Thomas Brown 1832 baharında New Hampshire'daki Henniker kasabasından yola çıktı. Kıyıda bir tekneye binip Martha's Vineyard adasına geçti, adanın batı ucundaki Chilmark köyüne de at sırtında bir günde vardı. 1 Nisan'da Mary Smith'le burada evlendi. İkisi de sağırdı ve birbirlerini Hartford'daki sağırlar okulundan tanıyorlardı. Nikâhta gelinin hem sağır hem duyan pek çok akrabası hazır bulundu.1 Chilmark'ın nüfus defteri evliliği tek satırla kaydetti.2

Brown'ın ailesinde sağırlık kuşaktan kuşağa geçiyordu ve anakarada sağırlar çoğunlukla birbiriyle evleniyordu. Mary'nin adasında sağır birinin duyan biriyle evlenmesi olağan sayılırdı. Duyan komşular da işaret diliyle konuşuyordu.1

Bu yazıda neler var?

Kent'ten gelen gen

Martha's Vineyard, Massachusetts kıyısının açığında bir ada. Antropolog Nora Ellen Groce 1985'te yayımladığı Everyone Here Spoke Sign Language (Burada Herkes İşaret Dili Konuşurdu) kitabında adanın sağır ailelerini İngiltere'nin Kent kontluğundaki Weald bölgesine kadar izledi.3 1634'te bir papaz ve cemaatinden 200 kadar kişi Weald'dan Boston'a göç etti. Önce Scituate'e, sonra Cape Cod'daki Barnstable'a yerleştiler; 1670'ten sonra bu ailelerin bir kısmı adaya geçti.1

Ada kendi içine kapalı yaşadı. 1700'de 400 kişi vardı, nüfus 1800 dolaylarında 3.000'de durdu. İnsanlar çoğunlukla aynı köyden bir akrabayla evleniyordu ve 1807'de yalnızca 32 soyadı adanın dörtte üçünü oluşturuyordu.1 Çekinik (resesif) bir sağırlık geni böyle bir toplulukta fark edilmeden yayılır. Geni tek kopya taşıyan anne babanın ikisi de duyar, çocuklarının ise ortalama dörtte biri iki kopya alıp sağır doğar. Groce'un saydığı sağır adalıların yüzde 85'inin anne babası duyuyordu.4

Groce'un hesabına göre 19. yüzyılda adada doğan her 155 kişiden biri sağırdı, Chilmark'ta bu oran 25'te bire çıkıyordu. Ülke geneli için verdiği oran 5.728'de birdi. Tarihçi Barry Crouch bu ülke rakamını fazla düşük bulup 3.700'de biri daha güvenilir saydı.4 Crouch'un rakamıyla bile Chilmark'taki yoğunluk ülke ortalamasının 148 katı ediyor. Telefonun mucidi Alexander Graham Bell 1885'te adaya gelip altı sağır üyesi olan bir Chilmark ailesiyle görüştü.5

Grafik: bin kişide sağır sayısı. Toroslar'daki birinci köyde 46, Chilmark'ta 40, Chilmark 1830 sayımında 17, Toroslar ikinci köyde 7, Martha's Vineyard genelinde 6,5, ABD genelinde 0,3
Bin kişide kaç sağır var? Toroslar'daki birinci köyün oranı, Groce'un 19. yüzyıl Chilmark'ı için hesapladığı orandan yüksek. ABD rakamı Crouch'un tahminidir; Groce'un kendi rakamı daha da düşük, binde 0,17. Grafik: kafa1milyon.

Duyan komşunun elleri

Groce 1970'lerin sonunda adanın yaşlılarıyla görüştü. Pek çoğu, çocukluğundaki komşulardan hangisinin sağır olduğunu hatırlamakta zorlandı, çünkü onlarla da ötekilerle de işaretle konuşmuştu.6 Sağır adalılar kendi işini yürütüyor, kasaba siyasetinde ve kilise işlerinde yer alıyordu.3 Anakarada sağırların evliliklerinin ancak yüzde 20 kadarı duyan biriyle yapılırken adada bu oran yüzde 65'e yaklaşıyordu.1

Renkli kartpostal: Menemsha koyunda iskeleye bağlı balıkçı tekneleri ve kıyıdaki ahşap barakalar
Chilmark'ın balıkçı limanı Menemsha, 1930-1945 arasında basılmış bir kartpostalda. Adanın işaret dilini bildiği düşünülen son sağır kullanıcılar o yıllarda Chilmark'ta yaşıyordu. Kartpostal: Tichnor Bros., Boston Halk Kütüphanesi Tichnor koleksiyonu, Wikimedia Commons, kamu malı.

