İskandinav Mitolojisinde Gleipnir Bağı

İzlandalı tarihçi ve şair Snorri Sturluson, 1220'li yıllarda Eski İskandinav tanrılarının hikâyelerini düzyazıya geçirdi. Bugün Düzyazı Edda diye bilinen kitabın Gylfaginning bölümünde, 34. başlıkta, tanrıların kurt Fenrir'i bağlamak için yaptırdığı bağın tarifi var: kedinin ayak sesi, kadının sakalı, dağın kökleri, ayının siniri, balığın nefesi ve kuşun tükürüğü.¹

Snorri listenin hemen ardından okura bir kanıt sunuyor. Kanıt üç maddeyi kapsıyor, ayının sinirine hiç uğramıyor.

İki zincir koptu, ipek gibi bir bağ tuttu

Fenrir, Loki ile dev kadın Angrboða'nın üç çocuğundan biri. Kehanetler bu kurdun tanrılara büyük zarar vereceğini söyleyince tanrılar onu yanlarına alıp büyüttü. Snorri'ye göre kurda yemek götürmeye yalnızca savaş tanrısı Týr cesaret edebiliyordu. Kurt her gün biraz daha büyüyünce tanrılar Læðingr adında sağlam bir zincir yaptı ve Fenrir'e gücünü denemesini önerdi. Kurt ilk tekmede zinciri kırdı. Ondan da sağlam yapılan Drómi'yi silkinip yere vurdu, parçalar uzağa savruldu.¹

Bunun üzerine Odin, Freyr'in ulağı Skírnir'i karanlık elflerin diyarı Svartálfaheimr'e, oradaki cücelerin yanına gönderdi. Dönüşte getirdiği bağın adı Gleipnir'di. Snorri onu "ipek bir şerit kadar düz ve yumuşak" diye tarif ediyor.¹

Tanrılar kurdu Ámsvartnir gölündeki Lyngvi adacığına götürüp şeridi gösterdi. Fenrir bu kadar ince bir bağı koparmanın ona ün getirmeyeceğini, işin içinde hile varsa şeridin ayağına hiç girmeyeceğini söyledi. Sonunda bir şart koştu: tanrılardan biri elini rehin olarak onun ağzına koyacaktı. Tanrılar birbirine baktı, kimse elini uzatmadı. Týr sağ elini kurdun ağzına koydu. Fenrir çırpındıkça bağ sertleşti, ne kadar asılırsa o kadar sıkılaştı. Snorri sahneyi kısa kesiyor: Týr dışında herkes güldü, Týr elini kaybetti. Eski İskandinavcada bileğe úlfliðr, yani "kurt eklemi" deniyor; Snorri'ye göre adı, kurdun eli kopardığı yerden geliyor.¹

Bağın ucundaki ip Gelgja, Gjöll adlı bir taş levhadan geçirilip toprağın derinine çakıldı. Kurdun ağzına bir kılıç sıkıştırıldı; ağzından akan salyanın Ván adlı ırmağı oluşturduğu yazılıyor. Tanrıların kurdu neden öldürmediğini de Snorri açıklıyor: kutsal yerlerini kurdun kanıyla kirletmek istemediler.¹

Snorri'nin kanıtı üç maddede kalıyor

Gylfaginning bir soru-cevap kitabı. İsveç kralı Gylfi yaşlı bir adam kılığına girip tanrıların sarayına gidiyor ve sorularını Hárr, yani "Yüce" adlı bir anlatıcıya yöneltiyor. Gleipnir'in tarifini veren de Hárr. Eski İskandinavca metinde tarifin hemen ardından şu sözler geliyor: "Bunları daha önce bilmiyor olsan da sana yalan söylenmediğinin doğru örneklerini hemen bulabilirsin. Kadının sakalı olmadığını, kedi koşarken ses çıkmadığını, dağın altında kök bulunmadığını görmüşsündür."¹

Kanıt orada bitiyor. Hárr'ın bir sonraki cümlesi "Sana söylediklerimin hepsi aynı ölçüde doğru, bazıları senin sınayamayacağın şeyler olsa da" diyor. Ayının siniri, balığın nefesi ve kuşun tükürüğü böylece okurun kendi gözüyle denetleyemeyeceği şeyler arasına konuyor.

