Kültür ve Turizm Bakanlığı 21 Eylül 2026'da, Çorum'un Boğazkale ilçesindeki Hattuşa kazısında bulunan bir çivi yazılı tablet parçasının Kadeş Barış Antlaşması'na ait olduğunu duyurdu. Parça, Hitit krallarının sarayının durduğu Büyükkale tepesinde, kazıcıların E binası dediği yapının yakınında çıktı. Yalnızca bir yüzü korunmuş. Ekip yazıyı yaklaşık bir yıl inceledi ve metnin, antlaşmanın Akadca nüshalarından birinin ön yüzüne ait olduğunu belirledi.1
Okunabilen satırlar antlaşmanın 12 ile 20. maddeleri arasından geliyor. Bu maddeler, bir ülkeden kaçıp öbürüne sığınan insanlara ne yapılacağını anlatıyor.
Bu yazıda neler var?
- Yeni parçanın satırları, 3.300 yıl önce komşu ülkeye kaçan birinin başına ne geleceğini yazıyor.
- Antlaşmanın asılları gümüş tabletlere yazılmıştı ve bugün elimizdeki kopyaların ikisi de karşı tarafın sözlerini taşıyor.
- Mısır tapınaklarında zafer diye anlatılan Kadeş Savaşı'nın adı, antlaşma metninde bir kez bile geçmiyor.
- BM'deki bakır kopyayı anlatan iki resmi kayıt, antlaşmaya on yıl arayla iki farklı tarih veriyor.
Geri verilecek, cezalandırılmayacak
Tunç Çağı'nda kralının ülkesinden kaçıp komşu krallığa sığınmak suç sayılıyordu. Antlaşmanın iade maddeleri bu konuda iki kralın birbirine verdiği sözü tek tek sıralıyor. Hatti'den Mısır'a kaçan biri, ister ileri gelenlerden olsun ister sıradan bir kişi, geri gönderilecek. Mısır'dan Hatti'ye kaçan da öyle. Geri gönderilen kişi ise cezalandırılmayacak: dili ve gözleri çıkarılmayacak, kulakları ve ayakları kesilmeyecek, evi, karısı ve çocukları yok edilmeyecek.2 Bakanlığın açıklamasına göre yeni parçanın okunabilen kısmında Mısır'dan ve Hatti'den kaçanlardan söz ediliyor, evlerin yıkılmamasıyla ilgili ifadeler de var.1
Bu maddenin Hitit tarafında kişisel bir anlamı vardı. III. Hattuşili tahtı yeğeni Urhi-Teşup'tan zorla almıştı ve sürgüne gönderilen yeğen bir süre sonra Mısır'a, Ramses'in sarayına ulaştı. Hititolog Trevor Bryce, iade maddesinin Hattuşili için bu yüzden bir güvence olduğunu yazıyor. Mısır artık tahtta hak iddia eden birini barındıramayacaktı.3
Parçanın tam okuması ve çevirisi henüz yayımlanmadı.
