1504'te Landshut kuşatmasında bir top ateşi, Gottfried "Götz" von Berlichingen'in kılıcını kendi bileğine doğru savurdu. Sağ el bilekten koptu. Ameliyat masası, turnike ve modern anestezi yoktu; o çağda böyle bir yaradan sağ çıkmak bile nadirdi. Götz yaşadı. Sonra bir silah ustasına demir bir el sipariş etti ve savaş alanına geri döndü.1
Bugün o iki protez Jagsthausen Kalesi'ndeki müzede cam vitrinde duruyor. Goethe'nin 1773'te yazdığı oyun onu Alman edebiyatının ikonuna çevirdi; ama asıl hikâye sahneden önce, bir şövalyenin kendi anılarında ve demire işlenmiş bir mekaniktedir.
- Landshut'ta eli nasıl kaybetti; top parçası mı, kılıç mı, hikâye neden iki türlü anlatılıyor?
- İlk demir el ile ikinci, eklemli el arasındaki fark; hangisini günlük hayatta daha çok kullandı?
- Yarım asırlık feodal kavgalar, köylü isyanı ve imparatorluk yasağı arasında nasıl ayakta kaldı?
- Yaşlılıkta dikte ettiği anılar Goethe'ye nasıl ulaştı; sahne Götz'ü ne kadar büyüttü?
Feodal düzen çözülürken bir şövalye
Götz 1480'de Jagsthausen'de, Berlichingen ailesinin çocuğu olarak doğdu. Kutsal Roma İmparatorluğu'nda "Reichsritter", yani imparatorluk şövalyesiydi: bir şehrin, bir prensin ve bazen de kendi hesabının yanında savaşırdı. Daha on yedisine gelmeden Brandenburg-Ansbach ordusuna girmiş; yirmisinde kendi paralı birliğini kurmuştu. Kariyeri kırk yılı aştı: Fransızlara, Osmanlı seferlerine, Alman topraklarındaki feodal kavgalara ve 1524–25 Köylü Savaşı'na kadar uzandı.2
Bu dönem şövalyeliğin romantik sonu değil, düzenin dağıldığı bir geçişti. Top, paralı asker ve imparatorluk mahkemeleri feodal kişisel adaletin yerini alıyordu. Götz bu boşlukta hem savaşçı hem "fehde" yani özel kan davası ustası olarak yaşadı. Elle tuttuğu şey yalnızca kılıç değildi; dizgin, kalkan, hatta kalem de istedi.
İki demir el, iki mühendislik
Yaralanmadan kısa süre sonra yaptırdığı ilk protez "ilkel bir pençe" değildi. Silah ustası ve eyerci işbirliğiyle yapılan elde yapay başparmak ile iki parmak bloğu temel eklemlerinden yay mekanizmasıyla kıvrılıyor, el sırtındaki düğmeyle açılıyordu. İşaret ve orta parmak bloğu hareket edince kol kolu başparmağı ters yöne çekiyordu. Böylece kılıç kabzasını sıkabiliyordu.1
Yaklaşık 1530'da ikinci, daha ünlü el geldi. Dört ana parmakta üçer, başparmakta iki eklem vardı; her parmak ayrı ayrı konumlanıp yaylı mandallarla kilitlenebiliyordu. İki düğme başparmak ile parmakları açıyor, üçüncü bir düğme bileği yaklaşık 15 derece eğerdi. Bu el kılıçtan at dizginine, hatta kaleme kadar nesne tutabiliyordu. Yine de Götz günlük hayatta daha sağlam ve kullanımı kolay olan ilk eli daha sık tercih etmiş görünüyor. İkisi de bugün Jagsthausen'de yan yana duruyor.3
Eli gittikten sonra da savaştı
Protez, kariyerinin sonu olmadı. Götz yaralanmadan sonra da onlarca yıl feodal kavgalara girdi; dostlarının ve işverenlerinin yanına koştu, şehirlerle ve soylularla hesaplaştı. İmparatorluk yasağı (Reichsacht) altına alındığı dönemler oldu; hapis ve uzlaşma da yaşadı. Köylü Savaşı'nda bir süre isyancı tarafın komutanı gibi göründü, sonra bu bağın hesabını vermek zorunda kaldı. Tarihçi Henry Cohn'un deyişiyle askerî anı türünün erken örneklerinden birini bırakacak kadar uzun ve çalkantılı bir hayat sürdü.2
