Gallup 2008 boyunca her gün yaklaşık bin Amerikalıyı telefonla aradı ve bir önceki günü sordu. Günün büyük kısmında keyif aldın mı, endişelendin mi, stres yaşadın mı? Yıl sonunda elde 340 binden fazla görüşme vardı. Stony Brook Üniversitesi'nden Arthur Stone ile Gallup'tan James Harter bu yanıtları haftanın günlerine göre ayırdı. Cuma, cumartesi ve pazar belirgin biçimde iyi çıktı ve cumartesiyle pazar arasında fark bulunmadı. Pazartesi de salı, çarşamba ve perşembeden kötü değildi.1
Yazarlar "kötü pazartesi" inancından vazgeçilmesini önerdi. Onlara göre o his, pazardan pazartesiye geçişteki sert karşıtlıktan doğuyor. Gallup bütün günü tek soruyla ölçtüğü için pazar akşamının saatleri bu veride ayrıca görünmüyor; o saatlere inen ölçümler daha küçük çalışmalardan geliyor.
- 340 bin kişilik bir anketin pazartesi hakkındaki yaygın inançla ters düşen sonucu.
- Bir deneyde pazar akşamının neden baştan hafta içine sayıldığı.
- Aynı kişilerde iş günü sabahıyla hafta sonu sabahı arasında ölçülen hormon farkı.
- Uyku laboratuvarında beş dakikalık bir yazının uykuya dalma süresini nasıl değiştirdiği.
Pazar akşamı hafta içine sayıldı
Rochester Üniversitesi'nden Richard Ryan'ın ekibi 74 çalışana üç hafta boyunca çağrı cihazı taşıttı. Cihaz günde üç kez rastgele saatlerde ötüyor, katılımcılar o an ne yaptığını, kiminle olduğunu ve nasıl hissettiğini bir forma yazıyordu. Araştırmacılar hafta sonunu cuma akşamından pazar öğleden sonrasına kadar tanımladı. Pazar akşamını (17.00 ile 21.00 arası) ertesi gün iş olduğu için hafta içine koydular. Bu bölünmeyle bakıldığında cuma akşamından pazar öğleden sonrasına kadar olumlu duygu ve canlılık daha yüksek, olumsuz duygu ve bedensel şikâyet daha düşük çıktı. Farkın büyük kısmını iki şey açıkladı: insanın yaptığı işi kendi seçtiğini hissetmesi ve yakın bulduğu insanlarla vakit geçirmesi.2 Pazar akşamının ayrıca ne kadar düştüğünü makale ayrı bir rakamla vermiyor.
Ekonomistler John Helliwell ve Shun Wang daha büyük bir veriye baktı. Gallup'un 2008-2012 arasındaki 1,77 milyon görüşmesinden yaklaşık 940 bin çalışanı ayırdılar. Çalışanlar hafta sonu, hafta içine göre yüzde 32,5 daha az stres ve yüzde 24,3 daha az endişe bildirdi. Hafta sonu farkı, amirini patron gibi görenlerde ortak gibi görenlere göre iki kat, iş yerine güvenmeyenlerde güvenenlere göre neredeyse üç kat büyüktü.3
Pazar akşamının ağırlığı, pazartesi girilecek iş yerinin havasıyla birlikte büyüyor. Rakamlar ABD'deki çalışanlardan geliyor ve Türkiye'ye birebir taşınmaz.
İş günü sabahı kortizol daha hızlı yükseliyor
Wisconsin Üniversitesi'nden Dan Grupe ve Jack Nitschke 2013'te kaygı üzerine yapılan beyin araştırmalarını derledi. Derlemeye göre kaygıyı besleyen şey, gelmesi olası ama nasıl geleceği belirsiz bir tehdit. Ayrıntı bilinmedikçe tehditten kaçmak ya da etkisini azaltmak zorlaşıyor ve beklenti uzadıkça kaygı da uzuyor.4 Derleme pazar akşamını incelemiyor. Yine de tarif ona uyuyor, çünkü pazartesinin geleceği kesin ama gelen e-postalar, toplantılar ve yetişmeyen işler henüz görünmüyor.
