Viyanalı hümanist Konrad Celtis 24 Ocak 1508'de yazdığı vasiyetle Augsburglu dostu Konrad Peutinger'e bir harita bıraktı ve ona "Antoninus Pius'un Yol Kitabı" adını verdi. Ad yanlıştı. Celtis'in bıraktığı şey, Roma yollarını çizen uzun bir parşömen rulosuydu. Antoninus'un adını taşıyan asıl metin ise ayrı bir kitaptı: haritası olmayan, yalnızca durakları ve aralarındaki mesafeyi sayan bir güzergâh listesi.1

Beş yüz yıldır Roma yollarını araştıranların elindeki en eski iki kaynak bu ikisi. 6 Kasım 2025'te Scientific Data dergisinde yayımlanan Itiner-e haritası da işe onlardan başladı. Sonuçta ortaya 299.171 kilometrelik bir yol ağı çıktı. Bugüne kadar başvurulan Harvard kaynaklı dijital atlasta bu sayı 188.555 kilometreydi.2 Aradaki fark yüzde 59, yani yaklaşık yüzde 60.

Bu yazıda neler var?

Biri liste, öteki rulo

Antoninus Yol Kitabı (Itinerarium Antonini Augusti) yaklaşık 225 güzergâhı sıralar. Her güzergâhın başında çıkış ve varış noktası ile toplam mesafe yazar, ardından duraklar Roma miliyle tek tek dizilir.3 Kitabın en uzun kara yolculuğu Roma'dan Boğaz üzerinden Mısır'a gider. Kartografya tarihçisi O. A. W. Dilke bu yüzden metni İmparator Caracalla'nın 214-215 yıllarındaki doğu seferine bağlar.4 Listenin boşlukları da var. Girit ve Kıbrıs'a hiç güzergâh ayrılmamış, Likya ve Pamfilya'da, yani bugünkü Antalya ile Muğla'nın kıyı ve dağlarında tek bir yol bile yok.3

Peutinger Levhası bugün Viyana'daki Avusturya Ulusal Kütüphanesi'nde Cod. 324 numarasıyla duruyor. 12. yüzyılın sonunda kopyalanmış, 11 parçalık bir parşömen; toplam uzunluğu 6,75 metre, eni 34 santimetre. UNESCO onu 2007'de Dünya Belleği listesine aldı.5 Harita denizleri inceltip kıtaları yatay bir şeride sıkıştırır. Amacı coğrafyayı doğru çizmek değil, hangi kentten hangisine kaç mil olduğunu göstermektir. Dilke'nin hesabına göre levhadaki ana yolların toplamı yaklaşık 70.000 Roma mili, aşağı yukarı 104.000 kilometre.4

Peutinger Levhası'nın Konrad Miller kopyasından bir bölüm: solda oturan bir figürle simgelenen Konstantinopolis, ortada Bithynia ve Galatia adları, kentleri birbirine bağlayan kırmızı yol çizgileri, altta yatay bir şerit hâlinde Mısır ve Nil
Peutinger Levhası'nın IX. parçası: solda Konstantinopolis, ortada Bithynia ve Galatia. Kırmızı çizgiler yolları, çizgilerdeki kırıklar durakları gösterir; altta Akdeniz incecik bir şeride dönüşmüş, Mısır Anadolu'nun hemen altına yapışmış. Görsel: Konrad Miller'in 1887-1888 tıpkıbasımı, kamu malı, Wikimedia Commons.

Itiner-e ekibi bir yolu "ana yol" saymak için üç işaretten en az ikisini aradı: yol boyunca mil taşı bulunması, yolun Antoninus Yol Kitabı'nda ya da Peutinger Levhası'nda geçmesi ve güzergâhın 19. ya da 20. yüzyıl başı haritalarında bilinen büyük bir yolla örtüşmesi. Bu ölçüyle ana yolların toplamı 103.478 kilometre tuttu. Ekip bu sayının fazla büyümesini beklemiyor, çünkü en çok çalışılmış yollar bunlar.2

