Gece yarısı, battaniyenin altında, ekranın mavi ışığında kaydırıyorsun. Birisi gülerek anlatıyor: anahtarları kaybetmek, cümleyi yarım bırakmak, kahveyi mutfakta unutmak, üç işi aynı anda başlayıp hiçbirini bitirmemek. Yorumlar aynı refreni tekrarlıyor: "benim hikâyem", "sonunda anladım", "doktor bile dememişti". Video bitince içinden bir cümle geçiyor: belki bende de var.
Bu sahne artık nadir değil. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, yani klinik adıyla DEHB, sosyal medyada ADHD diye dolaşıyor ve kısa videonun diline oturmuş durumda. Sorun şu: platformda yükselen şey yalnızca farkındalık mı, yoksa tanı dilinin eğlenceli bir kostüme dönüşmesi mi?
- En popüler ADHD videolarının yaklaşık yarısı klinisyenlere göre yanıltıcı çıktı; bazı etiketlerde bu oran yüzde doksana yaklaşıyor.
- Yarım milyar izlenmeli #ADHD içerikte semptom iddialarının yarısından azı tanı kılavuzuyla örtüşüyor.
- Daha çok izleyenler ADHD'nin toplumda ne kadar yaygın olduğunu abartıyor; öz teşhis grubu bu abartıda öne çıkıyor.
- Farkındalık gerçek bir kazanım. Ama aynı akım, sıradan dağınıklığı hastalık gibi paketleyip gerçek hastaların yükünü de görünmez kılabiliyor.
Videolar ne kadar güvenilir?
2022'de Toronto merkezli bir ekip, TikTok'taki en popüler yüz ADHD videosunu klinisyen gözüyle sınıflandırdı. Sonuca bak: videoların yüzde 52'si yanıltıcı, yüzde 27'si kişisel deneyim, yalnızca yüzde 21'i yararlı bulundu.1 Anlaşılırlık yüksekti; yani izleyici içeriği kolay kavrıyordu. Ama eyleme geçirilebilirlik düşüktü: "ne yapmalıyım" kısmı zayıftı. Yanıltıcı videoların çoğunu sağlık profesyoneli olmayan hesaplar yüklüyordu.
Başka bir çalışma #adhdtest etiketindeki ilk elli videoyu taradı. Bunların yüzde 92'si yanıltıcıydı; gerçekten işe yarar az sayıdaki içerik ise beğeni ve yorumda neredeyse görünmez kalıyordu.2 Algoritma, doğru bilgiyi değil, tanınmayı ve tepkiyi ödüllendiriyor.
Kavram şişiyor
2025'te yayımlanan iki kayıtlı çalışmada klinik psikologlar, en popüler yüz #ADHD videosundaki semptom iddialarını DSM ölçütleriyle karşılaştırdı. Videolar topluca yaklaşık yarım milyar izlenmeye ulaşmıştı; ADHD belirtilerine dair iddiaların yarısından azı tanı kılavuzuyla uyumlu bulundu.3 Aynı yıl başka bir içerik analizi, gençlerin videolarda ADHD'ye bağladığı özelliklerin yüzde 55'inin DSM-5-TR ile örtüşmediğini yazdı; yorumların yaklaşık yüzde 60'ında izleyiciler kendini o davranışlarda tanıdı.4
Buna literatürde bazen "kavram kayması" deniyor: bir tanı etiketi, klinik sınırlarından çıkıp gündelik huyları da kapsayacak şekilde genişliyor. Anahtarları unutmak bazen DEHB belirtisidir. Bazen de uykusuzluktur, strestir, telefona bakarken koşturmaktır. Video bunları aynı kutuya koyunca kutu büyür; kutu büyüyünce herkes kendini içinde bulur.
Öz teşhis neden bu kadar cazip?
Öz teşhis, yani bir uzmana danışmadan kendine tanı koymak, boş bir kapris değil. İnsanlara dil veriyor: "tembelim" yerine "dikkat sistemim farklı çalışıyor" demek, utanmayı azaltabiliyor. Online topluluklar destek sunuyor. Araştırmacılar da bunun güçlendirici yanını inkâr etmiyor.3
Ama aynı çalışmanın ikinci ayağında 843 üniversite öğrencisi yer aldı. ADHD içeriğini daha sık izleyenler, hem klinisyenlerin iyi hem de kötü bulduğu videoları başkalarına önermeye daha yatkındı. Daha sık izlemek, toplumda ADHD'nin ne kadar yaygın olduğuna dair tahmini de şişiriyordu; katılımcılar ortalama olarak nüfusun yaklaşık yüzde 34'ünün ADHD tanısı alabileceğini sandı.3 Yetişkinlerde gerçek yaygınlık tahminleri bunun çok altında seyreder. Yani ekran, hastalığın istatistiğini de şişiriyor.