Bedendeki karşılık sabah ölçüldü. University College London'dan Andrew Steptoe'nun ekibi, Whitehall II çalışmasındaki 47-59 yaş arası 196 devlet memurundan bir iş günü ve bir hafta sonu günü tükürük örneği aldı: biri uyanır uyanmaz, biri 30 dakika sonra. Stres hormonu kortizolün uyanış sonrası artışı iş gününde ortalama 10,5, hafta sonunda 3,7 nanomol/litre oldu. Uyanma anındaki kortizol iki günde aynıydı ve uyanma saati sonucu etkilemedi; fark sonraki yarım saatte açıldı. İş gününde kadınların artışı erkeklerinkinden büyüktü, hafta sonu bu fark kayboldu. Yazarlar sonucu iş gününü beklemenin uyanış tepkisini büyütmesine bağladı.5
Trier Üniversitesi'nden Wolff Schlotz'un ekibi 219 kişiden cumartesiden başlayarak altı gün boyunca, uyanınca ve sonraki bir saat içinde üç kez daha tükürük örneği topladı. Kendini sürekli iş yükü altında hisseden ve kronik olarak endişelenenlerde uyanış kortizolü hafta içi daha yüksek çıktı, hafta sonu bu fark görülmedi. Uyku süresi ve uyanma saatindeki farklar hesaba katıldığında da sonuç değişmedi.6
İki çalışma da sabahı ölçtü. Pazar akşamı kortizolün ne yaptığı bu verilerde yok.
Pazar gecesi uyku neden geç geliyor?
Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi'nden Till Roenneberg'in ekibi, çoğu Orta Avrupa'dan 65 binden fazla kişinin iş günü ve tatil günü uyku saatlerini karşılaştırdı. Katılımcıların yüzde 69'unda iki gün arasında uykunun orta noktası en az bir saat, üçte birinde iki saat ya da daha fazla kayıyordu. Düzenli çalışanların yaklaşık yüzde 80'i iş günleri çalar saatle kalkıyordu. Ekip bu kaymaya daha önce sosyal jetlag adını vermişti; cuma akşamı birkaç saat dilimi batıya uçup pazartesi sabahı geri dönmeye benzetiyorlar.7
Makale, iç saatin insanın ne zaman uykuya dalabileceğini güçlü biçimde belirlediğini yazıyor. Hafta sonu geç yatıp geç kalkan birinin iç saati pazar gecesi her zamanki saatte uykuya hazır olmayabilir. Pazartesi için erken yatılan gecede yatakta uyanık geçen dakikalar da ertesi günü düşünmeye kalıyor.
Baylor Üniversitesi'nden Michael Scullin'in ekibi bu dakikalar için basit bir şey denedi. 18-30 yaş arası 57 sağlıklı genç bir hafta içi akşamı uyku laboratuvarına geldi ve ışıklar 22.30'da söndü. Yatmadan önce yarısı beş dakika boyunca önümüzdeki günlerde yapacaklarını, diğer yarısı son günlerde bitirdiklerini yazdı. Beyin dalgalarıyla ölçülen uykuya dalma süresi yapılacakları yazanlarda ortalama 15,8, bitirdiklerini yazanlarda 25,1 dakika oldu. Liste ne kadar ayrıntılıysa uyku o kadar çabuk geldi.8
Deney pazar gecesi yapılmadı ve hiç yazmayan bir karşılaştırma grubu yoktu. Listenin uykuyu mu hızlandırdığı, geçmişi yazmanın mı yavaşlattığı bu yüzden kesin değil.
