Pazartesi taraması Aeon, Psyche, The Marginalian, Daily Nous ve çevredeki kaynaklarda son on günü taradı, 70 yazı çıktı. Ansiklopedi maddeleri, ölüm ilanları, şiirler ve ödül duyuruları elendi. 1000-Word Philosophy yine erişim vermedi. Geride dört yazı kaldı.
Nazar neden 5.000 yıldır ölmüyor
Timna Abramov Kudüs'te arkeoloji okuyor, bir yandan da arşivcilik yapıyor. Psyche'de 24 Eylül 2026'da çıkan yazısı çocukken gittiği bir düğünle açılıyor. Gelinle damat dansa kalkınca konuklar hep birlikte zılgıt çekmiş. Teyzesine nedenini sorduğunda "nazarı kovuyorlar" cevabını almış. Abramov'un ailesinde biri iltifat alınca "tfu tfu tfu" denirmiş. Araba pazarlığı ya da iş görüşmesi bitene kadar kimseye bir şey söylenmezmiş. Türkiye'de aynı işi "maşallah" demek, tahtaya vurmak ve kapının üstündeki mavi boncuk görüyor.1
İnancın izi yazının kendisi kadar eski. Yaklaşık 5.000 yıl önce kil tabletlere yazılan Sümer metni Şuruppak'ın Öğütleri'nde "Gözünle kötülük yapma" cümlesi geçiyor. Aynı metne göre lanet yalnızca deriyi yaralar, açgözlü göz öldürebilir. 3.600 ile 3.900 yıl öncesine tarihlenen bir Eski Babil şiirinde bilgisini sergilemeyen, sözü ölçülü bir adam anlatılıyor. Sergileseydi insanlar ona nazar değdirirmiş. Sokrates yüksek sesli övgüden çekinmiş. Pompei'de zengin olan iki azatlı köle, girişlerine ziyaretçiyi güldürüp kıskanç bakışı dağıtsın diye müstehcen bir fresk yaptırmış. Nazar İncil'deki Dağ Vaazı'nda da, hadislerde de geçiyor. İtalya'da adı malocchio, Yunanistan'da mati, Türkiye ve Arap dünyasında nazar.
Abramov inancın zararlı yanını saklamıyor. Plutarkhos gözün zehirli ışın saçtığını düşünmüş. Platon, Lucretius ve Cicero batıl inancın insanı kaygıya boğduğunu yazmış. Ürdün'de 2014'te yapılan bir ankette üniversite öğrencilerinin yüzde 28,1'i saranın nazardan olduğuna inanıyormuş. Abramov'un itirazı, nazara inananları akılsız sayan tavra. Bu tavır Romalıların Mısır, Yahudi ve Hristiyan ayinlerini "batıl" diye yasaklamasından 1871'de antropolog Edward Tylor'a, oradan 2024'te Scientific American'daki bir yazıya kadar uzanıyor. Onun okumasında ritüel, kontrol edilemeyen bir şey karşısında insana kontrol duygusunu geri veriyor. Hedefi de kıskançlık: böbürlenmemek, başkasının malına göz dikmemek, hamileyi ve bebeği korumak. Sartre'ın "bakış" kavramını ve Foucault'nun bakanla bakılan arasındaki güç farkını hatırlatıyor. Ona göre görülmek, yargılanmanın ve dışlanmanın ilk adımı. Abramov yazıyı Şuruppak'ın 5.000 yıllık cümlesiyle bitiriyor.
