Mahón Limanı'nın ortasında, turistik broşürlerin çoğu zaman atladığı bir ada var. Adı Lazareto; Katalanca'da Llatzeret. Bugün konferans salonu ve rehberli tur rotası gibi duruyor. Ama duvarlar başka bir iş için örülmüştü: salgın taşıdığı düşünülen gemileri, mürettebatı ve yükü şehirden ayırmak.1
Antibiyotik ve aşıdan önce Avrupa'nın en sert halk sağlığı araçlarından biri buydu. Ada, "kilit altında tutmak" değil, "zaman kazandırmak" demekti. Kırk gün boyunca bedenler ve mallar gözetim altında kalırdı; hastalık çıkmazsa liman kapısı açılırdı. Lazaretto kelimesinin kökü, cüzzamlıların barındığı eski lazarethanelere uzanır; Menorca'daki örnek ise deniz ticareti ölçeğinde kurulmuş bir sağlık kalesidir.
- Mahón Limanı'ndaki Lazareto neden İspanya'nın büyük deniz karantina üssü oldu?
- Şüpheli, kirli ve enfekte bölümler nasıl yan yana ama ayrı tutuldu?
- 1817'de açılıp bir yüzyıl sonra neden fiilen kapandı?
- Bugün ada neden hâlâ ayakta ve ziyaret edilebiliyor?
Limanın ortasında bir sağlık kalesi
Menorca, Akdeniz'in ortasında durduğu için iki yönden gelen gemilerin doğal duraklarından biriydi: Doğu limanları ve Kuzey Afrika. 18. yüzyılın sonuna doğru veba ve diğer bulaşıcı hastalık korkusu liman yönetimini sıkıştırıyordu. Daha küçük bir "karantina adası" vardı ama yetersiz kalıyordu. Floridablanca Kontu'nun döneminde büyük bir lazaretto kararı alındı; inşaat 1793'te San Felipe Kalesi'nin yıkıntı taşlarıyla başladı.2
İş 1798'de İngiliz işgali yüzünden kesildi, 1803'te yeniden açıldı. Mühendis Juan Antonio Casanova döneminde şüpheli patenti olan üç bölüm 1807'de tamamlandı. Asıl karantina işlevi ise 17 Temmuz 1817'de resmen başladı; ilk gemi 1 Eylül'de geldi. Yani taşlar önce, protokol sonra oturdu. Açılıştan önce bina hapishane, yaralı asker barınağı, hatta savaş yıllarında geçici sığınak olarak da kullanılmıştı; 1816'da Kral VII. Fernando karantina işlevini sabitledi.1
Üç bölge, çift duvar, kırk gün
Balear turizm arşivinin tarifine göre kompleks yaklaşık 1240 metre uzunluğunda, 380 metre genişliğinde bir surla çevriliydi. Duvar kalınlığı ortalama 1,3 metre, yüksekliği 7 metreyi aşıyordu. İçeride üç alan vardı: şüpheli, kirli ve enfekte. Her biri kendi duvarıyla ayrılıyor, dış surla aralarında kabaca 13 metrelik bir boşluk bırakılıyordu. Amaç basit: insanlar ve yükler birbirine karışmasın.2
Klasik karantina süresi kırk gündü. Geminin "patenti" temiz değilse mürettebat ve yolcular bu adada beklerdi. Kolera, sarı humma, veba gibi isimler o dönemin liman korkularının listesini dolduruyordu. Bugünkü PCR testi yoktu; ölçülen şey laboratuvar sonucu değil, geçen zamandı. Şapelde locutorio denen konuşma hücreleri vardı: karantinadakiler ayini uzaktan takip eder, dışarıyla teması kesilirdi. Lazaretto, modern epidemiyolojinin atası değil, onun kaba ama etkili büyükbabasıydı.1
Sistemin mantığı soğuktu ama tutarlıydı. Temiz sayılanlar ile riskli sayılanlar aynı koridorda yürüyemezdi. Depolar, mutfaklar, revirler ve bekçi kuleleri ayrı devreler gibi düşünülmüştü. Bir geminin "kirli" etiketi, yalnızca mürettebatı değil yükü de kapsardı: kumaş, tahıl, postalar bile ayrı muamele görürdü. Bu yüzden ada bir hastane kadar depo ve gümrük de demekti.