Gümüş asıllar kayıp
Antlaşmanın asılları gümüş tabletlere yazıldı ve iki saray arasında değiş tokuş edildi. İkisi de bugüne ulaşmadı. Elimizdeki iki kopya zincirinin her biri karşı tarafın sözlerini taşıyor. Hattuşa'da kil tabletlere Akadca geçirilen metin, Ramses'in Hatti'ye gönderdiği gümüş tabletin kopyası. Karnak'taki Amon tapınağının ve Ramesseum'un duvarlarına hiyerogliflerle kazınan metin ise Hattuşili'nin gönderdiği tabletin Mısırca çevirisi.4 Karnak yazıtı günü de veriyor: Ramses'in saltanatının 21. yılı, Peret mevsiminin ilk ayının 21. günü.5
Mısırlı yazıcılar Hitit tabletinin ortasındaki iki mührü de tarif etmiş. Birinde Hitit fırtına tanrısı Kral Hattuşili'yi kucaklıyor, ötekinde Arinna'nın güneş tanrıçası Kraliçe Puduhepa'yı. Tanrının sahibini kucakladığı bu tip mühür, bir Hitit kraliçesi için bilinen tek örnek.6 Karnak metninin son paragraflarının sırası da karışık. Mısırbilimci Anthony Spalinger 1981'de bunu, yazıcıların iki sütunlu tableti arka yüze geçerken ters çevirip sütunları yanlış sırayla kopyalamasıyla açıkladı.4
Hattuşa kopyasının parçaları 1906-1912 kazılarından bu yana dört müzeye dağılmış: İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Berlin'deki Önasya Müzesi ve St. Petersburg'daki Ermitaj.7 İstanbul'daki en bilinen tablet, bilim dünyasında KBo 1.7 numarasıyla anılan parça. Hitit metinleri veritabanı, başka bir parçayla birleştirilmesinden yola çıkarak onun da buluntu yerini Büyükkale'nin E binası olarak kaydediyor.8
Kadeş'in adı metinde geçmiyor
Antlaşmanın bizde bilinen adı bir savaştan geliyor. MÖ 1274'te Ramses'in ordusu bugünkü Suriye'de, Asi Nehri kıyısındaki Kadeş kentinin önünde Hitit kralı II. Muvattali'nin ordusuyla karşılaştı. Ramses bu savaşı Abu Simbel'den Karnak'a kadar tapınak duvarlarında büyük bir zafer olarak anlattırdı. Savaşın sonucu bu anlatıya uymuyor. İki taraf da ağır kayıp verdi, Kadeş Hitit denetiminde kaldı ve çatışmalar on beş yıl kadar daha sürdü.9 Antlaşma metninde Kadeş'in adı bir kez bile geçmiyor; yabancı literatür bu yüzden daha çok "Ebedi Antlaşma" ya da "Mısır-Hitit barış antlaşması" diyor.
"Tarihin ilk barış antlaşması" unvanı
Kadeş için en sık kullanılan unvan "tarihin bilinen ilk yazılı barış antlaşması". Suriye'deki Ebla sarayının arşivinden çıkan bir tablet bu unvanı zorluyor. Ebla ile komşusu Abarsal arasındaki antlaşma yaklaşık MÖ 2350'ye tarihleniyor, Kadeş'ten bin yıl kadar eski. Kırk kadar maddesi sınırı, mal alışverişini, yolcuların karada ve nehirde güvenle geçişini düzenliyor. İran'daki Susa'da bulunan, Akad kralı Naram-Sin ile Elamlı bir hükümdar arasında MÖ 2250 civarında yapılan antlaşma da Kadeş'ten eski.10
Ebla ve Naram-Sin metinleri, güçlü tarafın zayıf tarafa bağlılık yemini ettirdiği belgeler ve her birinden tek nüsha kaldı. Mısır-Hitit antlaşmasında iki eşit büyük güç birbirine aynı sözleri veriyor. Eski Yakındoğu'da iki tarafın nüshası da bulunmuş tek antlaşma bu.11 Sonrasında iki devlet arasında savaş kaydı yok. Ramses saltanatının 34. yılında bir Hitit prensesiyle evlendi ve ittifak Hitit İmparatorluğu yıkılana kadar yürürlükte kaldı. Bryce, "kardeşlik" sözlerinin altında karşılıklı güvensizliğin yıllarca sürdüğünü de not ediyor.3
New York'taki BM Konferans Binası'nın ikinci katında, Güvenlik Konseyi salonunun girişine yakın koridorda Hattuşa tabletinin bakır kabartma bir kopyası asılı. Kopyayı İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nden heykeltıraş Sadi Çalık yaptı. Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil 24 Eylül 1970'te kopyayı Genel Sekreter U Thant'a teslim etti.12 BM'nin hediye kataloğu antlaşmayı MÖ 1269'a, aynı törenin fotoğraf kaydı MÖ 1259'a tarihliyor. Türkçe tanıtım metinlerinde de 1269 yaygın.13 Aradaki on yıl, Ramses'in tahta çıkışını MÖ 1290'a koyan eski hesap ile bugün daha çok kabul gören MÖ 1279 arasındaki farktan doğuyor; saltanatın 21. yılı birinde 1269'a, ötekinde 1259'a düşüyor.
