Sana en yakın insanın uzayda olduğu yer: Point Nemo

Gözlerini kapat ve kendini bir teknenin güvertesinde hayal et. Etrafında su var; başka hiçbir şey yok. Ufkun dört yönünde de sadece su. En yakın kara parçasına gitmek istesen İstanbul'dan Londra'ya uçmaktan daha uzun bir yol gitmen gerekiyor: tam 2.688 kilometre. Gemi rotaları buradan geçmiyor, uçaklar nadiren tependen uçuyor, denizde balıkçı tekneleri yok. Ve işin en tuhafı şu: o güvertede dururken sana en yakın insanlar, büyük ihtimalle Dünya'da bile değiller. Uluslararası Uzay İstasyonu başının üstünden geçtiği anda, içindeki astronotlar sana yaklaşık 400 kilometre uzaklıkta; yani en yakın karadaki herhangi bir insandan altı kat daha yakın.¹

Bu noktanın bir adı var: Point Nemo. Haritada Güney Pasifik'in ortasında, 48°52,6' güney enlemi ile 123°23,6' batı boylamının kesiştiği yerde duruyor.² Resmî unvanı "okyanus erişilmezlik kutbu": okyanusta karaya en uzak nokta. Kutup deyince akla buz gelir ama erişilmezlik kutupları coğrafyacıların başka bir oyunu; kıtaların denize en uzak iç noktaları da ayrı ayrı hesaplanır. Point Nemo bu oyunun deniz tarafındaki şampiyonu.

Bir mühendisin "en uzun yüzüş" problemi

İşin güzel yanı, bu nokta ne bir kâşifin ne de bir denizcinin keşfi. Point Nemo'yu kimse görerek bulmadı; bir bilgisayar hesapladı. 1992'de Hırvat asıllı Kanadalı harita mühendisi Hrvoje Lukatela, kendi yazdığı jeodezik yazılımla şu soruyu kovaladı: denize düşen bir insanın her yönden karaya en uzak olacağı nokta neresidir? Matematikçiler buna "en uzun yüzüş" problemi diyor. Lukatela, Dünya'nın tam bir küre değil basık bir elipsoit olduğunu da hesaba katarak kıyı verilerini taradı ve cevabı buldu: üç kara parçasına eşit uzaklıkta, her birine 2.688 kilometre mesafede bir nokta.²

O üç kara parçası da başlı başına hikâye. Kuzeyde Pitcairn takımadalarından Ducie atolünün ıssız bir adacığı; kuzeydoğuda Paskalya Adası'nın hemen yanındaki, meşhur kuş adamı yarışlarının yapıldığı Motu Nui kayalığı; güneyde ise Antarktika açıklarındaki buzlu Maher Adası. Yani en yakın "komşuların" bile insansız. Lukatela noktaya, Jules Verne'in "Denizler Altında Yirmi Bin Fersah" romanındaki kaptanın adını verdi: Nemo. Latincede nemo, "hiç kimse" demek. Karaya bu kadar uzak, hiç kimseye ait, hiç kimsenin uğramadığı bir nokta için bundan iyi isim bulunamazdı. İnce bir ayrıntı daha: Lukatela bu noktayı hesapladı ama oraya hiç gitmedi.²

Okyanusun ortasındaki çöl

Point Nemo'nun etrafındaki deniz, haritadaki kadar boş biyolojide de. Nokta, Güney Pasifik Döngüsü denen dev bir akıntı sisteminin tam ortasında oturuyor. Bu döngü, saat yönünün tersine dönen devasa bir su çarkı gibi bölgeyi çevreliyor ve kıyılardan gelen besin yüklü suların merkeze ulaşmasını engelliyor. Karadan o kadar uzak ki rüzgârla taşınan toz bile buraya varamıyor. Sonuç: okyanusların en besinsiz, en boş bölgesi. Uydu ölçümlerine göre buradaki yüzey suları, dünyadaki denizlerin en düşük klorofil değerlerine sahip; besin zincirinin tabanını oluşturan fitoplankton bile burada kıt. Aynı sebepten bu sular, gezegenin en berrak deniz suyu unvanını da taşıyor: içinde yaşayan çok az şey var, o yüzden ışık suya olağanüstü derinliklere kadar işliyor. Bilim insanları bu bölgeye açıkça "okyanus çölü" diyor ve düşük klorofilli alanın büyüklüğü Kuzey Amerika kıtasının iki katından fazla.³ Yaşam yok değil elbette; ama buranın sakinleri gözle görülmeyen mikroorganizmalar, köpekbalığı ya da büyük balık sürüsü arayan yanlış adreste. Bu çölün kendi vahaları da var: bölgenin deniz tabanındaki volkanik bacaların çevresinde, güneş ışığına değil kimyasal enerjiye yaslanan küçük topluluklar, örneğin yengeçler tutunabiliyor.³ Yüzeydeki boşluğun altında, gezegenin en inatçı yaşam biçimleri kendi kuytularını bulmuş durumda.

