Kasım 2005 ile Nisan 2006 arasında Ankara Üniversitesi Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Anabilim Dalı'ndan Neşe Erol'un ekibi, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu'na (SHÇEK) bağlı yurtlarda kalan 11-18 yaş arası 350 gence ulaştı.1 Her genç için üç ayrı form dolduruldu. Birini gencin kendisi, birini bakıcısı, birini de okuldaki öğretmeni doldurdu. Aynı formlar, ailesinin yanında büyüyen 2.206 yaşıtına da verildi.
Üç kaynağın üçü de yurttaki gençlerde daha fazla sorun gösterdi. Farkın büyüklüğü ise formu kimin doldurduğuna göre değişti.
- Türkiye'de yurtlarda kalan gençlerle bakıcılarının aynı sorulara verdiği cevapların neden birbirini tutmadığını anlattık.
- Koruma altındaki çocuklarda ruhsal bozukluğun ne kadar yaygın olduğunu beş ülkeden sekiz çalışmayı birleştiren bir analizden aktardık.
- Ev ve sosyal çalışmacı değiştirmenin çocuğa etkisini ölçen ABD ve İngiltere verilerini grafikle gösterdik.
- Montréal'de gençlerin terapi görüşmelerini yeniden dinleyerek yürütülen bir araştırmanın ilk önerilerini sıraladık.
Yurtta 350 genç, üç ayrı form
Gençlerin yüzde 47'si kendi formunda klinik düzeyde sorun bildirdi. Ailesinin yanında büyüyen yaşıtlarında bu oran yüzde 10,1'di. Bakıcıların doldurduğu formlarda oran yüzde 15,1'e, öğretmenlerinkinde yüzde 20,5'e indi.1 Gençlerin kendi anlattığı sıkıntının önemli bir kısmı, her gün yanlarında olan yetişkinlerin formuna geçmemişti. Araştırmacılar bu açığın en çok kaygı, içe kapanma ve bedensel yakınmalarda büyüdüğünü yazdı; bunlar dışarıdan zor fark edilen sorunlar.
Bu kadar yüksek orana rağmen gençlerin yalnızca yüzde 2,4'ü yurtta kaldığı süre boyunca uzman bir ruh sağlığı hizmetinden yararlanmıştı. Yurda yerleşmenin en sık nedeni de yetimlik çıkmadı. Gençlerin yüzde 68,9'u ailesi dağıldığı, yüzde 15,7'si yoksulluk yüzünden oradaydı; anne ya da babasını kaybetmiş olanların payı yüzde 31,2'de kaldı.1
O yıllardan bu yana bakım düzeni epey değişti. Çalışmanın yapıldığı dönemde SHÇEK yurtları 85 ile 400'ü aşkın çocuğu bir arada barındırıyor, çocuklar 15-24 kişilik koğuşlara bölünüyordu.1 Bugün bu yapıların yerini çocuk evleri ve çocuk evleri siteleri aldı. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın Ağustos 2026 bültenine göre 15.483 çocuk kuruluş bakımında, 11.055 çocuk da koruyucu aile yanında yaşıyor.2 Bültende yerleşim, ödeme ve evlat edinme sayıları yer alıyor. Bu çocukların kaçının ruh sağlığı desteği aldığına dair bir sayı yok.