Bota kaba konuşmak insana taşınıyor mu
HennyGe Wichers Londra'da teknoloji ile toplum arasındaki sürtünmeyi araştırıyor. Psyche'de 25 Eylül'de çıkan yazısı yağmur altında açılmayan bir kargo dolabıyla başlıyor. Yardım hattını arıyor, karşısına Matt adlı bir müşteri hizmetleri botu çıkıyor. İnsan istiyor, bot telefon numarasını alıp teşekkür ediyor ve yine nasıl yardımcı olabileceğini soruyor. Dolap sonunda açılınca Wichers bot hâlâ konuşurken telefonu kapatıyor. Bir hafta sonra aklı hâlâ o kapatışta.2
Byron Reeves ile Clifford Nass bu tepkiye 1996'da "medya denklemi" adını vermişti. Beyin bir sesi, bilinçli olmadığını bilse bile sosyal bir varlık gibi işliyor. Bu yüzden bazıları robot süpürgeye acıyor. Refleks her zaman kibar da çalışmıyor. Botlara yazılan mesajlar kısalıyor, küfür artıyor. Wichers'ın aktardığı bir analizde konuşmaların yarısından fazlasında en az bir hakaret var.
Sosyologlar Ashley Harrell ve Margaret Traeger 2025'te bu davranışın insanlara taşınıp taşınmadığını 4.000'den fazla katılımcıyla sınadı. Katılımcılar basit bir çevrimiçi işbirliği oyununu on tur boyunca bot ya da insan sandıkları bir ortakla oynadı. Ortakların hepsi aslında programlıydı. Ardından hiç tanımadıkları gerçek bir insanla yeniden oynadılar. Botla başlayanlar ikinci ortağa daha az yardım etti. Araştırmacılar farkı empatiye bağlıyor: bota daha az şefkat duyuluyor, bakış açısı daha az merak ediliyor ve insan geldiğinde bu hemen düzelmiyor. Başka bir deneyde kısa süre sohbet botuyla çalışanlar ortaklarından daha çok şey istemiş, sonra başkalarının işini daha sert değerlendirmiş.
Carnegie Mellon Üniversitesi'nden etikçi Tae Wan Kim bu tabloyu Konfüçyüs'ün li kavramıyla okuyor. Li tören demek ama selam vermek, teşekkür etmek gibi gündelik davranışları da kapsıyor. Filozof Herbert Fingarette 1972'de bunu sokakta karşılaşan iki kişinin el sıkışmasıyla anlatmıştı. Her tekrar insanı biraz daha o davranışın insanı yapıyor. Bot incinmiyor. Kim'in ve Wichers'ın derdi, her gün tekrarlanan sert dilin konuşan kişide alışkanlığa dönmesi. Wichers kısa ve emir kipindeki mesajların şirketlere de ucuza geldiğini hatırlatıyor. Bir çalışmada hakarete empatiyle cevap veren bot, kullanıcıyı daha az öfkeli ve daha mahcup bırakmış. Kim'e göre bot tasarımı sabrı ve kibarlığı da alıştırabilir.
Vampir olmayı akılla seçebilir misin
Maria Popova The Marginalian'da 22 Eylül'de filozof L.A. Paul'ün 2014 tarihli Transformative Experience kitabını açtı. Paul'ün düşünce deneyi şöyle kurulu: sana acısız, kimseye zarar vermeden vampir olma teklifi geliyor. Karşılığında olağanüstü güçler var, bütün arkadaşların da geçişi yapmış ve memnun. Paul bu kararı akılla veremeyeceğini söylüyor, çünkü vampir olmanın nasıl bir şey olduğunu vampir olmadan bilemezsin. Arkadaşlarının tanıklığı da yetmiyor. Artık vampirin tercihleriyle konuşuyorlar.3
Paul vampir örneğini büyük hayat kararları için kuruyor. Çocuk sahibi olmak, başka bir şehre taşınmak, meslek değiştirmek aynı yapıda kararlar. Bu kararlar hem hayatını hem de kararı tartan kişiyi değiştiriyor. Bugünkü sen, yarınki senin bildiğine erişemiyor. Kitaptaki örnekler ahtapot olmak, kör olmak ya da köle olmak: hayal edebilirsin ama hayal etmek bilmeye yetmiyor. Popova buna psikolog Daniel Gilbert'in "insan, bittiğini sanan yarım bir iş" cümlesini ekliyor. Paul'ün önerisi, büyük kararı kime dönüşeceğini öğrenmek isteyip istemediğine göre vermek.
