27 Temmuz 1377'de Dubrovnik'in Büyük Konseyi, veba görülen yerlerden gelenleri kente sokmama kararı aldı. Metin Liber viridis denen yeşil ciltte duruyor: gelenler önce otuz gün karantinada kalacak, kente yaklaşan Ragusalı da aynı süreyi dışarıda bekleyecek, yiyecek taşıyanlar ceza görüp yine otuz gün tutulacak.1 Tüccar gemileri limanda kalsa da şehir kendini kapatmıyordu; amacı geliri kesmek değil, belirti göstermeyen taşıyıcıyı bekletmekti.
"Karantina" sözcüğü buradan gelir: İtalyancada quaranta gün kırk demektir. Dubrovnik önce otuz günle başladı; sonradan kırk günlük uygulama yaygınlaştı.
- Dubrovnik 1377'de Batı'da bilinen ilk yazılı karantina kararını neden ve nasıl aldı?
- Venedik'in 1190'daki sağlık ofisi ile 1423'teki lazaretto adası arasında ne değişti?
- Londra'da raker ve scavenger denen görevliler hangi işi yapıyordu?
- Önlemler mikrop bilgisi olmadan neden yine de işe yarıyordu?
Liman şehirleri önce hareketi kesti
Adriyatik kıyısındaki liman devletleri Doğu ticaretiyle yaşardı. Veba kapandığında gelir de kapandı, bu yüzden yönetimler denge aradı. Venedik'te resmi bir sağlık kurulu 1190'dan beri kayıtlara geçer; görevi başta kent düzenini korumak, yıllar içinde liman ve kıyı bandını da kapsayacak şekilde genişler.2 Şüpheli bir yük veya yolcu geldiğinde bekleme süresi uzar; gemi tam salgın bölgeden gelmişse limana yanaşmaz, rotası değişir.
Dubrovnik'ten önce dağınık izolasyon denemeleri vardı; fark, 1377 kararının council defterine geçmesi ve cezasının açık yazılmasıydı. Batı Avrupa'da bu türde yazılı ve süreli karantina kararı tarihçilerin çoğu için buradan başlar.1
- 1377
- Dubrovnik Büyük Konseyi'nin otuz günlük karantina kararının tarihi.Radović, Hrvatski znanstveni časopisi, 2019
- 1190
- Venedik sağlık ofisinin (Provveditori alla Sanità) ilk kaydı.Slack, PhD tezi, Kent Üniversitesi, 1975
- 1423
- Venedik Senatosunun Lazzaretto Vecchio adasında daimi karantina adası kurduğu tarih.Dorigato ve Turetta, Acta Medico-Historica Adriatica, 2020
- 1357
- III. Edward'ın Londra sokaklarını ve Thames kıyısını temizleten buyruğu.British History Online, Memorials of London
Venedik'te ada ve kordon
28 Ağustos 1423'te Venedik Senatosu, Lido yakınındaki küçük bir adayı vebaya yakalananlar ve cüzzam hastaları için ayırdı; burası tarihte kalıcı ilk lazaretto sayılır.3 Ada önce Santa Maria di Nazareth adını taşıdı, sonra Lazaretto Vecchio oldu. Yüzyıl içinde Lazzaretto Nuovo eklendi; mallar havalandırılır, yün ve ipek ayrı talimatlara tabi tutulurdu.
1575-1577 veba salgınında Venedik yönetimi ev ev dolaştı; hasta evler kapatıldı, ölüler ve eşyalar lazarettoya taşındı, bazı kumaşlar kırk gün havada bekletildi. 1584'te sağlık provveditori sekreteri Cornelio Morello, o salgındaki tüm kararları tek cetvele döktü: Val Sugana'dan gelen bir Trentino tüccarının valizindeki kumaşın 2 Temmuz 1576'da evi enfekte ettiği, aynı gecelerde hastaların Lazaretto'ya alındığı satır satır yazılı.4
Londra sokakta ceza vardı
Kuzey Avrupa'da halk sağlığı daha çok sokak ve suyla ilişkilendirildi. 30 Eylül 1357'de III. Edward, Londra başkentine yazdığı mektupta Thames kıyısındaki gübre yığınlarından yakındı; sokakları, banliyöleri ve nehir bankını hemen temizletmesini, çöp dökeni ağır cezayla uyarmasını istedi.5 Aynı yılın şehir kayıtları çöpün Thames'e atılmasını yasaklar; gübreyi ya şehir dışına arabayla taşıyacaksın ya da raker denen toplayıcılar dongebot denen teknelerle alacak.
