Öldükten sonra on yıllarca makale yayımlayan matematikçi

Son günü sıradandı. Sabah bir torununa matematik anlattı, öğleden sonra tahtaya tebeşirle balonların hareketini hesapladı, akşama doğru meslektaşlarıyla yeni keşfedilen Uranüs'ü konuştu. Saat beş civarında bir beyin kanaması geçirdi; "ölüyorum" dedi, bilincini kaybetti, gece on bire doğru öldü. 18 Eylül 1783, Sankt-Petersburg. Yetmiş altı yaşındaydı.¹

Mezardaki yazar

Euler ölmeden kısa süre önce Akademi'ye bir tahmin bırakmıştı: geride kalan yazıları basmak en az yirmi yıl sürer. Tahmin iyimser çıktı. Petersburg Akademisi, daha önce yayımlanmamış makalelerini 1830'a kadar, yani neredeyse elli yıl, kendi dergilerinde sırayla çıkardı. Hayattayken yaklaşık 560 yazısı basılmıştı; Akademi'nin ölüm sonrası baskıları bu sayıyı 756'ya çıkardı.²

Hikaye orada da bitmedi. 1844'te torununun oğlu Paul-Heinrich Fuss, tavan arasında 60 el yazması daha buldu. Bunlar 1862'de iki ciltlik Opera postuma olarak yayımlandı. 1910-1913 arasında İsveçli matematikçi Gustaf Eneström her şeyi numaralandırdı: E1'den E866'ya. Bugün bir Euler makalesinden söz eden tarihçi, önce o numarayı söyler.²

Körken hızlandı

Asıl şaşırtıcı kısım ölümden sonrası değil, körlükten sonrası. Sağ gözünü 1730'ların sonunda büyük ölçüde kaybetti; harita işine bağladı, tam neden hâlâ tartışılır. Kalan görme, 1771'de katarakt ameliyatının komplikasyonuyla neredeyse tamamen gitti. Friedrich'in Berlin'de ona "tek gözlü" demesi kaba bir şakaydı; Euler'in kendi cümlesi daha sakin: "Artık daha az dikkat dağınıklığım olacak."¹

Görme gidince tempo düşmedi, arttı. 59 yaşında Petersburg'a döndükten sonra toplam eserinin yaklaşık yarısını üretti. 1775'te ortalama haftada bir matematik makalesi çıkıyordu. Yöntem basitti ve acımasızdı: muazzam bir bellek (yüz asal sayıyı ve altıncı kuvvetlerine kadar kuvvetlerini ezbere bildiği anlatılır), tahtaya iri harflerle tebeşir, dikte. Yardımcıları arasında oğulları ve 1776'dan itibaren damadı Nicolas Fuss vardı. Zihin hesaplıyor, ağız söylüyor, kâğıt başkasının elinde doluyordu.

Hâlâ senin defterinde

Euler'i "tarihin en üretken matematikçisi" diye anmak kolay; asıl iz, lise defterinde. Fonksiyonu f(x) diye yazmak ondan. Doğal logaritmanın tabanı e, toplam işareti Σ, i sanal birimi, sin ve cos'u kiriş değil fonksiyon olarak düşünmek: hepsi onun masasında standartlaştı. Analizi Newton ve Leibniz'in ayrı dillerinden tek bir dile çevirdi; mekaniği denklemle yazdı; sayı teorisine, akışkanlara, sese, ışığa, aya, gemi inşasına el attı. Gauss'un "Euler'in eserlerini okumak farklı alanların en iyi okulu olacak" dediği cümle abartı gibi durur, ta ki Eneström listesine bakana kadar.³

Bu kadar geniş bir masa, bir de düzen ister. Euler her sabah erken kalkar, kısa bir vaaz dinler, sonra masaya otururdu; öğleden sonra Akademi işi, akşam yine hesap. Kör olduktan sonra da aynı iskelet durdu. Fark, kâğıdın yerini sesin almasıydı. "İlham bekliyorum" diye bir günü yoktu. Petersburg yangını 1771'de evini yaktı; el yazmalarının çoğu kurtuldu, kendisini bir uşak alevlerin arasından çıkardı. Ertesi gün dikteye döndü.

Birikmiş işin fiziği

Ölümünden sonra on yıllarca basılmak, sihir değil lojistik. 18. yüzyıl akademi dergisi yılda birkaç cilt çıkarır; Euler ise kâğıdı derginin yutabileceğinden hızlı doldururdu. Hayattayken bile kuyruk oluşmuştu. Öldüğünde kuyruk, bir ömürlük stoktu. Akademi onu kahraman ilan etmek için değil, sayfa doldurmak için basıyordu: elindeki en iyi matematik hâlâ Euler'di.

Senin için buradaki ders "daha çok çalış" değil. Euler'in temposu kopyalanmaz; körken haftada bir makale, çoğu insanın hayatı değil. Asıl görünür olan şey şu: zihin biriktirince kurumlar onu uzun süre harcar. Euler öldü. Formüller, işaretler ve 1830'a kadar çıkan o makaleler masada kaldı. Bir dahaki sefer f(x) yazdığında, o x'in arkasında tebeşir tozu ve birinin dikte ettiği bir cümle var.

kafa1milyon

Bu sitenin yazarları ve editörleri. Bilimin, tarihin ve gündelik hayatın en meraklı sorularını kovalıyor; her yazıyı birincil kaynaklarından araştırıyor, özenle yazıyor ve dileyen için sesli anlatıyoruz.