Pierre, R., Marfaing, H., Dolique, F. ve Lopez, P. J. (2021). “Sargassum contamination and consequences for downstream uses: a review.” Journal of Applied Phycology 33: 567-602. doi:10.1007/s10811-020-02250-w. ↩
  15. Ortega-Flores, P. A. ve ark. (2023). “Inorganic arsenic in holopelagic Sargassum spp. stranded in the Mexican Caribbean: seasonal variations and comparison with international regulations and guidelines.” Aquatic Botany. doi:10.1016/j.aquabot.2023.103674. ↩
  16. Mincer, T. J. ve ark. (2023). “Sargasso Sea Vibrio bacteria: underexplored potential pathovars in a perturbed habitat.” Water Research. sciencedirect.com. ↩
  17. “Posidonia oceanica ‘banquette’ removal: environmental impact and management implications.” (2006). Sardinya kıyı çalışması. academia.edu. ↩

Bu yazı bilgi amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir. Kapak: Martinik'te Le Diamant kumsalına vuran sargassum. Fotoğraf: Patrice78500, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim deniz yosunu hidrojen sülfür sargassum halk sağlığı plaj çevre
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.