Madagaskar'ın Kayıp Kraliyet Kalıntıları Sadece Tarihi Bir Adım mı?

26 Ağustos 2025, Paris. Fransa Kültür Bakanlığı'nın salonunda kırmızı kumaşla örtülü üç sandık duruyor. Menabe'nin Sakalava kralı Harea Georges Kamamy, büyükdedesi sayılan Toera'nın olduğu düşünülen kafatasını taşıyor. 128 yıl önce Fransız birlikleri batı Madagaskar'daki Ambiky'de Toera'yı öldürüp kafasını kesmiş; parça Paris'teki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi'nin envanterine girmişti.¹

Teslim, kamu koleksiyonlarından insan kalıntısı iadesini kolaylaştıran 26 Aralık 2023 yasasının ilk tam uygulaması. Madagaskar resmi talebi 27 Mayıs 2022'de vermişti; 1970'lerden beri birkaç girişim sonuçsuz kalmıştı. İki bakan mülkiyet devrini imzaladı. Resmî dil bunu hafıza ve uzlaşma diye anlatıyor. Adada asıl gerilim başka yerde: bu kemikler mezara mı gidiyor, yoksa yaşayan bir krallığın gücünü mü tamamlıyor?¹

Ambiky, 30 Ağustos 1897

Joseph Gallieni 1897 başında Kraliçe III. Ranavalona'yı indirmiş, isyancı bölgelere sefer emri vermişti. Batıdaki Menabe krallığında Toera önce Fransızlarla görüşme aramış, sonra köleliğin kaldırılması kendi tebaasının ticaretini kesince isyana kaymıştı. Fransız anlatısı Toera'yı barış konuşurken ordu toplayan biri diye yazar. Menabe tarafı Albay Augustin Gérard'ı barış vaadiyle başkente yürüyen biri diye. 14 Ağustos'ta Anosymena'da Toera'nın generali Mahatanty yenildi. 30 Ağustos'ta Gérard Ambiky'yi kısa top ateşinden sonra altı kolla aldı. Toera, başbakanı ve ileri gelen reis Vongovongo öldürüldü. Üç reis ve beş yüz kadar Sakalava esir alındı. Fransız kaybı iki Senegalli tirailleur. Gallieni sonra Gérard'ı azarladı: katliam Menabe'yi yıllarca sürecek bir direnişe sürükledi.²

Toera'nın başı kesildi, Paris'e gönderildi, müze koleksiyonuna kondu. Savaş ganimeti olarak duran bir kafa, bilimsel nesne diye rafta kaldı. 128 yıl boyunca envanter numarası taşıdı.

Müze rafı, ruh aracısı, kararname

2023 yasası iadeyi üç şarta bağlıyor. Talep, topraklarında hâlâ yaşayan bir kültürü temsil eden bir devletten gelmeli. Ölenler 1500'den sonra ölmüş olmalı. Kalıntıların toplanışı insan onurunu hiçe saymış ya da koleksiyonda tutulması o grubun kültürüne zarar veriyor olmalı. Amaç cenaze. 3 Ekim 2024'te kurulan Fransız-Malgaş bilim komitesi üç buçuk ay çalıştı. Müzenin koleksiyon müdürü Christine Lefèvre eş başkanlıktan şunu söylüyor: üç bireyin tarihsel yolunu mümkün olduğunca yeniden kurmak zorundaydık.³

Komite 15 Ocak 2025 raporunda üç kafatasının da Sakalava topluluğundan geldiğini yazdı. İkisi, Nisan 1898'de Fransız birlikleriyle çatışmada ölen savaşçılar olarak görece kolay tanındı. Üçüncüsü için DNA, Madagaskar'da Toera diye gömülü kalıntılarla karşılaştırıldı; yazılı kaynaklara da bakıldı. Uzmanlar "kesinlikle kralın kafatası" diyemedi. Sakalava topluluğu ise ritüel yolla, bir ruh aracısı aracılığıyla, bunun Toera olduğunu kabul etti. Fransa iadeyi bu çerçevede yaptı: laboratuvar şüphede kaldı, cenaze hakkı yürüdü.³