Her yeni ev, her yeni yüz
Başka ülkelerden gelen ölçümler Türkiye verisinden çok uzak düşmüyor. Fransız psikiyatrist Guillaume Bronsard'ın ekibi 2016'da beş Batı ülkesinde yapılmış sekiz çalışmayı ve toplam 3.104 çocuğu tek bir analizde birleştirdi. Koruma sistemindeki çocukların yüzde 49'u o sırada bir ruhsal bozukluğun tanı ölçütlerini karşılıyordu. Yazarlara göre bu oran genel nüfustakinin yaklaşık dört katı.3
Bu yükü sistemin kendi işleyişi de artırabiliyor. Her yerleşim değişikliği yeni bir ev, çoğu zaman yeni bir okul ve yeni bir sosyal çalışmacı anlamına geliyor. Philadelphia Çocuk Hastanesi'nden David Rubin'in ekibi, ABD'de koruma altına alınan 729 çocuğu ilk 18 ay boyunca izledi. Çocukların yüzde 52'si ilk 45 gün içinde kalıcı bir yere yerleşti, yüzde 19'u daha geç yerleşti, yüzde 28'i ise 18 ay boyunca hiç yerleşemedi. Araştırmacılar çocukların koruma altına girerken taşıdığı sorunları istatistiksel olarak hesaba kattı. Buna rağmen başta düşük riskli görünen çocuklarda davranış sorunu olasılığı erken yerleşenlerde yüzde 22, hiç yerleşemeyenlerde yüzde 36 çıktı.4
Türkiye verisinde de aynı iz var. Kurumlar arasında iki ya da daha fazla kez taşınan gençlerde bakıcıların ve öğretmenlerin bildirdiği davranış sorunları daha yüksekti.15
Çocuğun yatağı aynı yerde kalsa bile dosyasını tutan kişi değişebiliyor. İngiltere Çocuk Komiserliği'nin 2017'deki pilot ölçümünde 22 yerel yönetimdeki 12.508 çocuğun yüzde 25,2'si tek bir yıl içinde en az iki kez sosyal çalışmacı değiştirdi, yüzde 10,2'si üç ya da daha fazla kez. Komiserlik, yerel yönetimlerin bu bilgiyi farklı biçimlerde kaydettiğini ve rakamların temkinle okunması gerektiğini de not etti. Aynı raporda görüşü alınan bir çocuk, sosyal çalışmacılar sürekli ayrıldığında onlara güvenmenin zorlaştığını söylüyor.6
- %47
- Türkiye'de yurtta kalan gençlerin kendi formunda klinik düzeyde sorun bildirme oranı; aile yanındaki yaşıtlarında yüzde 10,1.Erol, Şimşek ve Münir, European Child & Adolescent Psychiatry, 2010
- %2,4
- Aynı gençlerden yurtta kaldığı sürede uzman ruh sağlığı hizmeti alanların oranı.Erol, Şimşek ve Münir, 2010
- %49
- Sekiz çalışma ve 3.104 çocukta, koruma sistemindeki çocuklarda ruhsal bozukluk yaygınlığı.Bronsard ve ark., Medicine, 2016
- 15.483
- Ağustos 2026 itibarıyla Türkiye'de kuruluş bakımındaki çocuk sayısı.Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Ağustos 2026
Gencin sözü kararda ne kadar yer tutuyor
BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 12. maddesi, görüş oluşturabilecek yaştaki her çocuğa kendisini ilgilendiren konularda görüşünü serbestçe söyleme hakkı tanır. Bu görüşe çocuğun yaşına ve olgunluğuna göre gereken ağırlığın verilmesini de ister.7 Türkiye bu sözleşmeye 1995'ten beri taraf. Hakkın pratikte nasıl işlediğini ölçmek ise zor, çünkü karar çoğu zaman iki kişilik kapalı bir görüşmede veriliyor.
Montréal Üniversitesi Sosyal Hizmet Okulu'ndan Emmanuelle Khoury'nin ekibi bu görüşmelerin içine bakmak için uyarılmış hatırlama denen bir yöntem kullanıyor. Genç ile ruh sağlığı çalışanının görüşmesi kaydediliyor, sonra ikisi ayrı ayrı kaydın kısa bölümlerini yeniden dinleyip o anda ne düşündüklerini ve ne hissettiklerini anlatıyor. Ekibin Temmuz 2026'da yayımlanan yazısında bir genç, randevularını kendisinin aldığını, iptal kararını da kendisinin verdiğini ve bu yüzden sürecin başında olduğunu hissettiğini anlatıyor. Araştırmacıların gençlerle konuşarak çıkardığı ilk öneriler somut: gizlilik kurallarını basit örneklerle anlatmak, görüşmeyi aniden kesmek yerine kısa bir kapanışla bitirmek, hedefleri gençle birlikte koymak ve 18 yaşını dolduran genç için bağı koparmayan bir geçiş planı hazırlamak.8 Proje, Québec'in toplum ve kültür araştırma fonu FRQSC'den 2022-2025 dönemi için destek aldı.
