1962'nin ilk aylarında Los Angeles'taki White Memorial Tıp Merkezi'nde beyin cerrahları Philip Vogel ve Joseph Bogen, 48 yaşındaki bir İkinci Dünya Savaşı gazisini ameliyata aldı. Savaşta aldığı yaralardan sonra başlayan sara nöbetleri ilaçla durmuyordu. Cerrahlar beynin iki yarısını birbirine bağlayan kalın sinir lifi demetini, Türkçe anatomi kitaplarında nasırlı cisim diye geçen korpus kallozumu, iki küçük bağlantıyla birlikte tek ameliyatta kesti. Hasta makalelerde yalnızca baş harfleriyle anılıyor: W.J.1
Birkaç ay sonra Caltech'te Roger Sperry'nin laboratuvarında doktora öğrencisi olan Michael Gazzaniga onu sınamaya başladı. Görüş alanının sol yarısı beynin sağ yarısına gider; konuşmayı yöneten bölgeler ise çoğu insanda soldadır. W.J. ekranın sağına çakılan resimleri hemen adlandırdı. Sola çakılanlar için hiçbir şey görmediğini söyledi. Ondan sol eliyle göstermesi istenince, az önce görmediğini söylediği resmi doğru seçti.2
- Beyni ikiye ayrılan bir gazinin sol elinin, sağ elinin beceremediği işi nasıl kolayca bitirdiği.
- Türkiye'de 1.192 öğretmen adayının hangi yöntemle "sağ beyinli" ya da "sol beyinli" diye sınıflandığı.
- Utah'ta taranan 1.011 beynin, insanları iki tipe ayıran fikir hakkında gösterdiği şey.
- Birden gelen bir çözümden 0,3 saniye önce beynin hangi yanında ani bir elektrik patlaması ölçüldüğü.
İki yarı, iki ayrı iş
En çarpıcı sahne bir küp testinde yaşandı. Ekip W.J.'den renkli küpleri bir karttaki desene göre dizmesini istedi. Sağ eli, yani beynin sol yarısının yönettiği el, küpleri çevirip durdu ve deseni kuramadı. Sol eli aynı işi rahatça bitirdi, hatta zaman zaman bocalayan sağ elin işine karışmaya kalktı. Ekip bu sahneyi sonradan filme de aldı.2 İlk bulgular Ekim 1962'de PNAS dergisinde yayımlandı.1
Sperry bu çalışmalarla 1981 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nün yarısını aldı. Gerekçe, beynin iki yarımküresinin işlevsel uzmanlaşmasına dair buluşlarıydı.3 Uzmanlaşma gerçekti. Dil çoğu insanda sol yarıda toplanıyordu, küp testi gibi mekânsal işlerde sağ yarının yönettiği el öndeydi.
Laboratuvardan kitapçı rafına
Bulgular 1970'lerde laboratuvardan çıkıp popüler kitaplara geçti. Sanat eğitmeni Betty Edwards 1979'da yayımlanan Drawing on the Right Side of the Brain (Beynin Sağ Tarafıyla Çizmek) kitabında çizim öğrenmeyi "sağ beyin moduna geçmek" diye anlattı.4 Kısa sürede iki yarımküre iki insan tipine dönüştü. Mantıklı ve düzenli olanlara "sol beyinli", sezgisel ve yaratıcı olanlara "sağ beyinli" denmeye başlandı.
Bu ayrım okullara da girdi. 2012'de İngiltere'nin Dorset bölgesinden 137 ve Hollanda'dan 105 öğretmene şu cümle soruldu: "Yarımküre baskınlığındaki farklar, öğrenciler arasındaki bireysel farkları açıklamaya yardım eder." İngiliz öğretmenlerin yüzde 91'i, Hollandalıların yüzde 86'sı katıldığını söyledi.5
Türkiye'de de aynı fikir eğitim fakültelerinde ölçülüyor. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi'nden Nilgün Yenice ile Millî Eğitim Bakanlığı'ndan Barış Özden, 2026'da Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi'nde yayımlanan çalışmalarında fen bilgisi, okul öncesi, sosyal bilgiler, rehberlik ve sınıf öğretmenliği bölümlerinden 1.192 öğretmen adayına 39 maddelik "Beyin Baskınlığı Envanteri" uyguladı. Adayların yüzde 52,9'u sağ yarımküre baskın, yüzde 26,6'sı sol yarımküre baskın, yüzde 12,2'si iki yarıyı eşit kullanan grupta sınıflandı.6 Envanter kişinin kendi alışkanlıkları ve tercihleri hakkında verdiği cevaplara dayanıyor. Beyin taraması yapılmıyor.