Pazar akşamını saat saat izleyen büyük bir ölçüm henüz yayımlanmadı. O sıkıntının hangi saatte başladığı ve kimde ne kadar sürdüğü bu yüzden bilinmiyor. Denenmiş en ucuz yöntem, Baylor'daki deneyde uykuya dalma süresini ortalama 9 dakika kısaltan beş dakikalık yapılacaklar listesi.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Stone, A. A., Schneider, S. ve Harter, J. K. (2012). “Day-of-week mood patterns in the United States: On the existence of ‘Blue Monday’, ‘Thank God it’s Friday’ and weekend effects.” The Journal of Positive Psychology, 7(4), 306-314. DOI: 10.1080/17439760.2012.691980. Gallup-Healthways 2008 günlük telefon anketi, 340 binden fazla görüşme; soru bir önceki günü kapsıyor. ↩
- Ryan, R. M., Bernstein, J. H. ve Brown, K. W. (2010). “Weekends, work, and well-being: Psychological need satisfactions and day of the week effects on mood, vitality, and physical symptoms.” Journal of Social and Clinical Psychology, 29(1), 95-122. DOI: 10.1521/jscp.2010.29.1.95. 74 çalışan, üç hafta, günde üç ölçüm; pazar 17.00-21.00 arası analizde hafta içine kodlandı. ↩
- Helliwell, J. F. ve Wang, S. (2015). “How was the weekend? How the social context underlies weekend effects in happiness and other emotions for US workers.” PLOS ONE, 10(12), e0145123. DOI: 10.1371/journal.pone.0145123. Gallup-Healthways 2008-2012, yaklaşık 940 bin çalışan. Ayrıca: Helliwell, J. F. ve Wang, S. (2014). “Weekends and subjective well-being.” Social Indicators Research, 116(2), 389-407. DOI: 10.1007/s11205-013-0306-y. ↩
- Grupe, D. W. ve Nitschke, J. B. (2013). “Uncertainty and anticipation in anxiety: an integrated neurobiological and psychological perspective.” Nature Reviews Neuroscience, 14(7), 488-501. DOI: 10.1038/nrn3524. Derleme; pazar akşamını doğrudan incelemiyor. ↩
- Kunz-Ebrecht, S. R., Kirschbaum, C., Marmot, M. ve Steptoe, A. (2004). “Differences in cortisol awakening response on work days and weekends in women and men from the Whitehall II cohort.” Psychoneuroendocrinology, 29(4), 516-528. DOI: 10.1016/S0306-4530(03)00072-6. 196 kişi, 47-59 yaş; örnek alma saatine uymayanlar analiz dışı bırakıldı. ↩
- Schlotz, W., Hellhammer, J., Schulz, P. ve Stone, A. A. (2004). “Perceived work overload and chronic worrying predict weekend-weekday differences in the cortisol awakening response.” Psychosomatic Medicine, 66(2), 207-214. DOI: 10.1097/01.psy.0000116715.78238.56. 219 katılımcı, cumartesiden başlayan altı gün. ↩
- Roenneberg, T., Allebrandt, K. V., Merrow, M. ve Vetter, C. (2012). “Social jetlag and obesity.” Current Biology, 22(10), 939-943. DOI: 10.1016/j.cub.2012.03.038. Münih Kronotip Anketi, 65 binden fazla kayıt. Kavramın ilk tanımı: Wittmann, M., Dinich, J., Merrow, M. ve Roenneberg, T. (2006). “Social jetlag: misalignment of biological and social time.” Chronobiology International, 23(1-2), 497-509. ↩
- Scullin, M. K., Krueger, M. L., Ballard, H. K., Pruett, N. ve Bliwise, D. L. (2018). “The effects of bedtime writing on difficulty falling asleep: A polysomnographic study comparing to-do lists and completed activity lists.” Journal of Experimental Psychology: General, 147(1), 139-146. DOI: 10.1037/xge0000374. 57 katılımcı; ortalamalar 25,09 ve 15,82 dakika. ↩
Bu içerik bilgi amaçlıdır; tıbbi tavsiye değildir. Kaygı haftalarca sürüyor ve günlük hayatını zorluyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurabilirsin.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
