1973'te Dünya'nın üstünde, yaklaşık 435 kilometrede, bir S-IVB yakıt tankından dönüştürülmüş istasyon dönüyordu. Adı Skylab'dı. İçinde duş, koşu bandı, güneş teleskopları ve üç kişilik mürettebat vardı. Soru çoğu zaman aynı yerden doğar: bu kadar büyük bir evi Ay'a taşıyamaz mıydık? Cevap kısa. Uçulan Skylab, Ay yolculuğu için değil, Dünya yörüngesinde uzun kalmak için yapılmıştı.1
Ama hikâye "hayır" deyip bitmiyor. Apollo Applications Program, yani Apollo donanımını Ay'dan sonra da kullanma planı, bir süre hem Dünya istasyonu hem Ay keşfi fikirlerini aynı masada tuttu. Sonra bütçe ve öncelikler kesildi; geriye kalan en somut parça Skylab oldu. Ay tarafı başka donanıma kaydı.
- Skylab'ın gerçekten ne için tasarlandığı: kütle, yörünge, güç ve ısı dengesi.
- Ay yörüngesine ikinci bir Skylab fikrinin neden kısa sürede raftan indiği.
- Ay keşfi için AAP'nin seçtiği ayrı yol: LM Shelter, LESA ve yörünge tarama kavramları.
- Aynı S-IVB mimarisinin Venüs uçuşu gibi uçuk fikirlerde nasıl göründüğü.
Dünya için büyütülmüş bir laboratuvar
Skylab, Apollo Applications Program'ın hayatta kalan parçasıdır. NASA, Ay inişinden artan Saturn donanımını bilim görevlerine çevirmek istedi. Planların çoğu küçüldü; istasyon fikri kaldı. 14 Mayıs 1973'te son Saturn V, istasyonu alçak Dünya yörüngesine bıraktı. Karmaşık yapı dört ana parçadan oluşuyordu: Orbital Workshop, Airlock Module, Multiple Docking Adapter ve Apollo Telescope Mount. Yörüngede toplam kütle kabaca 77 ton civarındaydı; o güne kadar fırlatılmış en ağır insanlı araçlardan biriydi.1
Mürettebatı Apollo Komuta/Servis Modülü getiriyordu. İstasyonun kendisinde Ay'a gidecek bir ana motor yoktu. Güç panelleri ve ısı dengesi, Dünya'nın gölgesine girip çıkılan yaklaşık 90 dakikalık döngüye göre kurulmuştu. Fırlatmada mikrometeoroid kalkanı ve bir güneş paneli kopunca içerisi aşırı ısındı; kurtarma, "parasol" denen geçici güneşlikle ve sıkışmış paneli açmakla mümkün oldu. Yani Skylab zaten Dünya yörüngesinde hayatta kalmak için mühendislik sınavı veriyordu.2
Ay'a çekmek neden denklem dışı kaldı?
Alçak Dünya yörüngesinden Ay'a geçiş, kabaca üç kilometre/saniye mertebesinde ek hız ister; Ay yörüngesine oturmak için bir fren manevrası daha gerekir. Skylab bu hızı üretecek bir itki sistemine sahip değildi. Onu oraya "taşımak", istasyonu değil, çok daha büyük bir fırlatma ve itki mimarisini yeniden icat etmek demekti. Üstelik Van Allen kuşaklarından geçiş, derin uzay radyasyonu, sürekli güneş ya da uzun gölge gibi ısıl koşullar, haberleşme gecikmesi ve seyir ihtiyacı, LEO laboratuvarının varsayımlarını bozar.
NASA tarihçesinde net bir cümle var: aynı dönemde, yedek bir S-IVB ile Ay yörüngesine başka bir Skylab fırlatma fikri kısaca konuşulmuş, yeterli gerekçe bulunamayınca erken terk edilmiştir.3 Yani "Skylab'ı Ay'a sürükleyelim" değil, "benzer bir atölyeyi başka yörüngeye koyalım" düşüncesi bile masadan düşmüştü. Çünkü bilimsel getirisi, maliyeti ve kalan Saturn V sayısını haklı çıkarmıyordu.