Neden Menorca?
Mesleki bir makale, tetikleyiciyi 1785'e bağlar: İspanya ile Cezayir arasında barış sonrası serbest kalan 268 kişi için karantina yeri aranır. Geçici çözümler yetmez; Mahón Limanı'nın derinliği ve adanın anakaradan kopukluğu kalıcı bir üssü cazip kılar. Hastalık buraya sızsa bile İber Yarımadası'na sıçrama riski düşer. Liman büyük gemileri alır; ada da onları şehirden ayırır.3
İlginç bir ayrıntı daha var. Kompleks başta doğal bir kıstakla karaya bağlıydı. 1920'lerin başında askeri gerekçelerle bu bağlantı kesildi; ada gerçek anlamda ada oldu. Karantina bittikten sonra bile mekân, limanın stratejik haritasında yer tutmaya devam etti.2
Yüzyıl sonra ne kaldı?
Son gemi 1919'da geldi. Sterilizasyon, dezenfeksiyon ve hastalık mekanizmalarının daha iyi anlaşılması, "patentle kırk gün bekletme" modelini yavaş yavaş eskitmişti. 20. yüzyılın ortasında mekân kısmen yenilenip kongre ve halk sağlığı eğitimi için kullanıldı. 1993'te İspanya'da Bien de Interés Cultural, yani kültürel miras ilan edildi. 2015'te mülkiyet Sağlık Bakanlığı'ndan Menorca Ada Konseyi'ne geçti; bugün Fundació Foment del Turisme de Menorca rehberli turlar düzenliyor. Erişim denizden: Es Castell'deki Calesfonts iskelesinden.4
Lazareto'yu "gizli ada" yapan şey coğrafi gizlilikten çok, unutulmuşluk. Turistler limanı fotoğraflar; duvarların arkasındaki halk sağlığı hikâyesini az kişi sorar. Oysa burası, salgın korkusunun mimariye dönüşmüş hali. Kapılar, koridorlar ve bölmeler birer metafor değil; bulaşmayı kesmek için hesaplanmış boşluklar.
COVID yıllarında "karantina" kelimesini yeniden öğrendik: evde kalmak, test beklemek, temaslı listesi. Menorca'daki ada, o kelimenin Akdeniz'deki taş hali. Fark şu: burada izolasyon bireysel bir odada değil, limanın ortasındaki bir kalede yapılıyordu. Bilim tarihinin en somut derslerinden biri hâlâ orada duruyor. Salgın korkusu geçince bile mimari kalır; kalırsa da öğretir.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Fundació Foment del Turisme de Menorca, Lazareto ziyaretçi rehberi (PDF): karantina tanımı, 1792 arazi/çizim, açılış öncesi geçici kullanımlar, 1816'da karantina işlevinin sabitlenmesi, 17 Temmuz 1817 açılış ve 1 Eylül ilk gemi, ~100 yıllık işletme, 1919 son gemi, 2015'te Consell Insular'a geçiş. menorca.es PDF ↩
- Illes Balears resmi turizm: Fortress Llatzaret / Lazareto de Mahón. İnşaat 1793–1807, sur ölçüleri (~1240×380 m, duvar ~1,30 m kalın / ~7,45 m yüksek), şüpheli–kirli–enfekte üç bölge ve ~13 m ara, 40 günlük bekleme, 1920'lerde kıstağın kesilmesi. illesbalears.travel ↩
- Lorena Ocaña Quevedo, "El Lazareto de Mahón", Medicina y Seguridad del Trabajo 53(207), 2007: 1785 Cezayir barışı sonrası 268 kişinin karantina ihtiyacı, Mahón'un stratejik seçimi, inşaatın kesinti ve tamamlanma süreci. DOI 10.4321/s0465-546x2007000200009 ↩
- Consell Insular / FFTM Menorca resmi sayfa: Doğu ve Kuzey Afrika gemileri için karantina işlevi, 20. yy kongre/halk sağlığı okulu kullanımı, 1993 BIC, Nisan 2015 mülkiyet devri, rehberli turlar. menorca.es ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