Dilin kendisinden elde çok az şey kaldı. 1977'de yaşlı, duyan adalılardan derlenen işaretler İngiliz bir sağıra gösterildi ve o, işaretlerin yüzde 40'ını İngiliz İşaret Dili'ndeki karşılıklarına benzetti. Amerikan İşaret Dili (ASL) kullanan bir sağır aynı listede yüzde 22 örtüşme buldu.1 1980'lerde kaydedilen görüşmelerde duyan adalılar, sağır komşularıyla çoğu zaman harf harf, parmak alfabesiyle anlaştıklarını anlattı. O alfabe ASL'nin 26 el biçimiydi.5

Rakamlarla
25'te 1
Groce'un 19. yüzyıl Chilmark'ı için hesapladığı sağır doğum oranı; ada genelinde oran 155'te birdi.Groce 1985, Crouch 1986 aktarımıyla
28
Martha's Vineyard'daki sağır nüfusun en kalabalık olduğu 1857 yılındaki sayısı.Power ve Meier, Journal of Deaf Studies and Deaf Education, 2024
%40
1977'de duyan adalılardan derlenen işaretlerden İngiliz İşaret Dili'ne benzetilenlerin payı.Lane, Pillard ve French, Sign Language Studies, 2000
147-599
1850'de 4.526 nüfuslu adada yaşadığı tahmin edilen duyan işaretçi sayısı.Power ve Meier 2024
Bilim yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Hartford'dan dönenler

Yaygın anlatıma göre adanın işaret dili 1690'lardan itibaren yaklaşık 130 yıl anakaradan kopuk gelişti. Teksas Üniversitesi'nden Justin Power ve Richard Meier 2024'te nüfus sayımlarını, soy kayıtlarını, Bell'in notlarını ve Hartford okulunun kayıt defterlerini yeniden taradı. 1692 ile 1998 arasında adada yaşamış 53 sağır kişi saptadılar.5

Chilmark'ta bilinen ilk sağır doğum Şubat 1785'te, Benjamin Mayhew Jr.'ınki. 1840'larda Hartford okulundan William Turner'la görüşen dört aileden anneler, ilk sağır çocuklarından önce hiç sağır görmediklerini söylemişti. Groce bu tanıklığı, hamilelikte yaşanan korkunun çocuğu sağır doğurttuğu inancıyla iç içe anlatıldığı için güvenilir saymamıştı. Power ve Meier ise kayıtlara bakıp annelerin doğru söylediği sonucuna vardı. Onlara göre topluluk 1785'te, sanılandan 93 yıl sonra kuruldu ve dışarıyla bağı kurulmadan önce yalnızca 40 yıl kadar kendi başına gelişebildi.5

Gravür: ağaçların arasında revaklı, üç katlı bir okul binası; altında Hartford sağırlar okulu yazıyor
Hartford'daki Amerikan Sağırlar Okulu, 1891 tarihli bir gravürde. 1825 ile 1896 arasında adada doğmuş 25 sağır burada okudu. Gravür: King's Hand-book of the United States, 1891, British Library taraması, Wikimedia Commons, kamu malı.

Bağı kuran okul, 1817'de Hartford'da açılan Amerikan Sağırlar Okulu'ydu. Adadan ilk öğrenciler 1825'te gitti. Okuldan dönenler ASL'yi adaya getirdi, bazıları da orada tanıştığı anakaralı bir sağırla evlendi. Mary Smith de onlardandı. Okulu Kasım 1829'da bitirdi, iki buçuk yıl sonra Thomas Brown'la evlenip Henniker'e taşındı ve 1862'de ölene kadar orada yaşadı.5 Yanına adadan bir balina kemiği, iri deniz kabukları ve üzerine denizci oymaları işlenmiş köpekbalığı dişleri almıştı.1

Adada sağır doğumlar 1840'larda zirve yaptı. 1878 ortasından 1915'e kadar tek bir sağır çocuk doğmadı. Anakaradan gelen gelinler ve damatlar çoğaldıkça gen seyreldi. Adanın işaret dilini bildiği düşünülen son sağır 1952'de öldü, ada ailelerinin soyundan bilinen son sağır ise 1998'de.5