Fazladan 110 bin kilometre nereden geldi

Çalışma 2020 ile 2024 arasında yürüdü. Aarhus Üniversitesi'ndeki MINERVA projesi Kuzey Afrika, Yakın Doğu, Küçük Asya ve Güneydoğu Avrupa'yı; Barselona'daki Viator-e projesi imparatorluğun batısını çizdi. Ortaya 14.769 yol parçası çıktı.2 Mil taşlarının yeri için 8.388 Latince mil taşını kaydeden LIRE veri tabanı kullanıldı. Güzergâhlar 1950'lerde ABD Hava Kuvvetleri'nin çektiği hava fotoğraflarına, 19. yüzyıl topoğrafya haritalarına ve 1967-1972 arasında çekilmiş Corona casus uydusu görüntülerine bakılarak çizildi. Adıyaman'daki antik Samosata, yani Samsat çevresindeki yollar bu sayede Atatürk Barajı'nın suları kenti örtmeden önceki hâliyle haritaya girdi.2

Artışın hepsi yeni bulunmuş yol değil. Ekip farkın iki kaynaktan geldiğini yazıyor. Birincisi kapsam: İber Yarımadası, Yunanistan ve Kuzey Afrika'da eski atlasta hiç olmayan yollar eklendi. İkincisi çizim biçimi. Eski haritalar iki kenti çoğu zaman düz bir çizgiyle bağlıyordu; Itiner-e ise dağı aşan yolu geçidin kıvrımlarıyla birlikte çiziyor. Aynı yol bu yüzden haritada daha uzun ölçülüyor.2 Toplam ağın üçte ikisini, 195.693 kilometreyi, köyü pazara, limanı iç kente bağlayan ikincil yollar oluşturuyor.

Rakamlarla
299.171 km
Itiner-e'nin MS 150 civarındaki Roma İmparatorluğu için çizdiği toplam yol uzunluğu.de Soto ve ark., Scientific Data, 2025
188.555 km
Önceki başvuru kaynağı olan Harvard'ın dijital atlasındaki Roma yolu toplamı.de Soto ve ark., Scientific Data, 2025
%2,737
Yeni haritadaki yolların yerinin kesin bilinen kısmı.de Soto ve ark., Scientific Data, 2025
8.388
Güzergâhları belirlemek için kullanılan Latince yazıtlı mil taşı sayısı.de Soto ve ark., Scientific Data, 2025
Kitap yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Yolların ancak yüzde 2,7'si kesin

Haritanın en dürüst yanı her yol parçasına bir güven notu vermesi. "Kesin" sınıfına yalnızca dağlık arazide 50 metreden, ovada 200 metreden az sapmayla çizilebilen yollar girdi. Toplamın yüzde 2,737'si bu sınıfta. Yüzde 89,8'i tahmini: yolun var olduğu belli, ama güzergâh mil taşları, yerleşimler ve arazinin elverdiği geçitler birleştirilerek kuruldu. Kalan yüzde 7,4 varsayımsal.2 Aarhus Üniversitesi'nden Tom Brughmans basın bülteninde haritanın yalnızca yolların nerede olduğunu değil, araştırmacıların bundan ne kadar emin olduğunu da gösterdiğini söylüyor.6

Türkiye ve çevresinin koyu zeminli haritası: krem renkli ince çizgiler tahmini Roma yollarını, limon yeşili kalın çizgiler yeri kesin bilinen yolları, altın renkli çizgiler varsayımsal yolları gösteriyor
Itiner-e verisinden çizilmiş Anadolu: limon yeşili parçalar yeri kesin bilinen yollar. Türkiye sınırları içindeki toplam ve kesin payı, her yol parçasının orta noktasının hangi ülkede kaldığına bakılarak hesaplandı, bu yüzden yaklaşıktır. Grafik: kafa1milyon; veri Itiner-e 2024 sürümü (CC BY 4.0), sınırlar Natural Earth.

Anadolu'nun yol kitapları

Küçük Asya'da ekibin baş kaynağı yine kitaplar oldu. Ankara'daki İngiliz Arkeoloji Enstitüsü'nün 2012 ile 2016 arasında yayımladığı Roman Roads and Milestones of Asia Minor ciltlerinde David French, Anadolu'nun mil taşlarını eyalet eyalet toplamıştı. Bitinya kısmında ise William Ramsay'in 1890 tarihli The Historical Geography of Asia Minor kitabı temel eser olarak anılıyor.7 Bu yolların bir kısmı 20. yüzyıla kadar kullanıldığı için Heinrich Kiepert'in Küçük Asya haritasıyla da karşılaştırılabildi.

