Şubat 1975'te İngiltere'de bir evde yapışmaz kaplamalı bir kızartma tavası ocakta aşırı ısındı. Evdeki beş sultan papağanı 30 dakika içinde öldü. Bir saat sonra ev sahibinde de "polimer dumanı ateşi" denen, gribe benzeyen bir hastalık başladı; kendisi 24 saatte iyileşti.1

Vakayı veteriner patologlar Veterinary Record dergisinde yayımladı. Tavanın kaplaması politetrafloroetilendi, kısaca PTFE; Türkiye'de çoğu kişi onu Teflon markasıyla tanıyor. Muhabbet kuşu da sultan papağanı gibi papağangillerden ve yazarlar bu kuşların tava dumanına alışılmadık derecede duyarlı olduğunu not etti.1

Bu yazıda neler var?

Tava kaç derecede tehlikeli oluyor?

1973'te bir endüstriyel hijyen dergisinde yayımlanan deneyde araştırmacılar Japon bıldırcınlarını ve muhabbet kuşlarını farklı tavalardan çıkan dumana dört saat tuttu. Her malzeme için kuşları öldüren yaklaşık ısıyı belirlediler. Teflon kaplı boş tavada bu ısı muhabbet kuşları için 280 °C, bıldırcınlar için 330 °C çıktı. Tereyağı konmuş kaplamalı tava ile tereyağlı dökme demir tava muhabbet kuşlarını 260 °C'de öldürdü.2 Yanan yağın dumanı da kuş için öldürücü olabiliyor.

Michigan Eyalet Üniversitesi'nden veteriner Roger Wells 1982'de 32 muhabbet kuşuyla benzer bir deney yaptı. Kuşların bir kısmı PTFE kaplı tavadan, öteki kısmı kaplamasız alüminyum tavadan gelen dumana tutuldu. Kaplamalı tavanın dumanındaki kuşlarda 8-10 dakika sonra göz kırpıştırma başladı. Ardından kuşlar gagaları açık soluyup kafes telini ısırdı, dengelerini kaybetti. Yüksek dozdaki kuşlar 17 ile 27 dakika arasında öldü, daha düşük dozda kalanlar 11 saate kadar yaşadı. Otopside hasar yalnızca solunum yolunda bulundu ve akciğerler kanla dolmuştu.3 Wells bir yıl sonra, evde aşırı ısınan bir tava yüzünden ölen üç kafes kuşunun vakasını da yayımladı.4

Ocakta bu ısıya çıkmak zor değil. ABD'deki çevre örgütü Environmental Working Group (EWG) 2003'te bir üniversitenin gıda güvenliği hocasına ölçüm yaptırdı. Elektrikli ocağın yüksek kademesine boş konan Teflon tava 5 dakikada 383 °C'ye çıktı. Markasız bir yapışmaz tava 3 dakika 20 saniyede 391 °C'yi buldu ve ölçüm durdurulduğunda ısı hâlâ yükseliyordu.5 EWG bir savunuculuk kuruluşu ve bu ölçüm hakemli bir dergide yayımlanmadı.

Resmi bir kurumun verdiği sınır da aynı aralıkta. Singapur Gıda Ajansı'nın 2023 tarihli rehberine göre kaplama 260 °C'nin üstünde duman vermeye, 350 °C'nin üstünde çözülmeye başlıyor. Ajans boş tavanın bu ısıya birkaç dakikada ulaşabildiğini yazıyor.6

Çubuk grafik: PTFE kaplı ısıtıcı ampul yüzeyi 202, kaplamanın duman vermeye başladığı ısı 260, muhabbet kuşları için öldürücü tava ısısı 280, kaplamanın çözülmeye başladığı ısı 350, elektrikli ocakta 5 dakikada boş tava 383 santigrat derece
Boş tavanın 5 dakikada çıktığı ısı, muhabbet kuşlarının deneyde öldüğü ısının 100 derece üstünde. Tava ölçümü tek bir ocakta, kızılötesi termometreyle yapıldı. Veri: Griffith 1973, Boucher 2000, Singapur Gıda Ajansı 2023, EWG 2003. Grafik: kafa1milyon.com

Kuş neden insandan önce etkileniyor?

Kuşların akciğerlerinin yanında hava keseleri var ve hava akciğerden tek yönde, durmadan geçiyor. Bu yapı havadaki oksijeni çok verimli alıyor, havadaki zehri de aynı verimle alıyor.7

Missouri Üniversitesi'nden araştırmacıların 2000'de anlattığı bir kümes araştırma tesisinde 2.400 civciv bölmelere yerleştirildikten 4 saat sonra ölmeye başladı ve 72 saatte kayıp yüzde 52'ye çıktı. Havada kükürt dioksit, karbon monoksit ve egzoz gazı arandı, hiçbiri yüksek çıkmadı. Tesiste değişen tek şey, her bölmeye bir tane olmak üzere yeni takılan 48 ısıtıcı ampuldü. Ampullerin hepsi PTFE kaplıydı.8 Michigan Üniversitesi'nde 2012'de anlatılan vakada da 4 günlük 65 civcivden 60'ı öldü; ısıtıcı ampullerin yaklaşık yarısı PTFE kaplıydı ve ampuller değiştirilince ölüm durdu. O tesisteki ampullerin yüzeyi yaklaşık 202 °C'ye çıkıyordu, tava için verilen eşiğin altında.7