Toroslar'daki üç köy

Benzer topluluklar bugün de var. Dilbilimci Rabia Ergin ve arkadaşları 2012'de Orta Toroslar'da, birbirine 24 kilometre kadar uzaklıktaki üç köyde kullanılan bir işaret dili tanımladı ve ona Orta Toros İşaret Dili adını verdi. 326 nüfuslu birinci köyde 15 sağır yaşıyor, yani nüfusun yüzde 4,6'sı. Bu oran Groce'un Chilmark için hesapladığından yüksek. Köylerin ikincisinde 1.955 kişiye 14, üçüncüsünde 182 kişiye 1 sağır düşüyor.7

Birinci köydeki sağırlık tek bir ailede sekiz kuşak geriye gidiyor ve bilinen ilk sağır 1900'den önce doğmuş. Beşinci kuşağa kadar her kuşakta bir iki sağır varken altıncı kuşakta 12 sağır doğdu. Araştırmacılar dilin asıl bu kalabalık kuşakla birlikte şekillendiğini düşünüyor. 2000'den önce en yakın sağırlar okulu 270 kilometre kadar uzaktaki Adana'daydı. 1990'ların sonunda Mersin'de bir okul açıldı, 2000'den sonra yollar düzeldi ve köyün sağır çocuklarından ikisi orada Türk İşaret Dili'ni (TİD) öğrendi. İki dili de bilen dört kişi kendi aralarında karışık konuşuyor, köyün geri kalanıyla Toros işaretine dönüyor.7 Makalenin ilk yazarı Ergin de bu ailenin yedinci kuşağından geliyor.

2020'de yayımlanan bir başka çalışmaya göre dili 36 sağır anadili olarak kullanıyor ve bunların 25'i başka dil bilmiyor. Yaklaşık 100 duyan köylü de dili farklı ustalıkta konuşuyor.8 Martha's Vineyard'da Hartford okulunun açıldığı 1817 ile adanın dilini bilen son sağırın öldüğü 1952 arasında 135 yıl geçti.

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Lane, H., Pillard, R. C. ve French, M. (2000). "Origins of the American Deaf-World: Assimilating and Differentiating Societies and Their Relation to Genetic Patterning". Sign Language Studies, 1(1), 17-44. Yeniden basım: Society for American Sign Language Journal, 2020. open.clemson.edu ↩
  2. Vital Records of Chilmark, Massachusetts, to the Year 1850. Evlilikler: "BROWN, Thomas of Henniker, N.H., and Mary Smith, Apr. 1, 1832." massrods.com ↩
  3. Groce, N. E. (1985). Everyone Here Spoke Sign Language: Hereditary Deafness on Martha's Vineyard. Cambridge, MA: Harvard University Press. hup.harvard.edu ↩
  4. Crouch, B. A. (1986). "Martha's Vineyard, 1700-1900: A Deaf Utopia?" Sign Language Studies, 53, 381-387. muse.jhu.edu/article/507574 ↩
  5. Power, J. M. ve Meier, R. P. (2024). "The historical demography of the Martha's Vineyard signing community". Journal of Deaf Studies and Deaf Education. doi.org/10.1093/deafed/enad058 ↩
  6. Martha's Vineyard Museum. "Hereditary Deafness on Martha's Vineyard", RU 310 arşiv rehberi. mvmuseum.org ↩
  7. Ergin, R., Meir, I., Ilkbaşaran, D., Padden, C. ve Jackendoff, R. (2018). "The Development of Argument Structure in Central Taurus Sign Language". Sign Language Studies, 18(4), 612-639. Nüfus bilgisi s. 613-614, Ek A s. 635-636. pure.mpg.de ↩
  8. Ergin, R., Senghas, A., Jackendoff, R. ve Gleitman, L. (2020). "Structural cues for symmetry, asymmetry, and non-symmetry in Central Taurus Sign Language". Sign Language & Linguistics, 23(1-2), 171-207. doi.org/10.1075/sll.00048.erg ↩

Görseller: kapak, Menemsha Pond, Chilmark (EgorovaSvetlana, 2010, CC BY-SA 4.0); Menemsha Creek kartpostalı (Tichnor Bros., 1930-1945, kamu malı); Hartford sağırlar okulu gravürü (King's Handbook of the United States, 1891, kamu malı). Oran grafiği: kafa1milyon.com.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim işaret dili martha's vineyard sağırlık dilbilim toroslar genetik
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.