Mimar Hassan Fathy 30 Kasım 1989'da Kahire'de, Kale meydanının hemen altındaki Derb el-Lebbane sokağında, evinde öldü. 89 yaşındaydı.1 Bu eve 1963'te taşınmış, son 26 yılını orada geçirmiş, çizim masasını da aynı odalara kurmuştu.4
Konağın kayıtlardaki adı Ali Lebib Evi. 2010'da alınan bir bakanlık kararıyla Mısır Mimarisi Evi'ne dönüştü ve bugün ülkenin mimarlık tarihini anlatan bir müze olarak açık.2
- Konak neden sahiplerinin değil, binaya bakan bir adamın adıyla anılıyor?
- 1930'lardan sonra bu dar sokağa Kahireliler neden Paris'teki bir semtin adını taktı?
- 1964'te Kahire'de kurulan iki deney odasından biri öğleden sonra kaç dereceye çıktı?
- Meşrebiye adı hangi kelimeden geliyor ve bu kafesin ilk işi neydi?
Bekçinin adını taşıyan konak
Mısır Mimarisi Evi'nin kendi kayıtlarına göre konağı 18. yüzyılda Ömer ve İbrahim el-Malatili kardeşler, iki ailenin birlikte oturması için yaptırdı. Bina sonradan, ona bakan Ali Efendi Lebib'in adıyla anılmaya başladı.2 Mısır Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı'nın Arapça sayfası başka bir tarih veriyor: yapıyı 17. yüzyılda Muhammed Ağa bin Abdullah kurmuş, Malatili kardeşler eve 19. yüzyılda sahip olmuş.3 Kaynaklar eski eser sicil numarasında bile anlaşamıyor, bir belgede 496 yazıyor, öbüründe 497. Planın Osmanlı dönemi Kahire konağı planı olduğu, taş oymalarla ahşap işlerinin Memlük ustalarının geleneğinden geldiği konusunda ise hepsi aynı şeyi söylüyor.
Ev iki avlunun çevresine kurulu. Zemin katta yazın oturulan gölgeli bir köşe, avluya açılan tahtabuş denen sofa ve erkeklerin konuk ağırladığı selamlık var. Üst katta kadınlara ayrılmış haremlik, odalar ve hamam bulunuyor.3
Kale'nin Montmartre'ı
1930'ların sonundan itibaren konağın odaları ressamlara kiralandı. Sokak bu yüzden Paris'in ressamlarla dolu tepesine benzetildi ve "Kale'nin Montmartre'ı" diye anıldı.2 Burada kalanlar arasında ressam Ragıb Ayyad, Muhammed Naci, Ramsis Yunan ve 1969'da "Mumya" filmini çeken Şadi Abdüsselam var. Konakta oda bulamayanlar karşıdaki Hindiye evinde atölye tuttu.
Fathy eve Atina'daki danışmanlık işinden döndüğünde yerleşti. 1977'de Uluslararası Uygun Teknoloji Enstitüsü'nü de aynı çatı altında kurdu.5 Gazeteci John Feeney Şubat 1981'de onunla bu evde konuştuğunda Fathy 80 yaşındaydı. Çevresinde yıkılmadan kalmış beş cami olduğunu, pencereden minarelerle dolu bir gök çizgisine baktığını anlattı.6
Kerpiç oda neden serin kaldı?
Fathy'yi dünyaya tanıtan iş Luksor'un batı yakasındaki Yeni Gurna köyüydü. Mısır hükümeti 1946'da, firavun mezarlarının üstünde yaşayan ve mezar soymakla suçlanan Gurna köylüleri için yeni bir köy istedi. Fathy evleri yerel kerpiçle, kalıp kurmadan örülen tonoz ve kubbelerle tasarladı.4 Köylülerin bir kısmı taşınmaya direndi; kubbeyi mezar mimarisine benzetenler de oldu ve köy hiçbir zaman tamamlanmadı. Fathy bu deneyimi 1969'da kitaplaştırdı. Kitap 1973'te Chicago Üniversitesi'nden "Architecture for the Poor" (Yoksullar İçin Mimarlık) adıyla yeniden basıldı.5
Fathy'nin 1986'da Birleşmiş Milletler Üniversitesi için yazdığı kitap, kerpicin işe yaradığını bir ölçümle anlatıyor.7 1964'te Kahire Yapı Araştırma Merkezi'nin bahçesine farklı malzemelerle altı küçük deney yapısı kuruldu. Bunlardan ikisi iki uçtu. Birinin duvarları 50 santimetre kalınlığında kerpiçti, çatısı kubbe ile tonozdan oluşuyordu. Öbürü baştan sona 10 santimetrelik hazır beton panellerle kurulmuştu.
Ölçüm bir Mart gününde yapıldı. Dışarıda hava sabah 6'da 12 dereceydi, öğleden sonra 2'de 28 dereceye çıktı. Kerpiç odanın içi 24 saat boyunca 21 ile 23 derece arasında kaldı. Beton oda 36 dereceye kadar ısındı.
Fathy farkı iki sayıyla açıklıyor. Betonun ısı iletkenliği 0,9, kerpicin 0,34; kerpiç duvar da beş kat kalın. İkisi birleşince kerpiç duvarın ısıya direnci betonunkinin 13 katını aşıyor. Kitap deneyin eksiğini de yazıyor: odalar gündönümü ve gece-gündüz eşitliği günlerinde ölçülmedi, bu yüzden yazın en sıcak haftasında nasıl davrandıkları bilinmiyor.