Gökten düşen misafirler

İşte tam bu boşluk, Point Nemo'ya beklenmedik bir ikinci kimlik kazandırdı: dünyanın uzay aracı mezarlığı. Ömrü dolan büyük uzay araçları atmosfere girerken tamamen yanmaz; irili ufaklı parçalar yüzeye ulaşır. Bu parçaların kimseye zarar vermemesi için dünyanın en tenha yerine düşürülmesi gerekir. Uzay ajansları haritaya baktı ve cevabı buldu: gemisi, insanı, adası olmayan Güney Pasifik boşluğu. 1971'den bu yana 260'tan fazla uzay aracı kontrollü biçimde bu bölgeye düşürüldü: Rusya'nın altı Salyut istasyonu, yüzlerce kargo aracı, Avrupa ve Japon ikmal gemileri ve hepsinin en görkemlisi, 2001 yılında 15 yıllık görevinin sonunda okyanusa gömülen 134 tonluk Mir uzay istasyonu.⁴

Mir'in son yolculuğu, bu işin nasıl bir mühendislik balesi olduğunu iyi anlatıyor. 23 Mart 2001'de, istasyona kenetlenmiş bir Progress kargo aracı art arda üç fren ateşlemesi yaptı ve dünyanın ilk modüler uzay istasyonu, 1,9 milyar kilometrelik yolculuğunun sonunda atmosfere daldı. Ateş topuna dönen istasyonun dayanıklı parçaları, planlandığı gibi Point Nemo çevresindeki "Güney Pasifik İnsansız Bölgesi"ne düştü; Fransa'nın 34 katı büyüklüğünde, kimsenin yaşamadığı bir okyanus dilimine.⁴ Hiç kimse zarar görmedi. Zaten bölgenin bütün cazibesi bu: burada zarar görecek kimse yok.

Sırada daha büyüğü var. Uluslararası Uzay İstasyonu, yani şu an Point Nemo'daki hayalî teknenin üstünden geçen "en yakın komşun", 2030'ların başında emekli edildiğinde aynı bölgeye indirilecek.⁴ Yaklaşık 400 tonluk istasyonun okyanusa gömülüşü, insanlık tarihinin en büyük kontrollü düşüşü olacak. Şunu da netleştirelim: "mezarlık" kelimesi deniz dibinde üst üste dizilmiş uzay gemileri çağrıştırıyor ama gerçek daha dağınık. Parçalar, Fransa'nın onlarca katı büyüklüğünde bir koridora saçılıyor; Point Nemo o koridorun merkezini işaretleyen bir kısaltma sadece.

Dünyanın en ıssız noktasında en yakın insanlar gökyüzünde yaşar, en kalabalık nüfus ise deniz dibinde yatan ölü uzay gemileridir. bu yazının tek cümlelik özeti

Lovecraft'ın ürpertici isabetli tahmini

Hikâyenin bir de tüyler ürperten kıvrımı var. Amerikalı korku yazarı H. P. Lovecraft, 1928'de yayımlanan "Cthulhu'nun Çağrısı" öyküsünde, kadim canavarı Cthulhu'nun uyuduğu batık şehir R'lyeh için haritada gerçek bir koordinat verir: 47°9' güney, 126°43' batı.⁵ Şimdi bu koordinatı Point Nemo'nunkiyle yan yana koy: aradaki mesafe, o uçsuz bucaksız okyanusun ölçeğinde burun ucu sayılır. Yani Lovecraft, dünyanın karaya en uzak noktası daha hesaplanmadan 64 yıl önce, kozmik dehşetini neredeyse tam oraya gömmüş.

Kehanet mi? Değil tabii. Lovecraft'ın derdi "insanlıktan olabildiğince uzak bir yer" bulmaktı ve eline haritayı alan herkesin göreceği gibi Güney Pasifik'in o boşluğu, insansızlığın ta kendisi. Yazarın sezgisiyle mühendisin algoritması aynı soruya bakıp aynı cevabı verdi; biri mürekkeple, öbürü matematikle. Yine de 1997'de bölge yakınlarındaki su altı mikrofonlarına takılan ve "Bloop" adı verilen gizemli gürültü, internete "Cthulhu uyanıyor" esprilerini yağdırmaya yetti. Bilimin cevabı daha az romantikti: ses, büyük olasılıkla Antarktika'da çatlayan buz kütlelerinden geliyordu. Cthulhu uyumaya devam edebilir.

Issızlığın cazibesi

Point Nemo'nun ıssızlığı hukuki bir boşluk da yaratıyor: nokta, herhangi bir devletin karasularının çok ötesinde, uluslararası sularda duruyor. Üstünden düzenli geçen tek insan yapımı şeyler, rüzgâr uygun olduğunda Sidney veya Auckland'dan Santiago'ya uçan yolcu uçakları ve tabii 90 dakikada bir tur atan uzay istasyonu.⁵ Okyanus yelken yarışlarının güney rotaları da ara sıra buradan kıvrılıyor; o yarışlardaki tekneler, muhtemelen bölgeyi kendi gözleriyle gören en kalabalık insan grupları.

Bunun dışında Point Nemo'ya bugüne kadar çok az insan gitti. 2024'te bir grup maceracı, sırf "dünyanın en ıssız noktasında durmak" için Şili'den yola çıkıp günler süren bir yolculukla tam koordinata ulaştı.⁶ Vardıklarında onları ne bir anıt ne bir şamandıra karşıladı; sadece dokuz derece sıcaklığında su, iki buçuk metrelik dalgalar ve baş döndürücü bir hiçlik.

Belki de bu noktanın asıl büyüsü tam burada. Haritalarımız dolu: her koy adlandırılmış, her tepe ölçülmüş, her sokak fotoğraflanmış. Ama gezegenin üstünde hâlâ öyle bir nokta var ki oraya en yakın insanlar saatte 28 bin kilometre hızla tepesinden geçiyor, en yakın komşuları deniz dibinde yatan ölü uzay istasyonları ve adı, "hiç kimse" anlamına geliyor. Bir dahaki sefere gökyüzünde uzay istasyonunun parlak noktasını görürsen aklına gelsin: o an içindeki astronotlar için aşağıdaki en yakın yer, kimsenin olmadığı bir deniz olabilir. Ve o deniz, bir gün onların evini de kucaklayacak.