İsveç'in tarihi Smygehuk deniz feneri: bekçileri 1970'te gitti, ışığı 2001'de geri döndü

15 Ekim 1883 akşamı, İsveç'in en güney ucundaki Smygehuk burnunda, 17 metrelik beyaz bir demir kulenin tepesinde üç fitilli bir gaz yağı lambası yakıldı. Lambanın çevresinde Paris'te yapılmış, bir metre çapında bir mercek dönüyordu. Merceği, 55 kiloluk bir ağırlığın aşağı inerken kurduğu saat mekanizması çeviriyordu ve fener denize her beş saniyede bir, sırayla kırmızı ve beyaz bir çakma gönderiyordu.¹²

Kuleyi oraya diktiren, 1800'lerde Smygehuk ve komşu Beddinge burunlarında üst üste yaşanan karaya oturmalardı. Kraliyet Denizcilik İdaresi, rüzgârlı kıyıda gemilerin rotasını bağlayabileceği sabit bir nokta istiyordu.¹

Stockholm'de kuruldu, gemiyle güneye indi

Kuleyi fener mühendisi G. E. Höjer çizdi, Stockholm'deki Ludvigsberg Mekanik Atölyesi yaptı. Kule önce atölyede ayağa kaldırılıp denetlendi, sonra sökülüp gemiyle Smygehuk'a taşındı ve orada yeniden kuruldu.¹ Gövde, bir iskeletin üstüne perçinlenmiş demir levhalardan oluşuyor. İsveç Fener Derneği'nin arşivindeki 1914-1924 tarihli bir anı albümüne göre Gotland adasındaki Stenkyrkehuk feneri Smygehuk'la aynı görünüşte ve aynı ölçülerde yapıldı. Finlandiya'daki Strömmingsbådan feneri de neredeyse aynı çizime dayanıyor.²

Kulenin yanına aynı yıl bir konut, odun ve gaz yağı için iki ambar, bir de çamaşırhane yapıldı.¹ Merceği Paris'teki Barbier, Bénard et Turenne firması üretmişti. On altı bölmenin bir kısmı kırmızı camla kaplıydı ve kırmızı çakmalar oradan çıkıyordu. Işığın gücü beyazda 7.500, kırmızıda 3.200 Hefner mumu olarak kaydedilmiş. Görüş menzili 14 deniz miliydi, yaklaşık 26 kilometre.²

Dört saatlik nöbet, iki milin altında sis düdüğü

Fenerde bir fener ustası ile bir bekçi, aileleriyle birlikte yaşıyordu. İlk yıllarda sarı ahşap konutu paylaştılar. Kadroya bir yardımcı eklenince ev dar geldi ve 1921'de ustaya ayrı, sıvalı sarı bir ev yapıldı. İlk usta Elias Andersson'du.¹

Nöbetler dört saatti. Nöbetçi lambanın yandığından emin olur, görüş iki deniz milinin, yani 3,7 kilometrenin altına inince sis düdüğünü çalıştırırdı. Düdük 1907'de geldi ve gaz yağıyla çalışan bir motorla öttü: sisli havada dakikada üç kez, altışar saniyelik sesler.² Zamanla işe fırtına uyarısı, geçen gemilerle işaretleşme ve İsveç Meteoroloji ve Hidroloji Enstitüsü SMHI için hava gözlemi de eklendi. Kalan saatlerde bakım yapılıyordu.¹

Çalışanlar Smygehuk'u severdi, çünkü çoğu fener kadar ıssız değildi. 1944'te yayımlanan Våra fyrar (Fenerlerimiz) kitabındaki kayıt köye 1, Trelleborg'a 12 kilometre uzaklık ve her gün otobüs yazıyor. Usta üç oda bir mutfakta, bekçiyle yardımcı ikişer oda bir mutfakta oturuyordu. Kayıt bunun yanına bir de not düşmüş: elektrik dışında başka konfor yok.² Personel yılda birkaç hafta izin kullanıyor, evini devletten ucuza kiralıyor, mumu, gaz yağını ve odunu bedava alıyordu. Yaklaşık beş dönümlük bahçe üçe bölünmüştü, her aile kendi payına patates, sebze ve meyve ağacı dikti.¹

