Bilim bu soruya artik net bir cevap veriyor: evet, hayvanlar aldatabiliyor. Buradaki kritik nokta su. Her yanlis sinyal aldatma sayilmiyor. Bir canli, karsisindakinin dikkatini bilerek yanlis yone cekiyor ve bundan fayda sagliyorsa buna taktik aldatma deniyor.1 Bu tanim, primatlardan kuslara ve baliklara kadar farkli gruplarda benzer davranislari karsilastirmayi kolaylastirdi.
- Primat literaturunde taktik aldatma nasil tanimlandi ve neden bu tanim halen kullaniliyor.
- Scrub jay deneyleri, "beni kim izledi" bilgisinin bellege nasil girdigini gosteriyor.
- Drongolarda sahte alarmin etkisi dusunce neden cagri turu degisiyor.
- Temizleyici baliklarin itibar toplayip sonra firsatci davranmasi ne anlama geliyor.
Primatlarda tanim: aldatma bir repertuar kaydirmasi
1988'de Andrew Whiten ve Richard Byrne, primat gozlemlerini toparlayip bugun de kullanilan bir cerceve onerdi. Buna gore aldatma, canlinin normalde dogru sinyal tasiyan bir davranisi baska baglamda kullanarak tanidik bireyi yaniltmasidir.1 Yani mesele "yanlis ses" cikarmak degil; alisildik bir isareti farkli amacla devreye sokmaktir. Bu yaklasim, yalnizca anekdot biriktirmekten cikilip siniflandirma yapilmasini sagladi.
Bu siniflandirma bir seyi daha acik etti: aldatma cogunlukla sosyal ortamlarda gucleniyor. Karsindakinin neye baktigini, neyi bildigini, hangi sinyale hizli tepki verdigini okumak gerekiyor. Bu da tek bir refleks yerine duruma gore ayar cekilen davranis setine isaret ediyor.
Kargagillerde bellek: beni kim izledi?
Scrub jay calismalari bu tartismayi laboratuvar kosulunda sertlestirdi. Dally, Emery ve Clayton'in Science calismasinda kuslar yiyecegi saklarken farkli gozlemciler tarafindan izleniyor. Sonra kus, yeniden saklama firsati buldugunda sadece kendisini izleyen bireyin bildigi saklama noktasini degistiriyor.2 "Birisi izledi" bilgisi yetmiyor; "hangi birey izledi" bilgisi davranişa giriyor.
Bu bulgu tek basina "insandaki gibi zihin kurami" sonucuna goturmuyor, yazarlar da bunu dikkatle sinirliyor. Ama davranis ciktisi su kadarini netlestiriyor: kus, hedefin bilgi durumuna gore risk hesabini guncelliyor. Dogada aldatmayi mumkun kilan zemin tam da bu. Bu yuzden kusun neyi bildiginden cok, rakibin neyi bildigine dair sinyal toplama kapasitesi on plana cikiyor.
- 312. cilt
- Scrub jay deneyi Science dergisinin 312. cildinde yayimlandi.Dally, Emery ve Clayton, Science, 2006
- 344. cilt
- Drongo alarm taklidi calismasi Science 344. ciltte yer aldi.Flower, Gribble ve Ridley, Science, 2014
- 269. cilt
- Temizleyici baliklarda aldatma deseni Proceedings B 269. ciltte raporlandi.Bshary, Proc. R. Soc. B, 2002
- 4 kaynak grup
- Primat, kus ve balik verileri farkli ekolojik ortamlarda ayni stratejik deseni isaret ediyor.Kaynaklar bolumu
Drongoda sahte alarm: tek yalan degil, degisen yalan
Kalahari'deki catalkuyruk drongolari daha da acik bir tablo veriyor. Bu kuslar, baska turlerin buldugu yiyecegi almak icin sahte alarm cagrisi yapiyor. Hedef canli kacinca yiyecek bosa cikiyor ve drongo kapıyor.3 Buraya kadar hikaye basit bir "korkut ve al" gibi gorunuyor.
Calismanin guclu kismi tekrarli denemede geliyor. Hedef ayni alarm tipini ust uste duyunca tepki zayifliyor. Drongo da bu geri bildirimi okuyup cagri tipini degistiriyor, cogu zaman hedef turun kendi alarmina geciyor.3 Yani sahte sinyal sabit degil, hedefin ogrenmesine karsi ayarlaniyor. Bu esneklik olmasa aldatma getirisi hizla duserdi.
Baliklarda itibar oyunu: once guven, sonra firsat
Ayni soruyu deniz tarafina tasiyan calismalar da var. Labroides dimidiatus turu temizleyici wrasse baliklari normalde musterilerin parazitini temizleyerek karsilikli fayda uretiyor. Fakat bazi bireyler daha lezzetli olan mukus dokusunu isirarak "hile" yapiyor. Bshary'nin calismasi, musterilerin bu davranislari izleyip daha isbirlikci gorunen temizleyicilere yoneldigini gosteriyor.4
Daha ilginc kisim su: daha cok hile yapan temizleyiciler, dusuk getirili etkileşimlerde once uyumlu gorunerek itibar topluyor, ardindan daha yuksek getirili anda firsatci davranabiliyor.4 Bu, aldatmanin yalnizca "ani kacamak" olmadigini; sosyal puani yoneten bir stratejiye donusebildigini gosteriyor.
Sonuc: yalan dil degil, maliyet hesabidir
Toplanan veriler ayni yere isaret ediyor. Hayvan aldatmasi, tek bir turde gorulen marjinal bir davranis degil; sosyal bilgi, hedef tepkisi ve firsat maliyeti bir araya geldiginde tekrar tekrar ortaya cikan bir strateji. Bu yuzden soru "hayvanlar insan gibi yalan soyler mi" degil. Daha dogru soru su: hangi tur, hangi kosulda, hangi sosyal maliyetle aldatmayi secer?
Eldeki birincil kaynaklarin ortak hukmu su: hedefin bilgi durumuna gore sinyal degistirme davranisi dogada olculebilir ve karsilikli secilim baskisiyla suruyor; bu tablo 1988'den 2014'e uzanan veride, Behavioral and Brain Sciences ve Science kayitlarinda acikca gorunuyor.13
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Whiten, A. & Byrne, R. W. (1988). Tactical deception in primates. Behavioral and Brain Sciences, 11(2), 233-244. DOI: 10.1017/S0140525X00049682. ↩
- Dally, J. M., Emery, N. J. & Clayton, N. S. (2006). Food-Caching Western Scrub-Jays Keep Track of Who Was Watching When. Science, 312(5780), 1662-1665. DOI: 10.1126/science.1126539. ↩
- Flower, T. P., Gribble, M. & Ridley, A. R. (2014). Deception by Flexible Alarm Mimicry in an African Bird. Science, 344(6183), 513-516. DOI: 10.1126/science.1249723. ↩
- Bshary, R. (2002). Biting cleaner fish use altruism to deceive image-scoring client reef fish. Proceedings of the Royal Society B, 269(1505), 2087-2093. DOI: 10.1098/rspb.2002.2084. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