Anılar, Goethe ve sahnenin gölgesi
Ömrünün sonuna doğru, yaklaşık 1560'ta Neckarzimmern papazına hayatını dikte etti. Metin Mein Fehd und Handlungen (Feodallarım ve İşlerim) adıyla bilinir. En eski sağlam nüsha Rossacher elyazmasıdır (1562/67 civarı); Helgard Ulmschneider 1981'de eleştirel baskısını yayımladı. İlk basılı sürüm 1731'de Nürnberg'de çıktı; genç Goethe bu metinden yola çıkarak 1773'te Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand oyununu yazdı. Oyun 1774'te Berlin'de sahnelendi ve hâlâ Jagsthausen'deki şato festivallerinde oynanır.3
Sahne Götz'ü "eski düzenin dik başlı şövalyesi" yaptı. Ünlü küfürlü red cevabı da büyük ölçüde oyundan halka yayıldı; tarihî Götz'ün her sözünü birebir doğrulamak zor. Protez ise efsane değil: ölçülmüş, çizilmiş, 3D olarak yeniden üretilmiş bir Rönesans mühendisliği parçasıdır. Andreas Otte ve ekibi ilk demir elin polimer kopyasıyla basit günlük hareketlerin yapılabildiğini gösterdi; ikinci elin mekaniği bugün bile zorlu bulunuyor.3
Demir el bir mucize değildi. Kaybedilen eli, o çağın en iyi demir işçiliğiyle geri almak isteyen bir adamın hikâyesiydi. bu yazının tek cümlelik özeti
Götz 23 Temmuz 1562'de Hornberg Kalesi'nde öldü; 81 yaşındaydı. Mezarı Schöntal Manastırı'ndadır. Adı bugün hem bir tiyatro karakteri hem de erken modern protez tarihinin köşe taşıdır. Cam vitrindeki parmaklar hâlâ yaylı mandallarla kilitlenebilir: beş yüz yıl sonra bile, bir şövalyenin "yeniden tutmak" ısrarının soğuk metal kanıtı.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Di Matteo, B. et al. (2019). "ArtiFacts: Gottfried 'Götz' von Berlichingen: The 'Iron Hand' of the Renaissance", Clinical Orthopaedics and Related Research 477(9): 2002-2004. Landshut 1504 yaralanması, ilk ve ikinci protezin mekaniği, Jagsthausen müzesi. PMC: PMC7000084. Quasigroch, G. (1980-83), Zeitschrift der Gesellschaft für Historische Waffen- und Kostümkunde: Landshut kazası ve iki elin teknik çözümlemesi. ↩
- Cohn, H. J. (1989). "Götz von Berlichingen and the Art of Military Autobiography", Mulryne & Shewring (ed.). Askerî kariyer, feodal kavgalar, Köylü Savaşı bağlamı. Yaşam tarihleri: 15 Kasım 1480 - 23 Temmuz 1562 (Hornberg). ↩
- Otte, A. (2024). "Johann Wolfgang von Goethe, Götz von Berlichingen, and the 'Iron Hands'", Prosthesis 6(3): 506-508. doi:10.3390/prosthesis6030035. Ulmschneider, H. (ed., 1981). Mein Fehd und Handlungen (Rossacher elyazması). Goethe, Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand (1773; Berlin prömiyeri 1774). ↩
kafa1milyon
Bu sitenin yazarları ve editörleri. Bilimin, tarihin ve gündelik hayatın en meraklı sorularını kovalıyor; her yazıyı birincil kaynaklarından araştırıyor, özenle yazıyor ve dileyen için sesli anlatıyoruz.
