Savaşın Ortasında Hayatta Kalma Mücadelesi

Norveçli belgeselci Anders Hammer Mart 2022'de Kiev'e gitti ve dört yıl boyunca aynı insanları çekti. Ortaya çıkan kısa belgesel When It Started to Burn, yani "Yanmaya Başladığında", Kievli Kseniia'nın hayatını izliyor.¹ Kseniia çocuklarını yurt dışına gönderiyor. Kendisi şehirde kalıyor ve bağışları ihtiyacı olanlara dağıtan bir yardım merkezi işletiyor. Film 24 Ağustos 2026'da, Ukrayna'nın bağımsızlık gününde Field of Vision'da yayımlandı ve 21 Ekim'de Aeon'da gösterime girdi.²

Hammer bir kadının dört yılını kaydetti. Aynı yılları anketle ve vaka kaydıyla izleyen araştırmacılar da var; bulguları, kalmakla gitmek arasındaki seçimin insanın ruhuna nasıl yansıdığını da gösteriyor.

BM yalnızca doğruladığını sayıyor

Sivil kayıpların en temkinli sayımını BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'ne bağlı Ukrayna İzleme Heyeti tutuyor. Heyet bir ölümü ya da yaralanmayı tanık görüşmesi, adli kayıt ve hastane verisi gibi kaynaklarla karşılaştırıp doğruladıktan sonra listeye yazıyor. 30 Haziran 2026 itibarıyla doğruladığı sayı en az 16.431 ölü ve 48.613 yaralıydı. Ölenlerin 803'ü çocuktu.³ Gerçek sayının bunun epey üstünde olduğunu heyet kendisi yazıyor, çünkü 2022'de kuşatılan Mariupol gibi kentlere ulaşamadı.⁴

Dördüncü yılda sayılar düşmedi. 2026'nın ilk dokuz ayında 2.570 sivil öldü, 15.211 sivil yaralandı. Bu toplam 2025'in aynı döneminden yüzde 59 yüksek, 2024'ün iki katından fazla.⁵ Eylül kayıplarının yüzde 53'üne uzun menzilli füzeler ve dronlar yol açtı. Ağustos raporuna göre bu silahların neden olduğu kayıpların çoğu cepheden uzak kent merkezlerinde yaşandı.⁴

Ülkeyi terk edenler daha ağır taşıyor

Kseniia'nın çocuklarını gönderip kendisinin kalması, savaşta pek çok ailenin verdiği karar. Precarpathian Ulusal Üniversitesi'nden Oleh Lushchak'ın yürüttüğü çalışma bu ayrımı ölçtü.⁶ Ekip 26 Ekim 2022 ile 25 Ocak 2023 arasında, yani işgalin 9. ile 12. ayları arasında, sosyal medyadaki şehir ve göçmen gruplarından 3.173 kişiye ulaştı. Katılımcıların 1.954'ü evinde kalmıştı, 505'i ülke içinde başka bir yere göç etmişti, 714'ü ülkeyi terk etmişti.

Travma sonrası stres bozukluğu, kısaca TSSB belirtilerini tarayan PCL-5 ölçeğinde yüksek puan alanlar evinde kalanlarda yüzde 32,9, ülke içinde göç edenlerde yüzde 39,4, ülke dışına çıkanlarda yüzde 47,2 oldu. Şiddetli kaygıda da sıra aynıydı. Üç ölçekte birden belirtisi olmayan ya da hafif olanlar örneklemin yalnızca yüzde 7,2'siydi. Yazarlar farkı evinden zorla kopmaya ve özellikle yeni bir kültüre uyum sağlamanın yüküne bağlıyor.

Çalışmanın sınırı da açık. Anket çevrim içiydi, katılımcılar kendi isteğiyle doldurdu. Ülkeyi terk edenler gitmeden önce daha ağır olaylar yaşamış olabilir ve tek seferlik bir anket bu iki etkiyi birbirinden ayıramıyor.