1931'de fenere elektrik geldi. Gaz yağı lambası söküldü, yerine ampul takıldı. Merceğin 16 bölmesinden 6'sı bırakıldı, aralarına karartma perdeleri kondu ve dakikada bir tur atan mercek her 30 saniyede bir tekli ve ikili çakmalar vermeye başladı.² Fener derneğinin broşürüne göre ilk ampuller kısa ömürlüydü ve başta onlara giden para, bir fener yardımcısının masrafı kadar tutuyordu.¹

İsveç bekçilerini neden geri çekti

Bekçisiz fener fikri İsveç'te yeni değildi. Gustaf Dalén, fener ve şamandıraları aydınlatan gaz tüplerine bağlanan otomatik ayarlayıcılar için 1912 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı.³ Şirketi AGA'nın gaz ışığı 1900'lerin başından itibaren bazı küçük istasyonlarda bekçinin yerini aldı. Büyük boşaltma ise 1960'ta başladı.⁴

O yıl Denizcilik İdaresi'nin 62 bekçili fener istasyonunda ve 15 fener gemisinde yaklaşık 450 kişi çalışıyordu. 1950'lerin sonunda değişen iş sözleşmeleri, gece gündüz nöbeti sürdürmek için kadronun 800 kişiye çıkmasını gerektiriyordu, üstüne konutlar ve donanım da yenilenecekti. İdare bunun yerine önce başka bir bekçili istasyondan görülebilen fenerleri otomatiğe bağladı. 1963'te İsveç'te patentlenen sis dedektörü düdüğü de insansız çalıştırınca uzaktaki fenerler de sıraya girdi. Fener derneğinin derlemesine göre boşaltma, bekçilerin emekliye ayrılma hızına denk gelecek biçimde yürütüldü. Otomatik fenerlerin uzaktan izlenmesi 1970'te bir nöbet merkezine, 1975'te Norrköping'deki bilgisayarlı izleme merkezine geçti.⁴ Smygehuk 1970'te otomatiğe bağlandı ve bekçisiz kaldı. Derneğin broşürü bu yılı metinde 1967, tablosunda 1970 olarak veriyor.¹²

Bütün otomasyonun maliyeti 1990 parasıyla 200 milyon kron olarak hesaplandı. Bu para, 800 kişilik bir fener kadrosunun aşağı yukarı bir yıllık maaşına denk geliyordu. İsveç'in son bekçili feneri Holmögadd, 2003'te boşaltıldı.⁴

1975'te söndü, 2001'de yeniden yandı

Bekçiler gittikten beş yıl sonra, Ekim 1975'te Smygehuk söndürüldü. Görevini, Trelleborg'un 7 deniz mili güneydoğusunda, Smygehuk açığındaki Kullagrund sığlığına oturtulan bir keson fener devraldı. Keson fener, denize batırılan beton bir kaidenin üstüne kurulan insansız kuledir. Kullagrund 1973-1974'te Jävre-Sandholmen'de yapıldı ve aslında Blenheim sığlığı için tasarlanmıştı. 14 metre derinliğe yerleştirildi, karadan kabloyla beslendi, yedek olarak iki dizel jeneratör ve bir helikopter pisti aldı.⁵

Smygehuk'taki bekçi evi gençlik pansiyonu oldu ve kendini "İsveç'in en güneydeki yastığı" diye tanıttı.² Kule 25 yıldan uzun süre karanlıkta durdu.

30 Nisan 2001'de Trelleborg Belediyesi, İsveç Denizcilik İdaresi Sjöfartsverket ve gönüllülerin desteğiyle fener yeniden yakıldı. Kuleye yarım metre çapında yeni bir mercek, 20 vatlık bir ampul, yeni elektrik kablosu ve çakma düzeneği takıldı, 1931'deki tekli ve ikili çakma düzeni geri getirildi. Kule bugün belediyenin malı. Yaz aylarında nikâh kıyılıyor, ibadet yapılıyor, eski çamaşırhane de küçük bir denizcilik müzesi olarak açılıyor.²

Fener bugün uluslararası fener listesinde C 2439 numarasıyla kayıtlı ve 20 saniyede bir çakıyor. Işığı artık 2 deniz mili, yani yaklaşık 3,7 kilometre uzağa ulaşıyor: 1931'de denize gönderdiği 14 milin yedide biri.¹

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.