Antoninus Yol Kitabı'nın atladığı Pamfilya bu kez boş kalmadı. Termessos, Selge ve Etenna çevresindeki dağ yollarını arkeolog Michele Massa, bölgede bir yürüyüş rotası açmak için GPS ile kaydetmişti. Bu kayıtların çoğu ilk kez yayımlanıyor. Daha önce yayımlanan tek kısım, Döşemealtı'ndaki Döşeme Boğazı'ndan geçen Via Sebaste. Mersin'in batısındaki Dağlık Kilikya'da, Anamur ile Uzuncaburç çevresinde ise İstanbul Üniversitesi'nden Hamdi Şahin'in 2011'den beri sürdürdüğü yüzey araştırmaları yeni yollar ve yeni mil taşları buldu; bu yollar da GPS izleriyle veri setine eklendi.2

Mavi gökyüzü altında, kesme taştan yapılmış tek gözlü bir Roma kemeri; kemerin sağ ayağında bir yazıt, önünde taş döşeli yolun kalıntıları
Tarsus'un kuzeyinde, Sağlıklı köyü yakınında Via Tauri üzerindeki Roma kemeri. Yol Tarsus'u Toroslar'daki Gülek Boğazı'na bağlıyordu. Fotoğraf: Carole Raddato, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.

Veri setini indirip Türkiye sınırlarına göre süzdüğümüzde yaklaşık 40.800 kilometrelik bir ağ çıkıyor. Bunun 2.264 kilometresi, yani yüzde 5,5'i kesin sınıfında. Oran imparatorluk ortalamasının iki katı.8 Eski yol kitapları bu hesabı yapmaya yetmezdi. Antoninus Yol Kitabı'nda kesinlik diye bir sütun yoktu ve Peutinger Levhası mesafeleri yazıp yolların arazide nereden geçtiğini hiç göstermiyordu.

Itiner-e'nin çevrimiçi sürümü itiner-e.org'da güncellenmeye devam ediyor ve her yol parçası, çizildiği kitabın ya da raporun künyesini taşıyor. Ekip, az çalışılmış bölgeler tarandıkça 195.693 kilometrelik ikincil yol toplamının büyüyeceğini yazıyor.2

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Talbert, R. J. A. (2010). Rome's World: The Peutinger Map Reconsidered. Cambridge University Press. Bölüm 1: "The surviving copy: history, publication, scholarship" (Celtis'in 24 Ocak 1508 tarihli vasiyeti). doi:10.1017/CBO9780511686863.003 ↩
  2. de Soto, P., Pažout, A., Brughmans, T. ve ark. (2025). "Itiner-e: A high-resolution dataset of roads of the Roman Empire". Scientific Data, 12, 1731. doi:10.1038/s41597-025-06140-z ↩
  3. Rivet, A. L. F. (1970). "The British Section of the Antonine Itinerary". Britannia, 1. doi:10.2307/525833 ↩
  4. Dilke, O. A. W. (1987). "Itineraries and Geographical Maps in the Early and Late Roman Empires". Harley, J. B. ve Woodward, D. (ed.), The History of Cartography, Cilt 1, Bölüm 14. University of Chicago Press. press.uchicago.edu ↩
  5. UNESCO Memory of the World. "Tabula Peutingeriana" (Avusturya Ulusal Kütüphanesi, Cod. 324; kayıt yılı 2007). unesco.org ↩
  6. Kjærgaard, A. (7 Kasım 2025). "New digital map maps 300,000 kilometres of Roman roads, over 100,000 more than previously known". Aarhus Üniversitesi basın bülteni. arts.au.dk ↩
  7. French, D. H. (2012-2016). Roman Roads and Milestones of Asia Minor, Cilt 3 (Milestones, fasikül 3.1-3.7) ve Cilt 4.1 (Notes on the Itineraria). Ankara: British Institute at Ankara. Ramsay, W. M. (1890). The Historical Geography of Asia Minor. Londra: Royal Geographical Society. ↩
  8. de Soto, P., Pažout, A., Brughmans, T. ve ark. (2025). A High-Resolution Dataset of Roads of the Roman Empire: Itiner-e static version 2024. Zenodo, CC BY 4.0. doi:10.5281/zenodo.17122148. Türkiye hesabı kafa1milyon'undur: 14.769 yol parçasının her birinin orta noktası Natural Earth 1:50m ülke sınırına göre sınıflandırıldı. ↩

Kapak: Döşemealtı'nda (Antalya), antik Maximianupolis'in kuzey ucunda Via Sebaste'nin taş döşemesi, Eylül 1994. Fotoğraf: Volker Höhfeld, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Kategoriler ve Etiketler
Kitap roma yolları peutinger levhası antoninus yol kitabı itiner-e anadolu tarihi haritalar
Bu yazıyı paylaş
Defne

Defne

İstanbul'da yaşıyor. Kitap yazıyor.