- 2 °C
- 1964 deneyinde 50 cm kerpiç duvarlı odanın 24 saatteki sıcaklık oynaması; dış hava aynı gün 16 derece oynadı.Fathy, Natural Energy and Vernacular Architecture, 1986
- 36 °C
- 10 cm hazır beton panelli deney odasının ulaştığı en yüksek iç sıcaklık.Fathy, 1986
- 26 yıl
- Hassan Fathy'nin Derb el-Lebbane'deki evde yaşadığı süre, 1963'ten 1989'a.Mısır Mimarisi Evi, Hassan Fathy biyografisi
- 19/2010
- Konağı Mısır Mimarisi Evi'ne çeviren Kültür Bakanlığı kararının numarası.Kültürel Kalkınma Fonu
Meşrebiyenin ilk işi
Konağın sokak cephesindeki kafesli çıkmalar da aynı hesabın parçası. Fathy'ye göre meşrebiye adı Arapça "içmek" kökünden geliyor. Kelimenin ilk anlamı, rüzgâr geçerken buharlaşarak soğusun diye küçük su testilerinin konduğu kafesli çıkmaydı.7 Yuvarlak kesitli tahta çubukların arası göz hizasında daralıyor ve doğrudan güneşi kesiyor. Üst kısımda aralık genişliyor, odaya ışıkla hava giriyor. Kafes içeriden sokağı gösteriyor, dışarıdan bakan ise odayı göremiyor.
Kahire'nin büyük konaklarında bu parçalar birlikte çalışıyordu. Fathy, 1350 dolaylarında yapılan Muhibbeddin konağının kaasını, yani yüksek tavanlı orta salonunu örnek veriyor. Kuzey eyvandaki rüzgâr bacası, Mısır'da melkaf denen yapı, serin kuzey rüzgârını içeri indiriyor; ısınan hava yükselip tavana yakın meşrebiyeli pencerelerden çıkıyor. Londra'daki Architectural Association okulundan araştırmacılar bu hava akışını 2 Nisan 1973'te yerinde ölçtü.7
Konakta bugün ne var?
Fathy'nin ölümünden sonra ev yaklaşık 15 yıl boş kaldı, 2000'lerin başında onarıldı. Mimar İsam Safiyüddin Haziran 2009'da müze fikrini dönemin kültür bakanı Faruk Hüsnü'ye götürdü. Bakanlığın 2010 tarihli 19 numaralı kararı konağı Kültürel Kalkınma Fonu'na bağlı Mısır Mimarisi Evi yaptı.28 Üst kattaki müze ülkenin mimarlığını maketler ve panolarla anlatıyor. Hassan Fathy'ye ve Harraniye'deki dokuma atölyesini kuran mimar Ramses Wissa Wassef'e ayrılmış iki bölüm, bir kütüphane ve bir konferans salonu da aynı binada.
Bakanlığın sayfasına göre konak haftanın her günü 09.00 ile 17.00 arasında açık. Yabancı yetişkin bileti 100, Mısırlı yetişkin bileti 10 Mısır lirası.9
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Mathaf Encyclopedia of Modern Art and the Arab World. "Hassan Fathy" (doğum 23 Mart 1900, ölüm 30 Kasım 1989). mathaf.org.qa ↩
- House of Egyptian Architecture (Ali Labib). "History of the House". Kültürel Kalkınma Fonu, Mısır Kültür Bakanlığı. egyptarch.gov.eg ↩
- Mısır Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı. "منزل علي لبيب" (Ali Lebib Evi), Arapça anıt sayfası. egymonuments.gov.eg ↩
- House of Egyptian Architecture (Ali Labib). "Hassan Fathy". egyptarch.gov.eg ↩
- Mathaf Encyclopedia. "Hassan Fathy": Yeni Gurna, köylülerin direnişi, Gourna: A Tale of Two Villages (1969) ve Architecture for the Poor (1973), Uluslararası Uygun Teknoloji Enstitüsü (1977). ↩
- Feeney, J. (Temmuz/Ağustos 1999). "Building for the 800 Million: An Interview". Saudi Aramco World, s. 28-31 (görüşme Şubat 1981). aramcoworld.com ↩
- Fathy, H. (1986). Natural Energy and Vernacular Architecture: Principles and Examples with Reference to Hot Arid Climates. W. Shearer ve A. A. Sultan (ed.). United Nations University / University of Chicago Press. Bölüm 3 (yapı malzemeleri, 1964 deneyi), Bölüm 4 (meşrebiye), Bölüm 5 (melkaf). archive.org ↩
- Kültürel Kalkınma Fonu (Mısır Kültür Bakanlığı). "بيت المعمار بمنزل على لبيب", 19/2010 sayılı bakanlık kararı. cdf.gov.eg ↩
- Mısır Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı. "Ali Labib House", ziyaret saatleri ve bilet fiyatları, erişim 21 Ekim 2026. egymonuments.gov.eg ↩
Kapak: Derb el-Lebbane sokağında Ali Lebib Evi'nin meşrebiyeli cephesi. Fotoğraf: Hassan Hamdy Wahidy, 2026, kamu malı, Wikimedia Commons. Ziyaret saatleri ve bilet fiyatları 21 Ekim 2026 itibarıyla bakanlık sayfasından alındı.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