Ay tarafı başka donanıma kaydı
Apollo Applications Program Ay'ı unutmadı; yolu değiştirdi. Planlarda 28 güne varan Ay yörüngesi tarama görevleri, yüzeyde daha uzun kalış için LM Shelter, ileride LESA denen büyüyen üs kavramları vardı. Bunlar istasyonu Ay'a taşımak değil, Ay'a özel barınak ve lojistik taşımak demekti. Yani "büyük ev" ile "Ay üssü" aynı cümlede geçse de aynı araç değildi.3
Aynı S-IVB "ıslak atölye" mantığı başka uçlarda da göründü. Örneğin insanlı Venüs uçuşu çalışmalarında, yakıtı boşaltılmış üst kademenin mürettebata yaşam alanı olması düşünülmüştü. Bu, Skylab'ın uçtuğu kuru atölyenin aynısı değildi; ama aynı mühendislik ailesinin ne kadar esnek hayal edildiğini gösterir. Sonunda bütçe ve siyaset, esnekliği tek bir Dünya istasyonuna indirdi.4
Peki bugünden bakınca?
Skylab'ın asıl mirası Ay'a gitmemesi değil, insanların aylarca yörüngede yaşayıp çalışabileceğini göstermesiydi. Üç mürettebat 28, 59 ve 84 gün kaldı; biyomedikal, Dünya gözlemi ve güneş astronomisinde yüzlerce deney yapıldı. İstasyon 1979'da atmosfere düşüp parçalandı. Aradaki boşlukta ABD, insanlı uçuşu mekik programına kaydırdı; kalıcı laboratuvar fikri ISS ile geri geldi.1
Skylab Ay'a gidecek bir gemi değildi. Apollo'dan artan donanımı Dünya yörüngesinde bilime çeviren, sınırları LEO'ya çizilmiş bir laboratuvardı. bu yazının tek cümlelik özeti
Başlık sorusunun dürüst cevabı bu. Uçulan Skylab Ay yolculuğunda kullanılamazdı; ne itkisi, ne ısıl tasarımı, ne de görev mantığı buna uygundu. Ay için ayrı kavramlar vardı, onlar da büyük ölçüde kâğıtta kaldı. Geriye kalan şey hâlâ etkileyici: bir yakıt tankını, üç kişilik bir evi ve bir güneş gözlemevine çevirmek. O ev Dünya'nın üstünde kaldı. Orada kalması, başarısızlık değil, tasarımın kendisiydi.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- John Uri, NASA History, "Skylab: America's First Space Station" (14 Mayıs 2018): istasyonun AAP'den evrilmesi, bileşenler, ~170.000 lb / ~77 ton sınıfı kütle, 14 Mayıs 1973 fırlatması, üç mürettebat süreleri ve deney özeti. nasa.gov ↩
- Aynı NASA tarihçesi ve kurtarma anlatısı: fırlatmada mikrometeoroid kalkanı ve bir güneş panelinin kaybı; içeride aşırı ısınma; ATM panelleriyle güç/ısı dengesi; mürettebatın parasol ve panel onarımı. Ayrıntılı program tarihi: Benson & Compton, Living and Working in Space: A History of Skylab (NASA SP-4208). ↩
- Apollo Applications Program özeti (Benson & Compton SP-4208 ve NASA AAP tarihçesine dayanan kayıt): Ay yörüngesine ikinci bir Skylab / yedek S-IVB fikrinin kısa süre tartışılıp gerekçesizlik nedeniyle terk edilmesi; LM Shelter, LESA ve uzun Ay yörüngesi tarama kavramlarının ayrı hat olarak planlanması. ↩
- İnsanlı Venüs uçuşu / S-IVB ıslak atölye kavramı: NASA TR-67-600-1-1 (1967) ve AAP dönemi planlama notları. Uçulan Skylab kuru atölyedir; bu kavramlar aynı aileden gelse de uçulan donanımın Ay/Venüs görevi değildir. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
