Boston Tıp Merkezi'nden çocuk doktoru Jenny Radesky ve ekibi, ABD'de tek bir büyükşehirdeki fast food restoranlarında küçük çocuklarıyla yemek yiyen 55 yetişkini uzaktan izledi. Gözlemciler yemek boyunca kimin ne kadar telefona baktığını, çocuğun o sırada ne yaptığını ve yetişkinin çocuğa nasıl karşılık verdiğini dakika dakika not etti. 55 yetişkinden 40'ı yemek sırasında bir cihaz kullandı.1
Notlarda en çok tekrar eden şey dalma derecesiydi. Kimi ekrana arada bir göz atıp çocuğa dönüyordu, kimi yemeğin büyük kısmını cihazla geçiriyordu. Çocukların bir kısmı kendini oyaladı, bir kısmı ilgi çekmek için sesini ve hareketini giderek artırdı. Telefona en çok dalan yetişkinler çocuğun yaramazlığına çoğu zaman sert karşılık verdi. Çalışma bir gözlem notuydu ve sonucu sayıya dökmedi; ardından gelen deneyler o anı ölçmeye çalıştı.
- Fast food restoranlarında 55 yetişkini izleyen araştırmacıların en sık not aldığı davranış.
- Annenin iki dakika telefona dönmesinin bebeklerin yüzünde bıraktığı iz.
- 30 saniyelik bir telefon görüşmesinin iki yaşındaki çocukların kelime öğrenmesine etkisi.
- Avustralya'da 220 evde kaydedilen sesin, ekran açıkken eksilen konuşmayı nasıl saydığı.
Annenin yüzü telefona dönünce bebek ne yapıyor?
Harvard'dan Edward Tronick ve arkadaşları 1978'de basit bir deney düzeni tanımladı. Anne bebeğiyle yüz yüze oynuyor, sonra bir süre yüzünü hareketsiz tutup hiçbir tepki vermiyordu. Birkaç aylık bebekler önce gülümseyip ses çıkararak anneyi geri çağırmaya çalıştı, karşılık gelmeyince huzursuzlanıp başını çevirdi.2 Bu düzen o günden beri bebeğin karşılıksız kalmaya verdiği tepkiyi ölçmek için kullanılıyor.
New York Şehir Üniversitesi Hunter College'dan Tracy Dennis-Tiwary'nin ekibi 2018'de aynı düzene bir telefon ekledi. Yaşları 7 ile 24 ay arasında değişen 50 bebek önce anneleriyle 5 dakika serbest oynadı. Bir alarm çalınca anne eline bir mobil cihaz aldı ve 2 dakika boyunca yalnızca onunla ilgilendi. Sonra oyuna döndü. Telefon aşamasında bebekler daha çok olumsuz duygu gösterdi, daha az gülümsedi ve annenin dikkatini çekmek için en çok girişimi bu iki dakikada yaptı. Gündelik hayatta telefonu daha sık kullandığını söyleyen annelerin bebekleri, telefon aşamasında odayı daha az keşfetti ve anne oyuna döndüğünde toparlanması daha zayıf kaldı.3 Bu son bulgu bir ilişkidir; annenin alışkanlığının bebeği bu hale getirdiğini göstermez.
30 saniyelik görüşme kelimeyi yarıda bıraktı
Temple Üniversitesi'nden Jessa Reed ile Kathy Hirsh-Pasek ve Delaware Üniversitesi'nden Roberta Golinkoff, 38 anneyi ortalama 27 aylık çocuklarıyla laboratuvara çağırdı. Annelerden çocuğa iki uydurma fiil öğretmeleri istendi: bir bebeği hoplatmaya benzeyen "blicking" ve sessiz bir marakayı sallamaya benzeyen "frepping". Her kelime için 60 saniye vardı. Kelimelerden birinin öğretiminde, 30. saniyede annenin titreşimdeki telefonu çaldı. Deneyci anneyle yaklaşık 30 saniye sabah kahvesi alışkanlıkları üzerine konuştu, ardından anne kalan 30 saniyede öğretmeye devam etti. Hangi kelimenin kesileceği rastgele belirlendi.
Sonra çocuklara iki video yan yana gösterildi ve hangisine baktıkları ölçüldü. Kesintisiz öğretilen kelimeyi çocuklar öğrendi, telefonla bölünen kelimeyi öğrenmedi. Annelerin kelimeyi söyleme sayısı iki durumda da aynıydı.4 Yazarlar farkı, çocuğun hareketine anında karşılık veren konuşmanın kesilmesine bağladı.
Ekranın sesi açıkken evde kaç kelime eksiliyor?
Laboratuvardaki iki dakika ile evdeki koca gün aynı şey değil. Avustralya'daki Telethon Kids Institute'tan Mary Brushe'nin ekibi bu yüzden kaydı eve taşıdı. 220 ailenin çocuğu, 12 aylıktan 36 aylığa kadar altı ayda bir, giysisine takılan küçük bir ses kaydedicisiyle yaklaşık 16 saatlik bir gün geçirdi. Yazılım yetişkinden duyulan kelimeleri, çocuğun çıkardığı sesleri ve karşılıklı konuşma turlarını saydı. Araştırmacılar kayıtta televizyon, telefon ya da tablet sesi gelen bölümleri tek tek dinleyip ekran süresi olarak işaretledi.