Raker'lar 1350'lerin ortasında kayıtlara geçer; görevi çöpü kaldırmak ve sokaktaki su yolunu açık tutmaktır. Scavenger adlı mahalle görevlileri biraz sonra kaldırım ve temizlik için yemin eder. 1290'larda her ward dört kişi seçip kaldırımı gübrelerden korumakla yükümlüydü; sorun komşu mahalleye çöp atmak veya dereye boşaltmaktı.6 1301'den itibaren Assize of Nuisance adıyla tutulan dava defterleri kanal tıkayan evleri, mazgalları ve tuvalet taşkınlarını listeleyerek mahkemeye taşır.7
1236'da kurulan Thames başı su kemeri şehre akan içme suyunu getirdi. 1312'de borular tamir için para toplanınca fırıncı, aşçı ve balıkçıdan kullanım ücreti alınmaya başlandı; su görevlisi izinsiz bağlantıyı keserdi.6 Hekimler hâlâ kötü hava ve balçık teorisiyle konuşuyordu; yönetim ise temas, hareket ve çevreyi birlikte hedefliyordu.
Ne işe yarıyor, ne yaramıyordu?
Mikrop yoktu; buna rağmen bekleme süresi vebada işe yarar çünkü kuluçka süresini aşar. Sokak temizliği ve su koruması kolera ve tifo riskini düşürmez, ama dışkı ve çöpün birikmesini azaltır. Cüzzam hastalarının adaya alınması dini bir merhametle birlikte kent içi teması da azaltırdı.
İşe yaramayan taraf aynı mantığın abartısıydı: şüpheli her yük kırk gün bekleyince liman rekabeti kızışır, zaman zaman buyruklar gevşetilir. Londra'da raker'ların çöpü komşu ward'a bırakması sık şikâyet konusuydu. Veba geldiğinde dua, tören ve toplu defin hâlâ devreye girer; ölüm sayısı kayıtlara düşer ama her salgın ayrı şiddette kalır.
Orta Çağ'da halk sağlığı bugünkü anlamda bir bakanlık değildi; liman senedi, belediye cezası ve mahalle görevlisiyle yürüyen bir dizi önlemdi. Batı'da yazılı karantina süresinin başlangıcı hâlâ 27 Temmuz 1377 tarihli Dubrovnik kararına dayanıyor ve metin Arşiv Dubrovnik'te Liber viridis cildinde duruyor.1
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Radović, I. (2019). "Dubrovnik's Invention of the Quarantine and the Transfer of Knowledge about the Spread of Epidemics". Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Dubrovniku 53, 17-38. DOI: 10.17234/radovizhp.53.28. Karar metni Liber viridis'te; özeti ve Batı'daki ilk süreli karantina yorumu için bkz. ↩
- Slack, P. (1975). The Control of Plague in Venice and Northern Italy 1348-1600. Kent Üniversitesi doktora tezi. Venedik sağlık ofisinin 1190 kaydı, kuzey İtalya'daki kordon sistemi ve karantina merkezleri. ↩
- Dorigato, M. T. ve Turetta, G. (2020). "The Italian lazarets of the Adriatic Sea". Acta Medico-Historica Adriatica 18. PMC: PMC9994823. 1423 lazaretto, 1377 Ragusa/Dubrovnik karantinası, Adriyatik lazaret ağı. ↩
- Morello, C. (1584). Sommario dei decreti… epidemia di peste del 1575-1577, Venedik sağlık provveditorleri arşivi. Özet metin: progettorialto.org. 1576 Temmuz olayları ve lazaretto nakli. ↩
- Memorials of London Life (1357). III. Edward'ın başkana yazdığı mektup, 30 Eylül 1357. British History Online. Aynı sayfadaki çöp ve Thames yasağı. ↩
- Guildhall Historical Association (3 Temmuz 2020). "Public Health in Mediaeval London 1200-1500 AD". Great Conduit, ward scavenger, raker görevleri. guildhallhistoricalassociation.wordpress.com ↩
- London Record Society (1985). London Assize of Nuisance, 1301-1431: A Calendar, cilt 10. British History Online. Mahalle dava takvimi ve nuisans kayıtları. ↩
Bu içerik bilgi ve tarih anlatısıdır; tıbbi tavsiye değildir.


