2014'ün başında Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin tarihî kültürel miras envanteri için çekilen hava fotoğraflarında, İznik Gölü'nün sığ kıyısında bir plan belirdi. Surların dışında, karadan onlarca metre içeride, suyun altında bir bazilika silueti. Uludağ Üniversitesi Arkeoloji Bölümü başkanı Prof. Dr. Mustafa Şahin fotoğrafları görünce önce inanmakta zorlandığını söylemişti. Kalıntı oradaydı. Yıllarca göl onu örtüyordu.12

İznik eski Nicea'dır. MS 325'te İmparator Konstantinos'un topladığı Birinci İznik Konsili burada yapılmıştı: 318 piskopos, iki ay tartışma, hâlâ Hristiyanlığın ortasında duran İznik İmanı. Konsilin tam adresi yüzyıllarca kayıptı. Göldeki kilise, o kayıp adrese en güçlü adaylardan biri olarak çıktı. Kazı ekibi o günden beri suyun sakladığı yapının sıradan bir kilise mi, yoksa konsilin toplandığı yer mi olduğunu araştırıyor.

İznik Göl Bazilikası ören yeri giriş binası ve göl manzarası
İznik Göl Bazilikası ören yeri girişi, Haziran 2025. Arkasında göl; kalıntı bu hattın ilerisinde. Fotoğraf: Basak, CC0, Wikimedia Commons.
Bu yazıda neler var?

Suyun altından karaya

Sistematik sualtı kazıları 2015'te İznik Arkeoloji Müzesi himayesinde, Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle başladı. Bilimsel danışmanlık Şahin'de. İlk yıllarda kalıntı kıyıdan yaklaşık 50 metre içeride, 1,5–2 metre derinlikteydi. Dalgıç arkeologlar atriumda, orta avluda, temel duvarlarının altında çalıştı. 2019 sezonunda atriumdaki kuyu diye düşünülen yapı 60 santim daha derine indi; dip bulunamadı. Ama 13. yüzyıla işaret eden seramik, cam bilezik ve çukur biçimli (scyphate) sikkeler çıktı. Kuyu taşla doldurulmuştu. Şahin'in yorumu net: yapı kabaca 12. yüzyılda terk edilmiş, sonra göl suları üstüne yürümüştü.3

2020'den sonra tablo değişti. İklim kaynaklı su gerilemesiyle kilise bütünüyle karaya çıktı. AFP'ye konuşan Şahin, ilk keşifte 50 metre açıkta ve iki metre suda olan kalıntının artık tamamen suyun üstünde olduğunu söyledi. On yılın ilk altı yılı sualtı, sonraki yıllar ıslak zemin arkeolojisi oldu. Türkiye'de bu ölçekte süren tek "ıslak alan" kazılarından biri burası.4

İznik Gölü bazilikasının 303'ten 2020'ye kadar dönüm noktalarını gösteren zaman çizelgesi
303'ten suyun çekildiği 2020'lere. Yıkım yılı bazı kaynaklarda 740, bazılarında 1065; ekip hâlâ katmanları sıkılaştırıyor. Grafik: kafa1milyon.com.

Katmanlar ne diyor?

Ekibin kurduğu hikâye şöyle: MS 303'te genç Neophytos putlara kurban sunmayı reddettiği için öldürüldü. Mezarı kıyıya yakın bir şapel oldu. 325'teki konsil o küçük yapıda toplanmış olabilir. Ardından bir deprem onu yıktı; eski aktarımlarda 358, Şahin'in 2026 açıklamasında 368 yılı geçiyor. 380'den sonra aynı yere taş bazilika kondu. Yapı yüzyıllarca ayakta kaldı; bir depremle (bazı aktarımlarda 740, AFP'de 1065) yıkıldı; 1250'lerden sonra göl yükselip kalıntıyı yuttu.24

Şahin, kazılan kilisenin Kutsal Babalar Kilisesi olduğunu açıkça söylüyor: konsilin yapıldığı yere, kaynaklarda adı geçen ama uzun süre yerinde bulunamayan yapı. Ölçüler kabaca 20×40 metre; İznik'in bilinen en büyük kiliselerinden. Mezar yoğunluğu da bu okumayı besliyor. Şahin'e göre sahada yaklaşık 300 mezar var; açılan 27'sinde kırık kollar, bacaklar, delikli kafatasları gibi şiddet izleri görüldü. On bir çocuk mezarı boyuttan anlaşılıyor; henüz açılmadılar. İskeletler antropologlarca belgelendikten sonra müzeye taşınmıyor, mümkün olduğunca çıktıkları mezara geri konuyor.45

İznik Gölü sahilinden bakıldığında sığ sularda görünen bazilika kalıntıları
Sahilden İznik Gölü ve bazilika hattı. Keşif yıllarında yapı hâlâ sığ suda duruyordu. Fotoğraf: Şahin Uysal (Archaeology Tur), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Bilim · Derin Geçmiş yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Ne kesin, ne ihtiyatlı?