Québec bu tartışmayı ağır bir olayın ardından yaşadı. Granby'de yedi yaşındaki bir kız çocuğunun 30 Nisan 2019'daki ölümü üzerine eyalet hükümeti Mayıs 2019'da Régine Laurent başkanlığında özel bir komisyon kurdu. Komisyonun 3 Mayıs 2021'de açıkladığı rapor 65 öneri ve 250 eylem içeriyordu. Önerilerden biri, çocuğun bakımda kalabileceği azami sürelere uyulmasını ve verilen kararların çocuğa kalıcı, istikrarlı bağlar sağlamasını istiyordu.9 Eyaletin Sağlık ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı 2026 baharında bu önerilerin beş yıllık uygulama bilançosunu yayımladı.10
Türkiye'deki ulusal karşılaştırmalı veri 2006 baharında toplandı ve o tarihte uzman ruh sağlığı desteği alan yurt gençlerinin oranı yüzde 2,4'tü. Bakanlığın Ağustos 2026 bülteni, kuruluş bakımındaki 15.483 çocuk için bu oranın güncel karşılığını vermiyor.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Erol, N., Şimşek, Z. ve Münir, K. (2010). "Mental health of adolescents reared in institutional care in Turkey: challenges and hope in the twenty-first century". European Child & Adolescent Psychiatry, 19(2), 113-124. doi:10.1007/s00787-009-0047-2 ↩
- T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (Ağustos 2026). E-Bülten, "Rakamlarla Çocuk Hizmetleri". aile.gov.tr ↩
- Bronsard, G., Alessandrini, M., Fond, G., Loundou, A., Auquier, P., Tordjman, S. ve Boyer, L. (2016). "The Prevalence of Mental Disorders Among Children and Adolescents in the Child Welfare System: A Systematic Review and Meta-Analysis". Medicine, 95(7), e2622. doi:10.1097/MD.0000000000002622 ↩
- Rubin, D. M., O'Reilly, A. L. R., Luan, X. ve Localio, A. R. (2007). "The Impact of Placement Stability on Behavioral Well-being for Children in Foster Care". Pediatrics, 119(2), 336-344. doi:10.1542/peds.2006-1995 ↩
- Şimşek, Z., Erol, N., Öztop, D. ve Özer Özcan, Ö. (2008). Yetiştirme yurtlarındaki 6-18 yaş arası 674 çocuk ve gençte duygusal ve davranışsal sorunların epidemiyolojisi: ulusal karşılaştırmalı çalışma. Türk Psikiyatri Dergisi, 19(3), 235-246. PMID 18791876 ↩
- Children's Commissioner for England (2017). Stability Index for Children in Care: Phase One Technical Report. childrenscommissioner.gov.uk ↩
- Birleşmiş Milletler (1989). Convention on the Rights of the Child, Madde 12. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği. ohchr.org ↩
- Khoury, E., Castro, N. ve Incio Serra, N. (2026). "Est-ce que ma parole compte ? Mieux comprendre la rencontre clinique en santé mentale jeunesse à travers le rappel stimulé". Revue du CREMIS, 17(1). erudit.org ↩
- Commission spéciale sur les droits des enfants et la protection de la jeunesse (3 Mayıs 2021). Instaurer une société bienveillante pour nos enfants et nos jeunes, nihai rapor ve basın bülteni. csdepj.gouv.qc.ca ↩
- Ministère de la Santé et des Services sociaux du Québec (2026). S'engager pour nos enfants: Bilan quinquennal de la mise en œuvre des recommandations de la CSDEPJ. msss.gouv.qc.ca ↩
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi ya da psikolojik tavsiye yerine geçmez. Kapak: kafa1milyon.com bilgi kartı, veri Erol, Şimşek ve Münir (2010).
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
