2014'ün başında Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin tarihî kültürel miras envanteri için çekilen hava fotoğraflarında, İznik Gölü'nün sığ kıyısında bir plan belirdi. Surların dışında, karadan onlarca metre içeride, suyun altında bir bazilika silueti. Uludağ Üniversitesi Arkeoloji Bölümü başkanı Prof. Dr. Mustafa Şahin fotoğrafları görünce önce inanmakta zorlandığını söylemişti. Kalıntı oradaydı. Yıllarca göl onu örtüyordu.12
İznik eski Nicea'dır. MS 325'te İmparator Konstantinos'un topladığı Birinci İznik Konsili burada yapılmıştı: 318 piskopos, iki ay tartışma, hâlâ Hristiyanlığın ortasında duran İznik İmanı. Konsilin tam adresi yüzyıllarca kayıptı. Göldeki kilise, o kayıp adrese en güçlü adaylardan biri olarak çıktı. Soru basit: suyun sakladığı şey, kilisenin kendisi miydi, yoksa konsilin yeri mi?
- Kilise 2014'te havadan fotoğrafla bulundu; 2015'ten beri sistematik kazılıyor.
- Ekip onu Kutsal Babalar Kilisesi ile özdeşleştiriyor; kanıt güçleniyor ama kesin mühür henüz yok.
- Yaklaşık 300 mezar sayıldı; açılanlar belgelenip yerine geri konuyor.
- 2020'den beri göl çekiliyor; bir zamanlar suyun altındaki plan artık karada okunuyor.
Suyun altından karaya
Sistematik sualtı kazıları 2015'te İznik Arkeoloji Müzesi himayesinde, Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle başladı. Bilimsel danışmanlık Şahin'de. İlk yıllarda kalıntı kıyıdan yaklaşık 50 metre içeride, 1,5–2 metre derinlikteydi. Dalgıç arkeologlar atriumda, orta avluda, temel duvarlarının altında çalıştı. 2019 sezonunda atriumdaki kuyu diye düşünülen yapı 60 santim daha derine indi; dip bulunamadı. Ama 13. yüzyıla işaret eden seramik, cam bilezik ve çukur biçimli (scyphate) sikkeler çıktı. Kuyu taşla doldurulmuştu. Şahin'in yorumu net: yapı kabaca 12. yüzyılda terk edilmiş, sonra göl suları üstüne yürümüştü.3
2020'den sonra tablo değişti. İklim kaynaklı su gerilemesiyle kilise bütünüyle karaya çıktı. AFP'ye konuşan Şahin, ilk keşifte 50 metre açıkta ve iki metre suda olan kalıntının artık tamamen suyun üstünde olduğunu söyledi. On yılın ilk altı yılı sualtı, sonraki yıllar ıslak zemin arkeolojisi oldu. Türkiye'de bu ölçekte süren tek "ıslak alan" kazılarından biri burası.4
Katmanlar ne diyor?
Ekibin kurduğu hikâye şöyle: MS 303'te genç Neophytos putlara kurban sunmayı reddettiği için öldürüldü. Mezarı kıyıya yakın bir şapel oldu. 325'teki konsil o ahşap yapıda toplanmış olabilir. 358 depremi onu yıktı. Yaklaşık 380'de aynı yere taş bazilika kondu. Yapı yüzyıllarca ayakta kaldı; bir depremle (bazı aktarımlarda 740, AFP'de 1065) yıkıldı; 1250'lerden sonra göl yükselip kalıntıyı yuttu.24
Şahin, kazılan kilisenin Kutsal Babalar Kilisesi olduğunu açıkça söylüyor: konsilin yapıldığı yere, kaynaklarda adı geçen ama uzun süre yerinde bulunamayan yapı. Ölçüler kabaca 20×40 metre; İznik'in bilinen en büyük kiliselerinden. Mezar yoğunluğu da bu okumayı besliyor. Şahin'e göre sahada yaklaşık 300 mezar var; açılan 27'sinde kırık kollar, bacaklar, delikli kafatasları gibi şiddet izleri görüldü. On bir çocuk mezarı boyuttan anlaşılıyor; henüz açılmadılar. İskeletler antropologlarca belgelenip, mümkün olduğunca eski yerlerine geri konuyor. "Sır" burada da duruyor: su kiliseyi sakladı; ekip de kemikleri müze vitrinine değil, toprağa iade ederek yerin kutsallığını koruyor.45
Ne kesin, ne ihtiyatlı?
