Viking Cenazesindeki Ateşli Ok 1958 Yapımı Bir Film Sahnesinden Geliyor

Richard Fleischer'ın 1958 yapımı The Vikings filmi, Kirk Douglas'ın oynadığı Einar'ın cenazesiyle kapanır. Ceset kalkanlardan yapılmış bir sedyeyle kayalık kıyıdaki gemiye taşınır, çizgili yelken iner ve gemi denize itilir. Bir okçu alevli okunu yelkene atar. Arkasından onlarca ok daha gelir, gemi gün batımına doğru yanarak açığa süzülür. Film Norveç'te, Maurangerfjorden kıyısında çekildi ve bu kapanış sahnesi sonraki altmış yılda "Viking cenazesi" denince herkesin gözünün önüne gelen görüntü oldu.¹

Viking çağından kalan yazılı tanıklıklarda da kazılarda da o ok yok. Gemi yakılan cenazeler var, üstelik ayrıntısıyla biliniyor. Bildiğimiz örneklerin hepsinde gemi karadaydı ve ateşi bir insan eliyle tutuşturdu.

Bir Abbasi elçisi İdil kıyısında

Viking gemi cenazesinin elimizdeki tek görgü tanığı anlatımı Bağdat'tan gelen bir elçiye ait. Ahmed bin Fadlan, Abbasi halifesi Muktedir'in İdil Bulgar hükümdarına gönderdiği heyetle 921 yazında yola çıktı. Harezm'den ve Oğuz yurdundan geçip 922 baharında İdil kıyısına vardı. Orada ticaret için gelmiş, kendi deyişiyle "Rusiyye" adlı bir topluluğun ileri gelenlerinden birinin cenazesini baştan sona izledi. Araştırmacıların çoğu bu tüccarların İskandinav kökenli olduğunu düşünüyor; kimlikleri yine de iki yüzyıldır tartışılıyor.²

Anlattığına göre ölü on gün geçici bir mezarda bekletildi, bu sürede giysileri dikildi. Sonra gemisi kıyıya çekildi ve kayın ile başka ağaçlardan dikilen dört direğin arasına, iskeleye benzeyen bir odun yığınının tepesine oturtuldu. Güverteye bir çadır kuruldu, ölü ipek kaftanıyla içine yatırıldı, silahları ve yiyecekleri yanına kondu. Ateşi ölünün en yakın akrabası yaktı. Çıplaktı, sırtı gemiye, yüzü kalabalığa dönüktü; elinde tutuşturduğu bir odun parçasıyla geri geri yürüyüp geminin altındaki yığını ateşledi. Arkasından herkes ucu yanan birer dal getirip yığına attı. Sert bir rüzgâr çıktı. İbn Fadlan'a göre gemi, çadır, ölü ve bütün eşyalar bir saat içinde küle döndü.²

Törenin sonunda geminin durduğu yere yuvarlak bir höyük yığıldı. Ortasına ölünün ve Rus hükümdarının adları yazılı kayından bir direk dikildi, kalabalık dağıldı. Gemi bir kez bile suya inmedi.

Tam metni Meşhed'de bir Türk tarihçi buldu

Bu sahneyi bugün ayrıntısıyla okuyabiliyorsak bunu büyük ölçüde Ahmet Zeki Velidi Togan'a borçluyuz. İbn Fadlan'ın seyahatnamesi yüzyıllarca yalnızca 13. yüzyıl coğrafyacısı Yakut el-Hamevi'nin alıntılarından biliniyordu. Anlatının bu kadar ayrıntılı olması bazı araştırmacılara sahte bir metin olabileceğini düşündürüyordu. Togan 1923 baharında İran'a geçti ve Meşhed'deki İmam Rıza Kütüphanesi'nde o güne dek bilinmeyen bir coğrafya derlemesi buldu. Derlemenin son yaprakları, 196b ile 212b arası, İbn Fadlan'ın tam metniydi. Togan bu metin üzerine 1935'te Viyana'da doktora yaptı, çalışmasını 1939'da Leipzig'de yayımladı.³

Metnin Türkçesi Ramazan Şeşen'in çevirisiyle okunabiliyor.

Toprağın altındaki gemiler

Kazıların gösterdiği tablo İbn Fadlan'la örtüşüyor. Norveç'in en ünlü iki Viking gemisi, Oseberg ve Gokstad, hiç yakılmadı. Ölüleriyle birlikte bütün hâlinde toprağa gömüldüler ve killi toprak ahşabı bin yılı aşkın süre korudu. Oseberg gemisi 1904'te, 834 yılında kapatılmış bir höyüğün içinden çıkarıldı.