Rakamlarla
280 °C
Muhabbet kuşlarını dört saatlik deneyde öldüren Teflon kaplı tava ısısı.Griffith, Stephens ve Tayfun, AIHA Journal, 1973
5 dakika
Elektrikli ocağın yüksek kademesinde boş Teflon tavanın 383 °C'ye çıkma süresi.EWG, Canaries in the Kitchen, 2003
%52
48 PTFE kaplı ısıtıcı ampul takılan tesiste 72 saatte ölen civciv oranı.Boucher, Ehmler ve Bermudez, Avian Diseases, 2000
%83
Yalnızca tohumla beslenen muhabbet kuşlarından 102 günde ağırlığının yüzde 10'undan fazlasını kazananların oranı.De Voe, Trogdon ve Flammer, J Avian Med Surg, 2004

Yaş da fark yaratıyor. Brezilya'daki Minas Gerais Federal Üniversitesi'nden patologların 2024'te yayımladığı vakada bir evde yapışmaz tava aşırı ısındı ve duman odada birikti. Aynı gün 35 günlük iki sultan papağanı yavrusunun sesi değişti ve ikisi de öldü. Aynı ortamdaki yetişkin kuşlarda bir değişiklik görülmedi.9 İnsanda aynı duman ateş, kuru öksürük ve göğüste sıkışmayla birkaç saat içinde kendini gösteriyor ve çoğu kişi birkaç günde tamamen iyileşiyor.10

Hobi yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Mutfakta ve kafesin çevresinde alınan önlemler

Singapur Gıda Ajansı'nın listesi kuşu olmayan evler için yazıldı. Tava ocağa boş konmuyor, içinde yağ, su ya da yiyecek varken ısıtılıyor. Orta ya da kısık ateş kullanılıyor, yüksek ateş gereken işte kaplamasız metal tava seçiliyor. Pişirirken aspiratör çalışıyor ya da pencere açık oluyor. Kaplaması çizilmiş, soyulmaya başlamış tava değiştiriliyor ve ajans paslanmaz çelik, dökme demir, taş ve seramik tavayı seçenek olarak sayıyor.6

Kuşlu evde buna iki şey ekleniyor. Kafes mutfaktan uzak, kapısı kapanabilen bir odada duruyor, çünkü 1973 deneyinde dökme demirde yanan tereyağı da kuşları öldürmüştü.2 Tava alırken de "PFOA içermez" yazısı kaplamanın PTFE olmadığını göstermiyor. PFOA eskiden kaplamanın üretiminde kullanılan ayrı bir kimyasal; bugün bilinen markaların yapışmaz tavaları PFOA'sız ama kaplamaları yine PTFE.6 Kuş ya da civciv için ısıtıcı ampul alınacaksa paketinde PTFE ya da Teflon kaplama yazıp yazmadığına bakılıyor.

Yemlik ve kafes: yalnızca tohum yetmiyor

Muhabbet kuşu için satılan karışımların çoğu darı ve kanarya otu tohumundan oluşuyor. ABD'li kuş veterinerleri 2004'te 32 yetişkin muhabbet kuşunu 102 gün boyunca üç ayrı yemle besledi. Yalnızca tohum yiyen gruptaki kuşların hepsi kilo aldı ve yüzde 83'ü başlangıç ağırlığının yüzde 10'undan fazlasını ekledi.11 MSD Veterinerlik El Kitabı yalnızca tohumdan oluşan yemin A vitamini bakımından yetersiz kaldığını, şişman kuşlarda yağlı karaciğer, eklem iltihabı ve kalp hastalığının daha sık görüldüğünü yazıyor. Kitap kuşun pelet yeme geçirilmesini öneriyor.12 Kuş yeni yemi tanımayıp aç kalabildiği için geçiş bir veteriner hekimle konuşularak, yavaş yapılıyor.

Evde, kafesin üzerinde duran açık mavi tüylü, sarı gagalı bir muhabbet kuşu; arkada tüneklerle pembe bir oyuncak görünüyor
Türkiye'de bir evde fotoğraflanmış açık mavi bir muhabbet kuşu. Kafeste farklı kalınlıkta tünekler ve kemirebileceği bir oyuncak var; İsviçre yönetmeliği de farklı kalınlıkta tüneği şart koşuyor. Fotoğraf: LordReco, CC BY-SA 4.0

