Japonya'nın Gizemli Geçmişinden 4.500 Yıllık Alev Desenli Çömlekler

Niigata'nın kar ülkesinde, Shinano Nehri'nin teraslarında, yaklaşık dört bin beş yüz yıl önce bir çömlekçi ıslak kili sarıyor. Ağzın kenarına dört çıkıntı yükseltiyor; her biri öne doğru kıvrılıyor, delikler açılıyor, ince kil şeritleri üst üste biniyor. Bitmiş kap uzaktan bakınca alev gibi. Yakından bakınca ise ip izi, delik ve kıvrım yığını. Bugün o biçime Japoncada kaen doki, alev biçimli toprak kap deniyor. Arkeologlar hâlâ şunu tartışıyor: Bu kaplar yalnızca yemek mi pişirdi, yoksa bir ritüelin yüzü müydü?

Soru abartı değil. Aynı stilin örnekleri Shinano havzasında yüzlerce yerleşimde çıkıyor; bazıları önemli kültür varlığı, bazıları ulusal hazine koleksiyonlarının parçası. Biçim tanıdık, niyet ise hâlâ bulanık.

Kar ülkesinin alevi

Jōmon dönemi, Japon takımadalarında on bin yılı aşan uzun bir avcı-toplayıcı çağıdır. Adını, kap yüzeyine basılan ip izinden alır: jōmon, ip deseni demektir. Dönemin ortasında, kabaca beş bin beş yüz ile dört bin beş yüz yıl önce, Niigata'daki Shinano Nehri havzasında kaplar birden abartılılaşır. Dört büyük çıkıntı ağızdan yükselir; bazıları horoz ibiğine, bazıları yükselen alev veya su kıvrımına benzer. Aynı dönemde yerleşimler büyür, yeşim boncuklar ve kil figürinler çoğalır.¹

Yoğun kar, zengin orman ve nehir balığı aynı havzada bir araya gelir. Japonya Mirası anlatısına göre, yaklaşık sekiz bin yıl önce Tsushima akıntısının Japonya Denizi'ne girmesiyle kar yağışı artmış; bu kar ülkesi hassasiyeti, Orta Jōmon'da alev kaplarının doğduğu zemin olarak okunur. Yerleşimler çoğu kez kaynak suyu yakınında, teras üstünde kurulur; ortada bir açıklık, etrafında at nalı gibi dizilmiş çukur evler, mezar çukurları ve fındık deposu çukurları görülür. Kaplar pratik görünümlü derin çanaklardır ama ağızları günlük işi zorlaştıracak kadar gösterişlidir. Bu gerilim, bütün tartışmanın çekirdeğidir.²

1936 kışının son günü

Stil adının kökü tek bir kazıya bağlıdır. 1936 yılında Nagaoka'daki Umataka yerleşiminde Kondō Atsusaburō, büyük bir taş çubuk ve sonradan "Miss Umataka" diye anılan iri bir kil figürinle birlikte, alevi andıran bir derin kaba ait parçaları gün ışığına çıkarır. Arkeolog Nakamura Kōzaburō bu kabı "Alev, A tipi, 1 numaralı" diye sınıflandırır. Benzer ağızlı kaplara genel olarak alev tipi denir. Umataka-Sanjūinaba kompleksi 1979'da ulusal tarihî sit olur; buradan çıkan kap ve taş aletler önemli kültür varlığı olarak korunur.³

Tokamachi'deki Sasayama gibi komşu sitelerde de aynı stilin örnekleri birikir. Yani alev kap, tek bir "mucize eser" değil; Shinano havzasının ortak bir dilidir. Metropolitan Müzesi'ndeki bir örnekte gövde düz tabanlı ve hafifçe genişleyen bir silindir, ağız ise dört grup soyut heykel biçiminden oluşur. Kil bobinlerle örülmüş, delinmiş, ip yuvarlanarak işaretlenmiş bir yüzeydir. X-ışını görüntüleri hem ip izini hem de modern restorasyonu gösterir; kap kırılgandır, özel tutuş ister.⁴

Yemek mi, tören mi?

Erken yorumlar, bu kadar gösterişli bir kabın mutfakta işe yaramayacağını söylerdi. Dört çıkıntı, içine malzeme koyup çıkarmayı zorlaştırır. Japon miras metinleri de bu yüzden kapları pratik olmaktan çok, bir dünya görüşünün ifadesi diye okur. Ama birçok örnekte kurum ve yanık izleri vardır. Tokyo Ulusal Müzesi'nin Umataka tipi bir örneği anlatırken, fındık, meyve veya et pişirme ihtimalini öne çıkarır. Cleveland Sanat Müzesi'ndeki yaklaşık MÖ 2750'ye tarihlenen uzun alev kabı da aynı dilin yurt dışı koleksiyonlara uzanan yüzüdür.⁵

Pratik kullanım ile törensel değer birbirini dışlamak zorunda değildir. Aynı ocakta hem yemek kaynamış, hem de kap bir toplanmanın ortasında durmuş olabilir. Bazı alev kaplarda somon kalıntısı olabilecek yanık izleri rapor edilir; Shinano hâlâ somonun döndüğü bir nehir sistemidir. Kesin cevap hâlâ eksiktir; bilim bunu dürüstçe yazar. Bildiğimiz şey daha somut: aynı havzada onlarca yerleşim, ip izli yüzeyler, kurum bırakan ocaklar ve hâlâ tam çözülmemiş bir biçim.

Modern bakışın şaşkınlığı

Yirminci yüzyılda avangart sanatçı Okamoto Tarō, Jōmon kaplarıyla karşılaşınca ünlü tepkisini verir. Onun için orta dönem kaplarının yabaniliği, dilin yetmediği bir yoğunluktur. 2016'da Niigata kentlerinin sunduğu alev kaplar ve Shinano kar ülkesi kültürü hikâyesi, Kültür İşleri Ajansı tarafından Japonya Mirası seçilir. Bugün Nagaoka'daki Umataka Jōmon Müzesi, kapların tip yerleşiminde sergilendiği yerdir.²

Dört bin beş yüz yıl önce Shinano kıyısında biri, kili alev gibi kıvırırken ne düşünüyordu, bilemeyiz. Alev desenli çömlek, Japonya'nın tarih öncesinde süsün lüks değil, dil olduğunu hatırlatır. Kap konuşur; biz hâlâ çevirisini tamamlamaya çalışıyoruz.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.