Bakanlığa göre Büyükkale'deki kazı, antlaşmanın Hattuşa nüshalarından eksik kalan parçaları bulmak hedefiyle sürüyor.1 Yeni parçanın okuması yayımlandığında, Hugo Winckler ile Theodor Makridi'nin 1906'da açtığı arşivden gelen tabletlerdeki boşluklardan kaçının dolduğu da belli olacak.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Kültür ve Turizm Bakanlığı açıklaması, 21 Eylül 2026. Aktaran: "Hattuşa'da bulunan çivi yazılı tablet parçasının Kadeş Barış Antlaşması'nın nüshalarından olduğu belirlendi", Anadolu Ajansı / hurriyet.com.tr. Ayrıca: "Tarihin ilk barış antlaşmasının parçaları Çorum'da bulundu", Euronews Türkçe, 21 Eylül 2026. ↩
- Langdon SH, Gardiner AH. The Treaty of Alliance between Ḫattušili, King of the Hittites, and the Pharaoh Ramesses II of Egypt. Journal of Egyptian Archaeology 6(3), 1920: 179-205. DOI: 10.2307/3853914. ↩
- Bryce T. The 'Eternal Treaty' from the Hittite perspective. British Museum Studies in Ancient Egypt and Sudan 6, 2006: 1-11. etana.org. ↩
- Waal W. With Strings Attached: Document Sealing in Hittite Anatolia. Kitap bölümü, 2025. Spalinger AJ. Considerations on the Hittite Treaty between Egypt and Hatti. Studien zur altägyptischen Kultur 9, 1981: 299-358. Edel E. Der Vertrag zwischen Ramses II. von Ägypten und Ḫattušili III. von Ḫatti. Berlin: Gebr. Mann, 1997. ↩
- Projet Karnak, KIU 32: "Traité de paix égypto-hittite de l'an 21", VII. pilon avlusu, batı dış duvarı. CNRS / SITH. sith.huma-num.fr. ↩
- Mohamed DME. The Missing Sealing of Queen Puduḫepa on the Peace Treaty between Ramesses II of Egypt and Ḫattušili III of Ḫatti. Asyut Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2024. ↩
- "New fragment of Kadesh Peace Treaty identified at Hattusa", archaeology.wiki, 22 Eylül 2026. ↩
- LAMAN (Hitit metinleri veritabanı), KBo 1.7, CTH 91: envanter +Bo 10403, buluntu yeri Bk. E (birleştirmeyle belirlendi), İstanbul. laman.hittites.org. ↩
- Bryce T. The Kingdom of the Hittites. Yeni baskı. Oxford University Press, 2005. Kitchen KA. Pharaoh Triumphant: The Life and Times of Ramesses II. Warminster: Aris & Phillips, 1982. ↩
- Hamburg Üniversitesi, Centre for the Study of Manuscript Cultures. "The oldest peace treaties", 2024. csmc.uni-hamburg.de. Ebla tableti: TM.75.G.2420 (ARET 13, 5; CDLI P241971), Halep Ulusal Müzesi. ↩
- "Diplomacy in the ancient Near East" ve "Egyptian–Hittite peace treaty" maddeleri, Wikipedia (Bryce 2005 ve Langdon-Gardiner 1920'ye dayanarak), erişim 29 Eylül 2026. ↩
- United Nations Gifts. "Replica of Peace Treaty between Hattusilis and Ramses II", bağış tarihi 24 Eylül 1970. un.org. ↩
- UN Photo. "Replica of Oldest Known Peace Treaty Presented to UN by Turkey", 24 Eylül 1970. media.un.org. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, "Kadeş Savaşı ve Barış Antlaşması". corum.ktb.gov.tr. ↩
Elvan
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