1.011 beyin taramasında ne çıktı
İki insan tipi fikrini beyin görüntüsüyle doğrudan sınayan en geniş çalışmalardan biri 2013'te Utah Üniversitesi'nden geldi. Jared Nielsen ve Jeffrey Anderson'ın ekibi açık erişimli bir veri havuzundan 7 ile 29 yaş arasındaki 1.011 kişinin dinlenme hâlindeki MR taramalarını aldı. Beyni 7.266 küçük bölgeye ayırdılar ve her bölge çifti arasındaki bağlantının sola mı sağa mı yaslandığını tek tek ölçtüler.7
Yaslanma vardı. Broca ve Wernicke alanları gibi dil bölgelerinin çevresinde güçlü bir sol ağ, dikkati yöneten bölgelerde de bir sağ ağ belirdi. Fakat sol ağı güçlü olan kişinin bütün beyni sola yatmıyordu. Sağ ağı güçlü olan da baştan sona sağa kaymış değildi. Ekip, yaslanmanın beynin tamamına ait bir özellik olmadığını, tek tek bağlantılarda görülen yerel bir özellik olduğunu yazdı ve "sol beyinli" ya da "sağ beyinli" bir insan tipine uyan bir desen bulamadı.7
Yaslanmanın yönü bile herkeste aynı değil. Münster Üniversitesi'nden Stefan Knecht'in ekibi 2000'de 326 sağlıklı gönüllünün beyin kan akışını kelime üretirken ölçtü.8
Dili sağ yarımkürede baskın olanların oranı güçlü sağ ellilerde yüzde 4, iki elini eşit kullananlarda yüzde 15, güçlü sol ellilerde yüzde 27 çıktı. Ekip bu ilişkinin bir hastalık izi olmadığını, sağlıklı insanlarda kendiliğinden görülen bir çeşitlilik olduğunu vurguluyor.8
Yaratıcılık beynin neresinde
Geriye yaratıcılık kalıyor ve burada veriler birbirini tutmuyor. Amsterdam Üniversitesi'nden Konstantin Mihov ve arkadaşları 2010'da yaratıcı görevler sırasında yarımküre farkını ölçen çalışmaları bir meta-analizde topladı ve sağ yarının görece öne çıktığını buldu.9 Analizin kaynakçasında yarımküre tercihini beyin ölçümü yerine anketle belirleyen çalışmalar da yer alıyor.
Aynı yıl Beyrut Amerikan Üniversitesi'nden Arne Dietrich ve Riam Kanso, 63 makalede raporlanan 72 deneyi Psychological Bulletin'de tek tek gözden geçirdi. Bir nesne için olabildiğince çok farklı kullanım bulmak gibi görevlerde EEG sonuçları dağınıktı. Beyin görüntüleme çalışmaları da alnın arkasındaki ön bölgelerde yaygın bir etkinlikten fazlasını göstermiyordu. İkilinin vardığı sonuca göre yaratıcı düşünme tek bir zihinsel sürece ya da tek bir beyin bölgesine bağlı görünmüyor ve sağ beyinle özel bir ilişkisi yok.10
Sağ yarının gerçekten öne çıktığı dar bir an da ölçüldü. Northwestern Üniversitesi'nden Mark Jung-Beeman ve Drexel Üniversitesi'nden John Kounios'un ekibi 2004'te gönüllülere üç kelimeye ortak bir dördüncü kelime buldurdu. Çözümün "birden aklıma geldi" diye işaretlendiği denemelerde sağ şakak lobunun ön üst kısmında etkinlik arttı. EEG kaydında aynı bölgede, cevap tuşuna basılmadan yaklaşık 0,3 saniye önce yüksek frekanslı ani bir dalga patlaması görüldü. Yazarlar aynı makalede, her türlü problem çözmenin büyük ölçüde iki yarıya yayılan ortak bir beyin ağına dayandığını da not ediyor.11
2018'de 163 kişiyle yapılan bir çalışma ise özgün fikir üretenlerde üç geniş beyin ağının birbiriyle daha sıkı bağlantı kurduğunu gösterdi. Bu ağların üçü de iki yarımküreye birden yayılıyor.12
