Volga'nın sol kıyısında, Astrahan ovasında küçük bir köy var: Reçnoye. Köyün kenarında sarı bir tapınak yükseliyor. Çatıda Budist simgeler, cephede ise Sankt-Petersburg'daki Kazan Katedrali'ni çağrıştıran bir plan. Avrupa'nın coğrafi sınırları içinde hâlâ ayakta duran en eski Budist tapınağı olduğu sıkça söylenen yapı bu: Hosheutovski hurul. Hikâyesi Napolyon savaşlarından, Kalmık sürgününden ve bir restorasyon mücadelesinden geçiyor.1
Hurul, Kalmıkçada Budist manastır topluluğu demek. Hosheutovski hurul da Gelug geleneğinde, Tibet Budizmi'nin bu batı koluna bağlı. Avrupa'da tarihsel olarak Budizm'i taşıyan halk Kalmıklar: Oyrat Moğollarının Volga'ya yerleşmiş kolu. 17. yüzyıldan beri Hazar'ın kuzeyinde yaşadılar; bozkırdan gelen bir inanç, imparatorluğun kenarında kök saldı. Tapınak bugün Kalmıkya sınırında değil; Astrahan eyaletinde. Bu ayrılık da hikâyenin parçası.
- 1812'de Napolyon'a karşı savaşan Kalmık alayının anısına neden bir Budist tapınak dikildiği.
- Rus klasisizmi ile Kalmık mimarisinin aynı cephede nasıl yan yana durduğu.
- Sovyet döneminde anaokulu, okul, tahıl ambarı olan tapınağın nasıl neredeyse tuğla tuğla eridiği.
- 1943 sürgününden sonra toprağın neden Kalmıkya'ya geri dönmediği ve tapınağın ikinci hayatı.
Napolyon'a karşı savaşan bir alayın anıtı
Yerin öncesinde ahşap bir tapınak vardı. İçinde İkinci Kalmık Alayı'nın bayrağı tutuluyor, 1812 Vatanseverlik Savaşı'na katılanlar için ayin yapılıyordu. Hosheutov ulusunun sahibi, savaş kahramanı yarbay Serebdzhab Tyumen taş bir anıt kompleks istedi. Danışmanı keşiş Gavan Çombe; planı akraba Batur-Ubaşi Tyumen çizdi. İnşaat 1814'te başladı, 1817-1818'de tamamlandı.12
Bu bir zafer tapınağıydı. İçine Kalmık savaş bayrakları kondu; birinde beyaz atlı bir figür, Palden Lhamo üslubunda Daichin-Tengri vardı. 1858'de Alexandre Dumas, Tyumen'in konuğu olarak burayı ziyaret etti. Yani Volga kıyısındaki hurul, Avrupa edebiyatının en gezgin kalemlerinden birinin de rotasına düşmüştü.1
Kazan Katedrali planı, Kalmık damgası
Mimari şaşırtıcı çünkü iki dünyayı üst üste koyuyor. Ana plan, Sankt-Petersburg'daki Kazan Katedrali'nin şemasını hatırlatıyor; yani Rus imparatorluk klasisizmi. Ama kompozisyon aynı zamanda Tyumen ailesinin tamgasını, ok ve yay biçimini de takip ediyor. İnşaat sırasında tuğlalara bu damga basılmış. Yanında göçebe hurulların taş syümeleri (küçük tapınak birimleri), dua çarkı şapeli, stupalar ve hizmetlilerin konutları vardı. 20. yüzyıl başında kompleks hâlâ canlı bir manastır görünümündeydi.13
Bugün ayakta kalan ana gövde ve şapel, o kalabalığın iskeleti. Galeriler ve küçük kuleler yok. Ama cephe hâlâ aynı soruyu soruyor: Avrupa'nın ucunda, Hıristiyan imparatorluğun mimari dilini konuşan bir Budist tapınak nasıl mümkün oldu? Cevap Kalmıkların Volga'daki iki yüz yıllık varlığında: Orta Asya'dan gelmiş, Rusya'nın savaşlarına katılmış, kendi inancını taş duvara çevirmiş bir halk.
Anaokulundan ambarlığa, sonra yıkıma
1920'lerde hurul kapatıldı. Sonraki on yılda anaokulu, sonra okul oldu; 1950'lerde tahıl ambarı. 1960'larda yerel kolhoz ahır için tuğla arıyordu: galeri ve küçük kuleler söküldü. Geriye kalan gövde terk edildi, çökmeye bırakıldı.1
Asıl kırılma 1943-1944'te geldi. Kalmıklar toplu sürgünle Orta Asya'ya gönderildi; Kalmık ÖSSC lağvedildi. Hosheutovski hurulun bulunduğu toprak Astrahan eyaletine bağlandı. 1957'de Kalmıkya yeniden kurulunca Kalmıklar döndü ama bu parça Kalmıkya'ya iade edilmedi. Tapınak tarihsel olarak Kalmık mirasıydı; idari olarak başka bir eyalette kaldı. Bu yüzden "Avrupa'nın en eski Budist tapınağı" diye anılan yapı, bugün Kalmıkya haritasında değil, Astrahan'da duruyor.24
İkinci hayat: cemaate iade ve restorasyon
1990'da Elista'da ve Astrahan Yerel Tarih Müzesi'nde restorasyon kapsamı onaylandı. 1991'den 2014'e kadar aralıklı ama ısrarlı işler yapıldı. 1995'te federal kültür mirası ilan edildi. 7 Ağustos 2004'te tapınak yerel Budist cemaatine ücretsiz kullanıma verildi. Çatı ve ana kule boyandı, pagoda yenilendi; orijinal duvar resimlerinin bir kısmı hâlâ duruyor.1
"Avrupa'nın en eski" iddiası bir reklam cümlesi gibi durabilir. Somut karşılığı şu: devrim öncesi Kalmık hurullarından kısmen ayakta kalan tek örnek bu. Kıta Avrupası'nda Budizm'in tarihsel kökü Kalmıkya ve Volga boyudur; Londra veya Paris'teki modern tapınaklar başka bir çağın hikâyesi. Hosheutovski hurul ise Napolyon çağının taş tanığı. Savaş anıtı olarak doğmuş, ideolojiyle kapatılmış, sürgünle toprağından koparılmış, sonra yeniden açılmış bir bina.
Sen Volga'ya hiç gitmesen bile bu hikâye bir şeyi hatırlatıyor: Avrupa'nın dini haritası sandığından daha katmanlı. Bir imparatorluk savaşı, bir bozkır halkı ve bir katedral planı aynı avluda buluşabiliyor. Tapınak hâlâ orada. Turist broşüründeki "en eski" etiketi abartılı gelebilir; ama taşın kendisi abartmıyor. Soru, onun ikinci hayatının üçüncü bir hayata ihtiyacı olup olmayacağı değil; iki yüzyıl sonra hâlâ ayakta kalmasının kendisinin ne anlattığı.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- İngilizce Wikipedia özeti ve kaynakları: "Khosheutovsky khurul"; Rusya Kültür Bakanlığı federal miras kaydı (1818 Kalmık hurulu, Reçnoye). ↩
- Valeria Gazizova, "The Kalmyk Temple of Victory: Survival of Buddhism on the Volga," Buddhistdoor Global; Astrahan yerel tarih kaynakları (astrakult.ru, 2016). ↩
- Sergei Lyubimov, Knyazya Tyumenyevy (1915); mimari sentez ve kompleks tanımı. ↩
- Omakayeva ve diğerleri, "Geographical characteristics of the formation of the Khosheutovsky khurul," Integral (2020); sürgün sonrası sınır değişimi. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