Balığın nefesi ile kuşun tükürüğü bu gruba gündelik gözlemle sığıyor; balığın soluk aldığı da kuşun tükürdüğü de çıplak gözle görülmüyor. Ayının siniri sığmıyor. Metindeki sin kelimesi kası kemiğe bağlayan sinir, yani tendon anlamına geliyor ve avlanan her ayının bacağında var.

Ayının siniri neden orada?

Gylfaginning bu soruya cevap vermiyor, ortaçağdan kalan başka bir kaynak da vermiyor. Ayının sinirinin çok kısa olduğu ya da ayının baştan sona kastan ibaret sanıldığı gibi açıklamalar zaman zaman öne sürülüyor ama hiçbiri bir ortaçağ metnine dayanmıyor.

Daha sağlam bir ipucu kitabın kendi çerçevesinde. Gylfaginning'in adı "Gylfi'nin kandırılması" anlamına geliyor. Kitabın sonunda Gylfi büyük bir gürültü duyuyor, etrafına baktığında ne saray kalmış ne kale, kendini düz bir ovada buluyor.¹ Kanıtı sunan Hárr, Snorri'nin baştan bir aldatmaca olarak kurduğu sahnenin içinde konuşuyor. Listede kanıta uymayan bir maddenin bulunması bu yüzden yazarın dalgınlığı da olabilir, bilerek bırakılmış bir pürüz de. Metinden hangisi olduğunu çıkarmak mümkün değil.

Kaliforniya Üniversitesi'nden Sara Ann Knutson'ın 2019'da Temenos dergisinde yayımladığı inceleme Gleipnir'e başka bir yerden bakıyor. Knutson İskandinav mitlerindeki eşyaları tek tek ele alıyor ve Gleipnir'i insanın akıl erdiremeyeceği malzemelerden yapılmış ama yine de elle tutulan bir nesne olarak okuyor; aynı mitlerde kıyamet gemisi Naglfar da ölülerin tırnaklarından yapılıyor.⁴ Bu okumada her malzemenin tek tek yok olması gerekmiyor. Bağın hiçbir demircinin ocağında yapılamayacak olması yetiyor.

Galler'de de benzer bir bağ var. Yaklaşık 1100'lere tarihlenen Culhwch ac Olwen anlatısında bazı av köpeklerini tutabilecek tek tasma, Dillus Farfog adlı savaşçının sakalından örülebiliyor. Sakal adam yaşarken tahta cımbızla yolunmalı, yoksa kırılgan oluyor. Kai ile Bedwyr adamın yemekten sonra uyumasını bekliyor, sakalı yoluyor ve tasmayı Arthur'a götürüyor.⁵

Bağ Ragnarök'e kadar dayanacak

Týr'ın kaybettiği el Şiirsel Edda'daki Lokasenna'da da geçiyor. Loki bir şölende tanrılarla atışırken Týr'a, Fenrir'in kopardığı sağ elini hatırlatıyor. Týr eli olmadığını kabul ediyor ama kurdun da dünyanın sonu Ragnarök'e kadar bağlı bekleyeceğini söylüyor.² Vafþrúðnismál şiirine göre o gün geldiğinde kurt Odin'i yutacak, Odin'in oğlu Víðarr da babasının öcünü alacak.³

Bu sahnenin taşa da kazındığı düşünülüyor. İsveç'in Östergötland bölgesindeki 11. yüzyıldan kalma Ledberg taşında ayağı bir hayvanın ağzında duran bir figür ve onun altında bacakları olmayan bir adam var. İsveçli runolog Sven B. F. Jansson bunu Odin'in Fenrir tarafından yutulması diye yorumluyor. Taşın, üzerinde adı geçen ölülerin savaşta öldüğünü anlattığını düşünen araştırmacılar da var.⁶

Gleipnir'den önceki zincirler de dilde iz bıraktı. Snorri, "Læðingr'den kurtulmak" ve "Drómi'den sıyrılmak" sözlerinin onun zamanında çok zor bir işin başarılması için söylendiğini yazıyor.¹ Bugünkü İzlandacanın sözlüğü Íslensk nútímamálsorðabók, "leysa úr læðingi" deyimini "bağından kurtarmak, salıvermek" anlamıyla veriyor; deyimdeki læðingi, Fenrir'in ilk tekmede kırdığı zincirin adı Læðingr'den geliyor.⁷

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.