Romantizasyonun görünmeyen faturası
Romantizasyon kulağa abartılı gelebilir. Kastettiğim şey, DEHB'yi sevimli bir kişilik paketine çevirmek: "ben kaotik ama yaratıcıyım", "beynim süper güç". Gerçek DEHB çoğu zaman böyle hissettirmez. Okulda, işte, ilişkide, trafik cezasında, fatura gecikmesinde, uykusuzlukta ve özgüven erozyonunda görünür. Belirtiler çocukluktan beri sürmeli, birden fazla alanda bozulma yaratmalı ve başka açıklamalarla (anksiyete, depresyon, uyku apnesi, travma) ayırt edilmelidir. On beş saniyelik bir liste bunu yapamaz.
Akımın iki yüzü var. Bir yüzü: tanı geciken kadınlar, yetişkinler, azınlık grupları yıllarca "sen abartıyorsun" duydu; içerik onları doktora götürebilir. Öbür yüzü: bekleme listeleri şişer, klinisyenler yanlış yönlendirilmiş başvurularla boğuşur, gerçekten ağır işlev kaybı yaşayanlar "herkes ADHD'liyim diyor" küçümsemesine maruz kalır. Farkındalık ile sıradanlaştırmanın sınırı tam burada çiziliyor.
Kısa video sana dil verebilir; tanı koyamaz. Dil güçtür, ama klinik değerlendirme onun yerine geçmez. bu yazının tek cümlelik özeti
Ekranda kalanla klinikte kalan
Ne yapmalı? Videoyu sil demiyorum. Merakını bir check-list ile doyurma: belirtiler ne zamandan beri var, hayatının kaç alanında bozulma yaratıyor, uyku ve kaygı ne durumda, ailenin gözlemi ne diyor? Sonra, mümkünse, bu soruları bir ruh sağlığı uzmanına götür. Platformda "bende de var" demek ile klinik tanıyı almak aynı kapı değil.
Sosyal medya ADHD akımı, sessiz kalanları konuşturduğu için kıymetli. Aynı akım, tanı dilini eğlence formatına sıkıştırdığı için tehlikeli. İkisi birden doğru olabilir. Senin işin, videonun kalbindeki duyguyu ciddiye alıp, videonun iddiasını ise şüpheyle tartmak. Farkındalık orada başlar; romantizasyon da orada biter.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Yeung, A., Ng, E. & Abi-Jaoude, E. (2022). "TikTok and Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: A Cross-Sectional Study of Social Media Content Quality". The Canadian Journal of Psychiatry, 67(12), 899-906. doi:10.1177/07067437221082854. En popüler 100 videoda %52 yanıltıcı, %27 kişisel deneyim, %21 yararlı. ↩
- Khaliq, M. ve ark. (2024). "How evidence-based is the 'hashtag ADHD test' (#adhdtest). A cross-sectional content analysis of TikTok videos on attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) screening". Australasian Psychiatry. doi:10.1177/10398562241291956. İncelenen 50 videonun %92'si yanıltıcı. ↩
- Gilmore, R. ve ark. (2025). "A double-edged hashtag: Evaluation of #ADHD-related TikTok content and its associations with perceptions of ADHD". PLOS ONE, 20(3), e0319335. doi:10.1371/journal.pone.0319335. İki ön kayıtlı çalışma; semptom iddialarının <%50'si DSM ile uyumlu; 843 öğrencide izleme sıklığı ile yaygınlık tahmini ilişkisi. ↩
- Turuba, R. ve ark. (2025). "Exploring concept creep: Youth's portrayal of ADHD on TikTok". SSM - Mental Health, 100489. doi:10.1016/j.ssmmh.2025.100489. Özelliklerin %55'i DSM-5-TR ile örtüşmüyor; yorumlarda ~%59,6 özdeşleşme. ↩
- American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5. baskı, metin revizyonu (DSM-5-TR). DEHB tanı ölçütleri ve ayırıcı tanı çerçevesi. ↩
Bu içerik bilgilendirme ve merak amaçlıdır; tıbbi tavsiye, tanı veya tedavi önerisi değildir. DEHB şüphen varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvur.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
