Karahantepe'de leopar sırtında oturan 11 bin yıllık heykel

25 Ağustos 2026'da Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, Şanlıurfa'daki Karahantepe kazısından yeni bir kompozit heykel duyurdu.¹

Eser yaklaşık 70 santimetre yüksekliğinde. İnsan figürü bir leoparın sırtında oturuyor. Heykel, üç metre çapında, zemini yassı taşlarla döşenmiş bir yapının duvarı boyunca uzanan sekinin üzerinde, bırakıldığı yerde bulundu. Bakanlık, buluntuyu Geleceğe Miras Projesi kapsamındaki 2026 sezonuna bağladı; benzer üslupta başka bir örneğe rastlanmadığını belirtti. Duyuruyla birlikte paylaşılan saha fotoğraflarında heykelin yüzeyi henüz temizlenirken, seki ve taş döşeme de görünüyor.¹²

Aynı hayvan, tersine çevrilmiş düzen

Karahantepe'de leopar yeni değil.

Kazı başkanı Prof. Dr. Necmi Karul daha önce sitede insanın sırtında leopar taşıdığı üç kompozit heykel kaydetmişti. Bu örneklerde hayvan ölü av gibi durmuyordu; dişleri görünür, canlı ve gergin işlenmişti. Bacakları taşıyan figürün gövdesine dolanıyordu. Yeni heykelde sıra değişiyor: insan leoparın üstünde. İki grubun aynı odada ya da aynı hikâyenin devamı olduğu iddia edilemez; farklı bağlamlarda çıktılar, yazılı açıklama da yok. Karşılaştırma yine de somut bir fark veriyor. Bir düzende hayvan insanın omzuna biniyor, diğerinde insan yırtıcının sırtına yerleşiyor.²³

UCLA'dan Elizabeth Carter, Taş Tepeler grubundaki bu tipte, hayvan üstünde insan figürüne başka yerde rastlamadığını söyledi. Göbeklitepe'de banklara işlenmiş hayvan heykelleri biliniyor; insanın hayvana binmesi ayrı bir kompozisyon. Dokuz Eylül Üniversitesi'nden Ergün Laflı da eseri yerel Şanlıurfa kireçtaşından oyulmuş ikinci bir insan-leopar birleşimi olarak okuyor; 2021 civarında bulunan omuzdaki büyük kedi figürünün ardından bu kez yön tersine dönmüş.⁴

Yakındaki Sayburç'ta yaklaşık 11 bin yıllık bir kabartma, insanları iki leopar ve bir boğayla aynı sahneye koyuyor. Antiquity 2022'de bunu, figürlerin yan yana dizilip bir olay anlatır gibi kurulduğu bilinen en erken sahnelerden biri diye nitelemişti. Orada da leoparların dişleri açık, tehditkâr çizilmiş. Karahantepe'nin yeni heykeli tek başına bir sahne kurmuyor ama aynı hayvanı insan bedeniyle yeniden birleştiriyor; bu kez oturuş yönü farklı.⁵

Taş Tepeler'de büyüyen insan imgeleri

Karahantepe, Göbeklitepe, Sayburç ve Sefertepe gibi yerleşimlerle birlikte Taş Tepeler adı verilen erken Neolitik kümede duruyor.

Sistematik kazılar 2019'da başladı. Yerleşim alanı kabaca 14 hektar; T biçimli dikilitaş sayısı 250'nin üzerinde anılıyor. 2023'te bank içine sabitlenmiş, kaburgaları ve omurgası derin oyulmuş yaklaşık 2,3 metrelik bir erkek heykeli çıktı; yanında bir akbaba heykeli vardı, bankta da leopar motifi vardı. 2025 duyurularında T biçimli bir dikilitaşa belirgin insan yüzü işlendiği, ayrıca tilki, yaban domuzu ve akbabayı küçük taş kaplar içinde bir araya getiren minyatür bir düzen olduğu kayda geçti. Yeni 70 santimetrelik eser, tek portre ya da tek hayvan olmaktan çıkıp iki bedenin birleşimine dayanıyor.³

Nerede duruyordu, neyi bilmiyoruz

Heykelin seki üzerindeki konumu, görünür bırakıldığını düşündürüyor.²

Jens Notroff gibi bölgeyi takip eden arkeologlar, leoparın buradaki avcı-toplayıcı yerleşimlerde sık görülen, tehlikeli ve zor av sayılan bir kedi olduğunu; bu yüzden sembolik yükünün de yüksek olabileceğini belirtiyor. Tek bir anlam dayatmak spekülasyon olur; motifin tekrar etmesi ise rastlantı değil.⁵

Yapı küçük: üç metre çap, taş döşeme, duvar boyu bank. Binanın tüm kullanım süresi boyunca orada mı kaldığı, yoksa kapatılırken mi konduğu henüz yazılmadı. Malzeme için bakanlık duyurusu taş heykel diyor; Laflı yerel kireçtaşından söz ediyor. Ayrıntılı petrografi ve kesin radyokarbon paketi kamuoyuna düşmedi. Yaklaşık 11 bin yıl, Çanak Çömleksiz Neolitik döneme, yani yerleşik yaşamın güçlendiği ama metal ve yazının olmadığı bir aralığa işaret ediyor. Leopar motifinin sıklığı Karul'un önceki değerlendirmelerinde de öne çıkıyor: direklerde kabartma, üç boyutlu başlar, Şanlıurfa Müzesi Neolitik koleksiyonunda ayrı leopar figürinleri. Tek bir tanrı ya da tek bir ritüel adı uydurmak için elde yazıt yok.³⁴

Güvenli olan tablo dar tutulmalı. Şanlıurfa çevresindeki erken Neolitik topluluklar yırtıcı kediyi tekrar tekrar insan figürüyle yan yana koydu; 2026 heykelinde oturuş yönü değişti. Detaylı kazı raporu ve laboratuvar sonuçları çıkınca sekinin işlevi, yapının kapanış stratigrafisi ve tarihlemenin dar aralığı netleşebilir. Karahantepe'de 25 Ağustos 2026'da duyurulan 70 santimetrelik heykel, leopar sırtında oturan insan figürüyle sitedeki önceki üç sırt-üstü leopar düzeninin tersine çevrilmiş bir örneğini kayda geçirdi.¹

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.