2 Nisan 2025 kararnamesi üç envanter numarasını Madagaskar Cumhuriyeti'ne devretti: MNHN-HA-17246, 17247 ve 18610. Maddi teslim bir yıl içinde, 3 Nisan 2026'ya kadar olmalıydı. 26 Ağustos'ta oldu. 1 Eylül'de kalıntılar Antananarivo'ya indi; ertesi gün Avaratr'Ambohitsaina mozolesinde devlet töreni yapıldı. Kamamy, Tsiribihina ırmağının suyunu tabuta serpti. Tabutlar sonra Menabe'ye, başkentten kabaca 800 kilometre batıya, gömülmek üzere yola çıktı.⁴

Kalıntı neden hâlâ taht tutar

Sakalava krallıklarında ölen hükümdarın bedeninden alınan parçalar, dady denen kraliyet kalıntılarını oluşturur. Antropolog Gillian Feeley-Harnik'in saha çalışması bunu düz bir hatıra eşyası diye okumaz. Kalıntı, hasina denen üretici kutsal gücü taşır. Yaşayan kralın meşruiyeti bu güçle bağlanır. Ölü hükümdar tromba, yani ata ruhu olarak döner. Kafatası iskeleti tamamlayınca kral ata olur; fitampoha denen kalıntı yıkama töreni de yeni hükümdarın tahta çıkışını kutsar.⁵

Paris'ten gelen kutu yalnızca bir sömürge utancını silmiyor. Batı kıyısında, Tsiribihina kıyısındaki Menabe'de, kimin kral sayılacağını da ilgilendiriyor. 17. yüzyıldan beri kalıntıya sahip olmak, ya da sahip görünmek, taht iddiasını taşır. Yüksek yayladaki Merina krallığı 1820'lerde Sakalava kalıntılarını ele geçirmişti; Fransızlar sömürge düzeninde bazılarını yerel hükümdarlara geri vererek onları aracı kılmıştı. Kemik, yüzyıllardır siyasetin içinde.

Kime verildi?

İadeyi Fransa ile Madagaskar hükümetleri müzakere etti. Törende konuşan Kültür Bakanı Rachida Dati, kafataslarının "insan onurunu açıkça ihlal eden koşullarda ve sömürge şiddeti bağlamında" koleksiyona girdiğini söyledi. Madagaskar Kültür Bakanı Volamiranty Donna Mara, yokluğun ada kalbinde açık yara olduğunu söyledi. Kamamy büyükdedesinin dönüşüne ferahlık duyduğunu, ama kalıntıların kraliyet ailesine değil merkezi hükümete teslim edilmesini üzüntüyle karşıladığını da belirtti.⁴

Bu cümle, iadenin neden yalnızca tarihi bir adım olmadığını gösteriyor. Merkez ulusal bir onarım sahnesi kuruyor. Menabe kendi atasını kendi mezarında tamamlamak istiyor. İkisi aynı kemiği istiyor; aynı anlamı istemiyor. Sen bu haberi müze iade etti, dosya kapandı diye okursan yarısını kaçırırsın. Dosya Paris'te kapandı. Adada yeni açıldı.

Bir kafatasının kime ait olduğu laboratuvarda netleşmeyebilir. Sakalava için aidiyet, ruh aracısının kabulü ve mezardaki iskeletin tamamlanmasıyla kuruluyor. Fransa bir yasa çıkardı, bir kararname yayımladı, üç numarayı sildi. Madagaskar bir tören yaptı. Asıl iş Tsiribihina'nın kıyısında: kalıntı yıkanacak, ata olacak, yaşayan kralın gücü ona yaslanacak. Tarihi adım budur. Siyasi adım da.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.