Kesin olanlar: 2014 keşfi, 2015'ten beri süren kazı, erken Hristiyan bazilika planı, yoğun mezar alanı, 13. yüzyıl terk izleri, son yıllarda suyun çekilmesi. İhtiyatlı olanlar: konsilin tam olarak bu duvarların içinde toplanmış olması, yıkımın hangi depremde olduğu, altında bir Apollon tapınağı olup olmadığı. Şahin ve ekip Kutsal Babalar özdeşleştirmesini arkeolojik veriye dayandırıyor; bağımsız haberler bunu "güçlü aday / artan kabul" diye aktarıyor. Taş üstüne "325 burada" yazan bir levha yok. Ekip her sezon yeni katman açtıkça bu özdeşleştirme ya sağlamlaşacak ya da düzeltilecek.35

Ekim 2025'te İznik Gölü Bazilikası Arkeolojik Alanı karşılama merkezi ve yürüyüş platformu ziyarete açıldı. Papa XIV. Leo, 28 Kasım 2025'te Ekümenik Patrik Bartholomeos'la birlikte kazının yanındaki platformda dua etti; ziyaret konsilin 1.700. yılına denk geldi. Kıyıya gidersen karşında düzenlenmiş bir müze değil, kazısı süren bir alan var. Açılmamış çocuk mezarları, kuyunun dibi, yıkım katmanı ve olası daha eski tapınak hâlâ toprağın altında.

Birinci İznik Konsili'nin metni 1.700 yıldır okunuyor, toplandığı bina ise haritada uzun süre boş kaldı. Temmuz 2026 sezonunda ekip, bazilikanın kutsal eşyaların saklandığı prothesis odasının doğusunu kazdı ve bu odada daha önce görülen zemin döşemesinin bugünkü kilisenin duvarını aşıp doğuya uzandığını buldu. Döşemeyle birlikte duvar kalıntıları ve bir sütun kaidesi çıktı. Şahin bunları Eusebius'un andığı küçük Aziz Neophytos Kilisesi'ne bağlıyor ve "hipotezimizin karşılığını bulduk" diyor. 325 yılını doğrudan anan bir yazıt ise henüz çıkmadı. Bu sezon kazıya İtalya'dan Calabria Üniversitesi ile Catanzaro Magna Graecia Üniversitesi'nin araştırmacıları da katıldı.6

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Şahin, M. (2014). "İznik Gölü'ndeki Batık Kilise: Deprem Kurbanı Aziz Neophytos". Aktüel Arkeoloji 38; Şahin, M. (2015). "İznik Gölü Bazilika Kalıntısı Sualtı Yüzey Araştırması". TİNA Denizcilik Arkeoloji Dergisi 4, 33–51. Keşif: Bursa Büyükşehir Belediyesi hava fotoğrafı envanteri, 2014. ↩
  2. Şahin, M. & Fairchild, M. R. (2018). "Nicea's Underwater Basilica". Biblical Archaeology Review 44.6, 30–38. Erken tarihleme, Neophytos ve konsil bağlamı. ↩
  3. Şahin, M. (2022). "Underwater Excavation at the Basilica Church in İznik Lake – 2019". International Journal of Environment and Geoinformatics 9(2), 71–80. doi:10.30897/ijegeo.790313. Atrium/kuyu kazısı; 13. yy buluntular; terk ve batma yorumu. ↩
  4. AFP / France 24 (24 Kasım 2025). "Turkey basilica emerges from lake, illuminating early Church life": suyun 2020'den beri çekilmesi; ~380 inşa; ~300 mezar, 27 açılmış; 11 çocuk mezarı; Şahin röportajı. ↩
  5. Anadolu Ajansı; Türkiye Today / Anatolian Archaeology (Haziran 2025): Kutsal Babalar Kilisesi özdeşleştirmesi; mezarların belgelenip yerine iadesi; ıslak zemin arkeolojisi. Kültür ve Turizm Bakanlığı müze notu: karşılama merkezi / alan müzesi, 28 Ekim 2025 açılışı. ↩
  6. Bursa Hayat Gazetesi (10 Temmuz 2026). "İznik'te Birinci Konsil'in yapıldığı kiliseye ait kalıntılar bulundu": 2026 sezonu, prothesis doğusundaki zemin döşemesi, duvar ve sütun kaidesi; Şahin'in Aziz Neophytos Kilisesi ve 368 depremi değerlendirmesi; Calabria ve Catanzaro Magna Graecia üniversitelerinin katılımı. bursahayat.com.tr. Papa XIV. Leo'nun 28 Kasım 2025 ziyareti: Vatikan Basın Ofisi bülteni. ↩

Bu yazı arkeolojik ve tarihî bilgi amaçlıdır; inanç veya ziyaret tavsiyesi değildir. Kazı sonuçları yeni sezonlarla güncellenebilir.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim iznik gölü bazilika arkeoloji iznik konsili mustafa şahin sualtı kazı
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.