Olay sayısı arttıkça belirti artıyor

Rutgers Üniversitesi'nden Ubydul Haque ile Nancy Fiedler'in yönettiği, Ukraynalı hekimlerin de yer aldığı ekip 5 Nisan ile 15 Mayıs 2023 arasında Ukrayna'da yaşayan 18-79 yaş arası 2.364 yetişkine ulaştı.⁷ Katılımcıların yüzde 14,4'ünde olası TSSB, yüzde 8,9'unda karmaşık TSSB, yüzde 44,2'sinde olası depresyon görüldü. Yüzde 38,6'sı belirgin yalnızlık bildirdi.

Bu çalışmanın en sağlam bulgusu doz ile etki arasındaki ilişki. Savaşta yaşanan sarsıcı olayların sayısı arttıkça TSSB ve karmaşık TSSB olasılığı da arttı. Araştırmacıların uyumsuz diye sınıfladığı başa çıkma yollarını kullananlarda depresyon, kaygı ve yalnızlık daha sık görüldü. Uyumlu yolları kullananlarda ise yaşam kalitesinin her alanı daha iyiydi. Ekip, ruh sağlığı hizmetlerinin bu uyumlu yolları desteklemesini öneriyor.

Ülke ölçeğindeki tahmin Dünya Sağlık Örgütü'nden geliyor. Örgütün 2024 acil çağrısına göre Ukrayna'da 9,6 milyon kişi bir ruh sağlığı sorunu yaşıyor ya da bu risk altında; 3,9 milyon kişide belirtiler orta ya da ağır düzeyde.⁸

Yardım merkezinin öbür yüzü

Kseniia'nın kurduğu türden yardım ağları Ukrayna'da istisna sayılmıyor. Ilko Kucheriv Demokratik İnisiyatifler Vakfı'nın Razumkov Merkezi ile Ağustos 2023'te 2.019 kişiyle yüz yüze yaptığı ankette katılımcıların yüzde 68'i, tam ölçekli savaş başladığından beri orduya, yerinden edilenlere ya da savaştan etkilenenlere gönüllü yardım ettiğini söyledi.⁹ Yüzde 18'i emeğiyle, yüzde 28'i parasıyla, yüzde 22'si ikisiyle birden yardım etmişti. Aralık 2022'de bu oran yüzde 61'di. Gelire göre fark büyüktü: geçinmekte zorlananlarda yardım edenler yüzde 47, rahat yaşayanlarda yüzde 86'ydı. 60 yaş üstünde oran yüzde 49'a iniyordu.

Yardım etmek de insanda iz bırakıyor. Silezya Tıp Üniversitesi'nden psikiyatristler Nisan ve Mayıs 2022'de Ukraynalılara yardım eden 703 Polonyalı gönüllüyü ankete aldı.¹⁰ Gönüllülerin yüzde 45,1'i bu işin genel iyi oluşlarını olumlu etkilediğini, yüzde 19,4'ü olumsuz etkilediğini söyledi. Evine mülteci alanların yüzde 52,2'si gerginlik ve sinirliliğinin arttığını bildirdi. Ukrayna'ya geçip orada çalışanların yüzde 18'i bir psikiyatrist ya da psikologla görüşme ihtiyacı duydu.

Buraya kadar aktarılan araştırmaların hepsi savaşın ilk iki yılında yapılmış tek seferlik anketler. Aynı insanları yıllarca izleyip kimin toparlandığını, kimin ağırlaştığını gösteren uzun soluklu veriler henüz az. Kayıplar ise sürüyor: BM heyetinin Eylül 2026 raporuna göre Kseniia'nın şehri Kiev'de ayın 30 gününün 22'sinde sivil kayıp kaydedildi ve bu, tam ölçekli işgal başladığından beri hiçbir ayda görülmemiş bir sıklık.⁵

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.