Annenin eğitimi, evdeki çocuk sayısı ve bakım verenin ruh sağlığı hesaba katıldıktan sonra da sonuç aynı yöne çıktı: ekran süresi arttıkça konuşma azaldı. En büyük fark 36. aydaydı. Her ek dakika, 6,6 yetişkin kelimesi, 4,9 çocuk sesi ve 1,1 konuşma turu eksilmesiyle birlikte gidiyordu. Bu yaştaki çocukların ortalama ekran süresi günde 172 dakikaydı.5
Kaydedici yalnızca ses duyuyor. Sessizde kaydırılan bir telefon ölçüme hiç girmedi ve arka planda açık kalan televizyonla çocuğun kendi izlediği ekran aynı kefeye kondu. Türkiye'de ebeveynin telefonunun çocukla konuşmayı ne kadar böldüğünü ölçen ulusal bir veri yok. TÜİK'in 2024 araştırması çocukların kendi kullanımına bakıyor ve 6-15 yaş arasında internet kullananların oranını yüzde 91,3 buldu.6
Kesinti sayısı arttıkça çocuğun davranışı da değişiyor
Illinois State Üniversitesi'nden Brandon McDaniel ve Radesky, çocuklarının yaş ortalaması 3 olan 170 ABD'li ailede anne ve babalara aynı soruyu sordu: Tipik bir günde telefon, tablet ya da televizyon çocukla geçirdiğin anı kaç kez bölüyor? Katılımcıların yüzde 48'i üç ya da daha fazla kesinti bildirdi, hiç kesinti olmadığını söyleyenler yüzde 11'de kaldı. Annelerin yüzde 40'ı ve babaların yüzde 32'si telefonu sorunlu biçimde kullandığını düşünüyordu. Annenin bildirdiği kesinti arttıkça hem anne hem baba çocukta daha fazla öfke nöbeti, huzursuzluk ve içine kapanma bildirdi.7
Bu tablo yönü söylemiyordu. Zor bir çocuk ebeveyni telefona da itebilir. Aynı ekip bunu ayırmak için 183 çifti 6 ay boyunca dört kez ölçtü. Çocuğun öfke nöbetleri ve huzursuzluğu ebeveynin stresini artırıyor, stresli ebeveyn çocukla geçen anlarda cihaza daha sık dönüyordu. Cihaz kesintisi de sonraki aylarda çocuğun dışa dönük davranış sorunlarını çoğu zaman artırıyordu.8 İki yönlü bir döngü bu.
Buradaki çalışmaların neredeyse hepsi ABD ve Avustralya'dan, örneklemleri küçük ve davranış verisi çoğunlukla ebeveynin kendi bildirimine dayanıyor. Neden-sonuç kuran tek çalışma Temple'daki deney: kelimeyi söyleme sayısı değişmediği halde, 60 saniyelik öğretimin ortasındaki 30 saniyelik görüşme 38 çocukta yeni fiilin öğrenilmesini durdurdu.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Radesky, J. S., Kistin, C. J., Zuckerman, B., Nitzberg, K., Gross, J., Kaplan-Sanoff, M., Augustyn, M. ve Silverstein, M. (2014). “Patterns of mobile device use by caregivers and children during meals in fast food restaurants.” Pediatrics, 133(4), e843-e849. DOI: 10.1542/peds.2013-3703. Katılımcı olmayan gözlem, 55 bakım veren; nitel analiz. ↩
- Tronick, E., Als, H., Adamson, L., Wise, S. ve Brazelton, T. B. (1978). “The infant’s response to entrapment between contradictory messages in face-to-face interaction.” Journal of the American Academy of Child Psychiatry, 17(1), 1-13. DOI: 10.1016/S0002-7138(09)62273-1. ↩
- Myruski, S., Gulyayeva, O., Birk, S., Pérez-Edgar, K., Buss, K. A. ve Dennis-Tiwary, T. A. (2018). “Digital disruption? Maternal mobile device use is related to infant social-emotional functioning.” Developmental Science, 21(4), e12610. DOI: 10.1111/desc.12610. 50 bebek, 7,2-23,6 ay; telefon aşaması 2 dakika. ↩
- Reed, J., Hirsh-Pasek, K. ve Golinkoff, R. M. (2017). “Learning on hold: Cell phones sidetrack parent-child interactions.” Developmental Psychology, 53(8), 1428-1436. DOI: 10.1037/dev0000292. 38 anne-çocuk çifti, denek içi desen; kesinti 30 saniyelik telefon görüşmesi. ↩
- Brushe, M. E., Haag, D. G., Melhuish, E. C., Reilly, S. ve Gregory, T. (2024). “Screen time and parent-child talk when children are aged 12 to 36 months.” JAMA Pediatrics, 178(4), 369-375. DOI: 10.1001/jamapediatrics.2023.6790. 220 aile, LENA kayıtları 2018-2021; ekran süresi elektronik ses bölümlerinin elle kodlanmasıyla hesaplandı. ↩
- Türkiye İstatistik Kurumu (2024). “Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması, 2024.” TÜİK Haber Bülteni; ayrıca “Türkiye’deki Çocuklar 2024: İstatistiklere Bakış”. tuik.gov.tr. ↩
- McDaniel, B. T. ve Radesky, J. S. (2018). “Technoference: Parent distraction with technology and associations with child behavior problems.” Child Development, 89(1), 100-109. DOI: 10.1111/cdev.12822. 170 aile; kesinti sayıları ebeveyn bildirimi. ↩
- McDaniel, B. T. ve Radesky, J. S. (2018). “Technoference: longitudinal associations between parent technology use, parenting stress, and child behavior problems.” Pediatric Research, 84(2), 210-218. DOI: 10.1038/s41390-018-0052-6. 183 çift, başlangıç ile 1., 3. ve 6. ay ölçümleri. ↩
Bu içerik bilgi amaçlıdır; tıbbi tavsiye değildir. Çocuğunun konuşma ya da davranış gelişimiyle ilgili kaygın varsa çocuk doktoruna başvurabilirsin.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