Kesin olanlar: 2014 keşfi, 2015'ten beri süren kazı, erken Hristiyan bazilika planı, yoğun mezar alanı, 13. yüzyıl terk izleri, son yıllarda suyun çekilmesi. İhtiyatlı olanlar: konsilin tam olarak bu duvarların içinde toplanmış olması, yıkımın hangi depremde olduğu, altında bir Apollon tapınağı olup olmadığı. Şahin ve ekip Kutsal Babalar özdeşleştirmesini arkeolojik veriye dayandırıyor; bağımsız haberler bunu "güçlü aday / artan kabul" diye aktarıyor. Taş üstüne "325 burada" yazan bir levha yok. Bilim böyle ilerler: iddia büyür, katman sıkılaşır, karşı kanıt gelirse cümle yumuşar.35
Ekim 2025'te İznik Gölü Bazilikası Arkeolojik Alanı karşılama merkezi ve yürüyüş platformu ziyarete açıldı. Papa XIV. Leo'nun İznik ziyareti, konsilin 1700. yılına denk düşen bir gündem kattı. Turizm baskısı artabilir; arkeolojinin temposu turistin temposuna uymak zorunda değil. Sen kıyıya gidersen gördüğün şey bir müze seti değil, hâlâ kazılan bir yer. Su çekildi diye sır bitti demek yanlış. Açılmamış çocuk mezarları, kuyunun dibi, yıkım katmanı, olası daha eski tapınak: hepsi hâlâ toprakta.
Birinci İznik Konsili'nin metni dünyayı dolaştı; toplanma yeri ise uzun süre haritada boş kaldı. Göldeki bazilika o boşluğu doldurmaya aday. Ama adaylık, mühür değildir. Şahin'in ekibi mezarları açıp yerine koyarak, seramiği tarihlendirerek, planı ölçerek o adaylığı katman katman sıkılaştırıyor. Sen de aynı temkini taşı: manşetteki "sır çözüldü" cümlesi yerine, sahadaki "sır hâlâ ölçülüyor" cümlesini tut.
İznik Gölü bir kiliseyi yüzyıllarca örttü. Şimdi örtü kalkıyor. Asıl sır, gölün altında saklanan taş değil; o taşın hangi toplantıya, hangi acıya, hangi imana ev sahipliği yaptığı. Cevabın bir kısmı çıktı. Gerisi, ölçülü kürekte.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Şahin, M. (2014). "İznik Gölü'ndeki Batık Kilise: Deprem Kurbanı Aziz Neophytos". Aktüel Arkeoloji 38; Şahin, M. (2015). "İznik Gölü Bazilika Kalıntısı Sualtı Yüzey Araştırması". TİNA Denizcilik Arkeoloji Dergisi 4, 33–51. Keşif: Bursa Büyükşehir Belediyesi hava fotoğrafı envanteri, 2014. ↩
- Şahin, M. & Fairchild, M. R. (2018). "Nicea's Underwater Basilica". Biblical Archaeology Review 44.6, 30–38. Erken tarihleme, Neophytos ve konsil bağlamı. ↩
- Şahin, M. (2022). "Underwater Excavation at the Basilica Church in İznik Lake – 2019". International Journal of Environment and Geoinformatics 9(2), 71–80. doi:10.30897/ijegeo.790313. Atrium/kuyu kazısı; 13. yy buluntular; terk ve batma yorumu. ↩
- AFP / France 24 (24 Kasım 2025). "Turkey basilica emerges from lake, illuminating early Church life": suyun 2020'den beri çekilmesi; ~380 inşa; ~300 mezar, 27 açılmış; 11 çocuk mezarı; Şahin röportajı. ↩
- Anadolu Ajansı; Türkiye Today / Anatolian Archaeology (Haziran 2025): Kutsal Babalar Kilisesi özdeşleştirmesi; mezarların belgelenip yerine iadesi; ıslak zemin arkeolojisi. Kültür ve Turizm Bakanlığı müze notu: karşılama merkezi / alan müzesi, 28 Ekim 2025 açılışı. ↩
Bu yazı arkeolojik ve tarihî bilgi amaçlıdır; inanç veya ziyaret tavsiyesi değildir. Kazı sonuçları yeni sezonlarla güncellenebilir.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