İsviçre kafesin boyunu ve kuşun yalnız kalıp kalmayacağını yönetmelikle belirlemiş. Ülkenin hayvan koruma yönetmeliği muhabbet kuşunu sosyal bir tür sayıyor ve tek başına beslenmesini yasaklıyor; federal gıda güvenliği ve veterinerlik dairesine göre insan, başka bir muhabbet kuşunun yerini tutmuyor.13 Aynı yönetmeliğe göre 2-4 muhabbet kuşu için kafes en az 0,24 metrekare taban alanı ve 0,12 metreküp hacim istiyor. İsviçre Hayvanları Koruma Derneği bunu 60 × 40 × 50 santimetrelik bir kafes olarak tarif ediyor; uçabilmeleri için 2-6 kuşa 2 metrekarelik, 2 metre yüksekliğinde bir kuşhane öneriyor.14

Bu ölçüler İsviçre'nin kuralı, Türkiye'de bağlayıcı değil. Muhabbet kuşu almadan önce en kolay adım yine mutfakta atılıyor: Griffith'in 1973 deneyinde kuşları öldüren tava 280 °C'deydi ve EWG ölçümünde boş tava bu ısıyı 5 dakikadan kısa sürede geçti.

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Blandford, T. B., Seamon, P. J., Hughes, R., Pattison, M. ve Wilderspin, M. P. (1975). A case of polytetrafluoroethylene poisoning in cockatiels accompanied by polymer fume fever in the owner. Veterinary Record 96(8): 175-178. doi:10.1136/vr.96.8.175 ↩
  2. Griffith, F. D., Stephens, S. S. ve Tayfun, F. O. (1973). Exposure of Japanese quail and parakeets to the pyrolysis products of fry pans coated with Teflon and common cooking oils. American Industrial Hygiene Association Journal 34(4): 176-178. doi:10.1080/0002889738506828 ↩
  3. Wells, R. E., Slocombe, R. F. ve Trapp, A. L. (1982). Acute toxicosis of budgerigars (Melopsittacus undulatus) caused by pyrolysis products from heated polytetrafluoroethylene: clinical study. American Journal of Veterinary Research 43(7): 1238-1242. doi:10.2460/ajvr.1982.43.07.1238 ↩
  4. Wells, R. E. (1983). Fatal toxicosis in pet birds caused by an overheated cooking pan lined with polytetrafluoroethylene. Journal of the American Veterinary Medical Association 182(11): 1248-1250. doi:10.2460/javma.1983.182.11.1248 ↩
  5. Houlihan, J., Thayer, K. ve Klein, J. (2003). Canaries in the Kitchen: Teflon toxicosis. Environmental Working Group raporu. ewg.org ↩
  6. Ang, W. M. (2023). Safe Practices for Non-Stick Pans. Singapore Food Agency, Risk at a Glance, 2 Temmuz 2023. sfa.gov.sg ↩
  7. Shuster, K. A., Brock, K. L., Dysko, R. C., DiRita, V. J. ve Bergin, I. L. (2012). Polytetrafluoroethylene toxicosis in recently hatched chickens (Gallus domesticus). Comparative Medicine 62(1): 49-52. PMC3276392 ↩
  8. Boucher, M., Ehmler, T. J. ve Bermudez, A. J. (2000). Polytetrafluoroethylene gas intoxication in broiler chickens. Avian Diseases 44(2): 449-453. doi:10.2307/1592561 ↩
  9. Rezende, P. A., de Lima, J. P., Lacerda, M. S. C., Lopes, C. E. B., Lopes, M. C., Amaral, C. I. ve Ecco, R. (2024). Poisoning by polytetrafluoroethylene (Teflon) in two albino cockatiels (Nymphicus hollandicus). Veterinary Record Case Reports 13(1). doi:10.1002/vrc2.1046 ↩
  10. StatPearls (2024). Polymer Fume Fever. NCBI Bookshelf. NBK594276 ↩
  11. De Voe, R. S., Trogdon, M. ve Flammer, K. (2004). Preliminary assessment of the effect of diet and L-carnitine supplementation on lipoma size and bodyweight in budgerigars (Melopsittacus undulatus). Journal of Avian Medicine and Surgery 18(1): 12-18. doi:10.1647/2002-031 ↩
  12. MSD Veterinary Manual: Nutritional Diseases of Pet Birds, 20 Ekim 2026'da bakıldı. merckvetmanual.com ↩
  13. Bundesamt für Lebensmittelsicherheit und Veterinärwesen (BLV): Wellensittiche im Recht ve Exotische Vögel sayfası; Tierschutzverordnung (TSchV, SR 455.1) md. 13 ve Ek 2 Tablo 2. blv.admin.ch ↩
  14. Schweizer Tierschutz STS (2023). Vögel tiergerecht halten, gehege broşürü. tierschutz.com ↩

Bu yazı bilgi amaçlıdır, veteriner hekim tavsiyesi değildir; kuşunda gagası açık soluma, dengesizlik ya da ani ses değişikliği görürsen vakit kaybetmeden bir veteriner hekime başvur. Görseller: kapak mary bernadette de vera (CC BY 2.0), ev fotoğrafı LordReco (CC BY-SA 4.0); grafik kafa1milyon.com.

Kategoriler ve Etiketler
Hayvan Dostluğu muhabbet kuşu evcil kuş teflon yapışmaz tava kuş bakımı mutfak güvenliği
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.