Yakılmış gemi de bulundu, yine karada. Arkeolog Anders Lorange 1874'te Norveç'in batısındaki Nordfjordeid'de, yerlilerin Rundehågjen dediği büyük höyüğü kazdı. Kalın bir kül tabakası, yüzlerce perçin ve 42 kalkan göbeği çıkardı. Gemi yakılmış, kalıntılarının üstüne toprak yığılmıştı. Norveç Kültür Mirası Müdürlüğü'nün 2024'te yaptırdığı kazı, Lorange'ın açtığı hattı izleyip höyüğün yaklaşık dörtte birinden binden fazla yeni perçin çıkardı. Kazıyı yöneten Bergen Üniversitesi ekibi toplamın 5.000'i geçebileceğini tahmin ediyor. Ahşap tamamen yandığı için boy kesin bilinmiyor. Perçinlerin ve kalkanların sayısından yapılan hesap 30 metre civarını gösteriyor, bu da 23 metrelik Gokstad'dan uzun demek; bazı arkeologlar büyük perçinlerin yalnızca farklı bir ağaç türüne işaret edebileceğini hatırlatıyor. Norveç'te haritalanan yedi gemi höyüğü içinde yakma izi taşıyan tek örnek bu.⁴

Fransa'nın Bretanya kıyısındaki Groix adasında 1906'da açılan höyükte de yanık toprak, kömür, tekne perçinleri, iki kılıç ve yanmış kemikler çıktı. Kazıyı yapan Paul du Châtellier ile Louis Le Pontois, ölünün teknesiyle birlikte yakıldığı ve küllerin höyüğe konduğu sonucuna vardı. İskandinavya dışında bilinen tek Viking tekne mezarı bu.⁵

Sagalarda deniz var, ok yok

Denize bırakılan yanan gemi fikri boşlukta doğmadı. İzlandalı Snorri Sturluson'un 1230'larda yazdığı Ynglinga saga, ağır yaralanan deniz kralı Haki'nin savaş gemisine ölü adamlarını ve silahlarını yükletip katranlı odundan bir yığın yaktırdığını anlatır. Rüzgâr karadan eserken gemi adaların arasından yanarak açık denize çıkar. Snorri'nin Gylfaginning kitabında tanrı Baldr'ın cesedi Hringhorni adlı gemide yakılır; gemiyi suya itmek için bir dev kadın çağrılır. Beowulf destanında Danimarka kralı Scyld'in gemisi ise hazineleriyle birlikte, yakılmadan dalgalara bırakılır.⁶

Bu anlatılar Viking çağı kapandıktan sonra yazıya geçmiş efsaneler ve mitler. Hiçbirinde ateşi uzaktan atılan bir ok yakmıyor: Haki yığını kendisi tutuşturuyor, Baldr'ın ateşini tanrılar yakıyor. Denize bırakılmış yanan bir gemi arkeolojik iz de bırakmaz. Bu yüzden böyle bir törenin hiç yapılmadığını kesin söylemek mümkün değil; yapıldığını gösteren tek bir buluntu da yok.

Ok önce bir romanda, sonra bir filmde

İngiliz yazar P. C. Wren'in 1924 tarihli Beau Geste romanında kardeşler çocukken oyuncak bir gemiye asker figürü koyup yakar ve buna "Viking cenazesi" der. William Wellman'ın 1939 uyarlaması sahneyi gölette yanarak batan oyuncak bir tekneyle çekti. Denizde yanan cenaze gemisi imgesi sinemaya böyle girdi. Oku ekleyen 1958'deki The Vikings oldu. Chester Üniversitesi'nden arkeolog Howard Williams, Einar'ın cenazesinin sonraki film ve dizilerdeki Viking cenazelerine kalıp olduğunu yazıyor.¹⁷

Sahnenin pratikte işlemesi de zor. Açık havada odun yığınıyla ölü yakma deneylerinde sıcaklık 600 ile 940 derece arasında dalgalanıyor. Rus araştırmacıların 2018'de, antik Bosporos krallığının yakma geleneğini anlamak için 2,5 metreküp meşe odunuyla kurduğu yığında 50 kiloluk bir domuz leşinin yanması 4 saat 55 dakika sürdü. İbn Fadlan'ın bir saat dediği süre bu ölçümün yanında kısa kalıyor. O yangın da karada, dört direkli bir odun iskelesinin üstünde ve sert rüzgârda yandı. Denizde aynı ısının saatlerce sürmesi için geminin su alıp batmadan yanmaya devam etmesi gerekirdi.⁸

Viking gemi cenazesini en yakından anlatan kaynak hâlâ 922 tarihli o seyahatname. Togan'ın Meşhed'de bulduğu yazmada Rusiyye bölümü 209b ile 212b yaprakları arasında duruyor.⁹

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.