Habermas 70 yaşında fikrini değiştirdi
Jürgen Habermas 14 Mart 2026'da Almanya'nın Starnberg kasabasında 96 yaşında öldü. Emilie Prattico, Aeon'da 25 Eylül'de çıkan denemesinde onu 2004'te Northwestern Üniversitesi'ndeki seminerlerden anlatıyor. Wrangler kot, tüvit ceket, kalın Alman aksanı. 1950'lerde Theodor Adorno'nun asistanı olmuş bu adam, tahtaya tebeşirle şemalar çizerek düşünüyormuş. Prattico'ya göre Habermas'ın kuramı tartışmayı zorla, parayla ya da gelenekle değil karşılıklı gerekçeyle yürütmeyi istiyordu. Kendi eleştirmenlerine de aynı şekilde cevap verdi.4
1962'de çıkan Kamusallığın Yapısal Dönüşümü, 18. yüzyıl kahvehanelerinde, salonlarında ve dergilerinde sıradan yurttaşların devlet işlerini tartışmaya başlamasını anlatıyordu. İngilizce çevirisi ancak 1989'da çıktı. Craig Calhoun 1992'de eleştirileri bir kitapta topladı. Nancy Fraser, bu kamusal alanın kadınları baştan dışarıda bıraktığını, Geoff Eley işçi sınıfının kendi kamusal alanlarının hep var olduğunu yazdı. Habermas aynı kitabın son bölümünde kadınların dışlanmasının tesadüf olmadığını, yapının kendisine işlediğini kabul etti.
Daha büyük dönüş 1999'da geldi. Habermas 1973'ten beri hakikati, insanların adil koşullarda tartışsa varacağı uzlaşma diye tanımlıyordu. Bunun hakikatle gerekçelendirmeyi karıştırdığına karar verdi: bir iddia bütün testlerden geçip yine yanlış çıkabilir. Bir yandan Richard Rorty, öbür yandan Prattico'nun danışmanı Cristina Lafont onu zorluyordu. Habermas Lafont'un tarafına geçti. Ahlaki iddialarda ise uzlaşmada kaldı. 2022'de sosyal medyanın kamuoyunu kendi içine kapanan yarı kamusal gruplara böldüğünü yazdı. Prattico'nun itirazı buradan çıkıyor: insanlar birbiriyle konuşmayı bırakınca ahlaki bir iddianın dayandığı tartışma da ortadan kalkıyor. Prattico bu itirazı Habermas'la konuşma fırsatı bulamadı. Derlediği kitaba önsöz istediğinde 92 yaşındaki Habermas, bir şey yazmadan önce kitabın önemli bir kısmını okumak istediğini kendi e-postasından bildirmişti.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Abramov, T. (2026). "The evil eye is irrational. Abandon it at your peril", Psyche, 24 Eylül 2026. Tylor, E. B. (1871). Primitive Culture. Psyche ↩
- Wichers, H. (2026). "The way we talk to bots matters even if they aren't conscious", Psyche, 25 Eylül 2026. Reeves, B. ve Nass, C. (1996). The Media Equation. Harrell, A. ve Traeger, M. (2025), bot ve insan ortaklı işbirliği deneyleri. Fingarette, H. (1972). Confucius: The Secular as Sacred. Psyche ↩
- Popova, M. (2026). "The Vampire Problem", The Marginalian, 22 Eylül 2026. Paul, L. A. (2014). Transformative Experience. Oxford University Press. The Marginalian ↩
- Prattico, E. (2026). "Habermas's theory of truth meant he changed his mind", Aeon, 25 Eylül 2026. Habermas, J. (1962). Strukturwandel der Öffentlichkeit. Calhoun, C. (der.) (1992). Habermas and the Public Sphere. Habermas, J. (2022). Ein neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit. Aeon ↩
Kapak: Kapadokya'da nazar boncuklarıyla dolu bir ağaç. Fotoğraf: Zorka Sojka, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons. Bu içerik eğlence ve bilgi amaçlıdır; tıbbi, hukuki veya yatırım tavsiyesi değildir.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