Yenice ve Özden'in envanteri öğretmen adaylarını kendi cevaplarına göre üç gruba ayırdı ve yarısından fazlasını sağ beyinli saydı. Aynı ayrımı beyin taramasıyla arayan Utah ekibi, 1.011 kişide beyni bütünüyle bir yana yaslanmış bir insan tipine rastlamadı. Yaratıcılıkla sağ yarımküre arasında ölçülebilen en açık bağ, Jung-Beeman'ın deneyinde bir çözümün gelmesinden önceki 0,3 saniyede kaldı.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Michael S. Gazzaniga, Joseph E. Bogen, Roger W. Sperry (1962). "Some functional effects of sectioning the cerebral commissures in man", PNAS 48(10): 1765-1769. doi:10.1073/pnas.48.10.1765; Gazzaniga, Bogen, Sperry (1965). "Observations on visual perception after disconnexion of the cerebral hemispheres in man", Brain 88(2): 221-236. ↩
- "Inner Workings: Discovering the split mind", PNAS, 2014; W.J. deneylerinin filme alınmış kayıtlarıyla birlikte. pmc.ncbi.nlm.nih.gov ↩
- Nobel Prize Outreach, "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1981", Roger W. Sperry: "for his discoveries concerning the functional specialization of the cerebral hemispheres". nobelprize.org ↩
- Betty Edwards (1979). Drawing on the Right Side of the Brain, J. P. Tarcher, Los Angeles. ↩
- Sanne Dekker, Nikki C. Lee, Paul Howard-Jones, Jelle Jolles (2012). "Neuromyths in education: Prevalence and predictors of misconceptions among teachers", Frontiers in Psychology 3: 429. doi:10.3389/fpsyg.2012.00429 ↩
- Nilgün Yenice, Barış Özden (2026). "Öğretmen adaylarının beyin baskınlık düzeylerinin incelenmesi", Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi 15(2): 478-491. doi:10.33206/mjss.1660111 ↩
- Jared A. Nielsen, Brandon A. Zielinski, Michael A. Ferguson, Janet E. Lainhart, Jeffrey S. Anderson (2013). "An evaluation of the left-brain vs. right-brain hypothesis with resting state functional connectivity magnetic resonance imaging", PLoS ONE 8(8): e71275. doi:10.1371/journal.pone.0071275 ↩
- Stefan Knecht, Bianca Dräger, Michael Deppe, Lars Bobe, Hubertus Lohmann, Agnes Flöel, E. Bernd Ringelstein, Henning Henningsen (2000). "Handedness and hemispheric language dominance in healthy humans", Brain 123(12): 2512-2518. doi:10.1093/brain/123.12.2512 ↩
- Konstantin M. Mihov, Markus Denzler, Jens Förster (2010). "Hemispheric specialization and creative thinking: A meta-analytic review of lateralization of creativity", Brain and Cognition 72(3): 442-448. doi:10.1016/j.bandc.2009.12.007 ↩
- Arne Dietrich, Riam Kanso (2010). "A review of EEG, ERP, and neuroimaging studies of creativity and insight", Psychological Bulletin 136(5): 822-848. doi:10.1037/a0019749 ↩
- Mark Jung-Beeman, Edward M. Bowden, Jason Haberman, Jennifer L. Frymiare, Stella Arambel-Liu, Richard Greenblatt, Paul J. Reber, John Kounios (2004). "Neural activity when people solve verbal problems with insight", PLoS Biology 2(4): e97. doi:10.1371/journal.pbio.0020097 ↩
- Roger E. Beaty, Yoed N. Kenett, Alexander P. Christensen, Monica D. Rosenberg, Mathias Benedek, Qunlin Chen ve ark. (2018). "Robust prediction of individual creative ability from brain functional connectivity", PNAS 115(5): 1087-1092. doi:10.1073/pnas.1713532115 ↩
- Görseller: kapak, Maksym Kozlenko, "Human brain preserved in formaldehyde", 2015, CC BY-SA 4.0; Themium, "Human brain, sagittal section 1", Taubaté Üniversitesi, 2018, CC0; Roger Wolcott Sperry portresi, ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi, kamu malı. Hepsi Wikimedia Commons. commons.wikimedia.org ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
