1993 ile 2010 arasında dünyada kuyulardan yaklaşık 2.150 milyar ton yeraltı suyu çekildi. Bu suyun çoğu tarlalardan ve nehirlerden geçip denize ulaştı, gezegenin kütlesi de onunla birlikte yer değiştirdi. Seul Ulusal Üniversitesi'nden jeofizikçi Ki-Weon Seo'nun ekibi 2023'te, bu yer değiştirmenin Dünya'nın dönme kutbunu 17 yılda yaklaşık 78,5 santim doğuya ittiğini hesapladı.10

Kuzey ve Güney Kutbu dediğimiz noktalar sanıldığı kadar sabit durmuyor. 1 Ekim 2026'da Science dergisinde yayımlanan bir çalışma, bu kaymanın son 320 milyon yılda en az dört kez hızlandığını eski deniz taşkınlarının izinden gösterdi.1

Bu yazıda neler var?

Pusulanın kutbu, dönme ekseninin kutbu

Dünya'nın iki çift kutbu var. Manyetik kutuplar çekirdekteki akışın ürettiği alana bağlı. Sürekli dolaşıyorlar, coğrafi kutuplardan yüzlerce kilometre uzakta durabiliyorlar ve zaman zaman yer bile değiştiriyorlar. Coğrafi kutuplar ise gezegenin dönme ekseninin yüzeye çıktığı iki nokta ve çok daha kararlılar.2

Kararlı olmaları kıpırdamadıkları anlamına gelmiyor. Manto akışı ve mantoya dalan levhalar kütleyi yavaş yavaş yeniden dağıtıyor, Dünya da fazla kütleyi ekvatora yakın tutacak biçimde yeniden yöneliyor. Eksen uzayda aynı yönü göstermeye devam ediyor, kabuk ile manto onun çevresinde kayıyor. Oslo Üniversitesi Gezegen Yaşanabilirliği Merkezi'nden jeofizikçi Mathew Domeier bunu, böyle bir olayda kabukla mantonun çekirdeğin üzerinden kayması diye anlatıyor.2 Yer bilimcileri buna gerçek kutup kayması diyor, İngilizce adı true polar wander. Bu sırada kıtalar birbirine göre pek oynamasa da hepsi birlikte enlem değiştiriyor.

Karla kaplı düzlükte coğrafi Güney Kutbu tabelası, yanında ince bir işaret direği ve bayrak, arkada Amundsen-Scott istasyonunun koyu yeşil binası
Amundsen-Scott istasyonunun önündeki coğrafi Güney Kutbu işareti, Ocak 2010. Dönme ekseninin yüzeye çıktığı bu nokta, altındaki kabuğa göre bugün yılda yaklaşık 10 santim kayıyor. Fotoğraf: Amble, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Eski kıyıların bıraktığı iz

Geçmişteki kaymaları ölçmenin bilinen yolu, kayaların içine donmuş eski manyetik yönleri okumak. Bu kayıtlar seyrek ve birbirini tutmayan sonuçlar veriyordu. Levhaların kendi hareketinden doğan kaymayı kutup kaymasından ayırmak da kolay değil.3 Domeier'in ekibi bunun yerine kıtaları geçmişte basan denizlerin kaydına baktı.

Dünya döndüğü için hem kaya hem okyanus ekvatorda şişkin. Katı Dünya eksene göre kayınca su yeni duruma kayadan çok daha hızlı uyuyor. Böylece karanın bir kısmı suyun şişkin kuşağına doğru itilip batıyor, bir kısmı sudan çıkıyor. Domeier'e göre bu deniz yükselmesi gibi görünse de su yerinde duruyor, hareket eden kıtalar.3 Ortaya çıkan dağılım da alışılmadık: kuzey yarımkürenin bir yarısında deniz yükselirken öbür yarısında çekiliyor, güneyde aynısı ters yarılarda oluyor.2 Scientific American dört yapraklı yonca, New Scientist plaj topu diye tarif ediyor. Domeier, başka hiçbir yer sürecinin bu deseni üretmediğini söylüyor.2

Veri, ekipteki Chloé Marcilly ile Trond Torsvik'in paleocoğrafya haritalarından geliyor. Bu haritalar bugün kara olan alanların son 320 milyon yılda ne zaman su altında kaldığını 10'ar milyon yıllık dilimlerle gösteriyor.54 Araştırmacılar ardışık dilimleri karşılaştırıp denizin hangi kıtada ilerleyip hangisinde çekildiğini çıkardı, sonra bilgisayar modelleriyle bu dört parçalı deseni aradı.4

Dünya haritası biçiminde dört dilime ayrılmış şema: kuzeyde ortada ve güneyde iki yanda limon renkli deniz yükselir dilimleri, öbür dilimlerde altın renkli deniz çekilir alanları
Ekvatordaki bir eksen çevresinde kayma olduğunda deniz seviyesindeki değişimin dağılımı. Limon dilimlerde kıyılar su altında kalır, altın dilimlerde deniz çekilir. Şema yalnızca desenin biçimini gösterir, kıtaların gerçek yerini göstermez. Grafik: kafa1milyon, Domeier ve ark. 2026'ya dayanarak.
Rakamlarla
0,6°
Domeier ekibinin yakalayabildiği eşik: dört dönemde kutup milyon yılda bundan hızlı kaydı. Yılda kabaca 6,7 santim eder.Domeier ve ark., Science, 2026
~10 cm
Gerçek kutup kaymasının uydularla ölçülen bugünkü yıllık hızı.Domeier ve ark., Science, 2026
~30°
Jura döneminde, kabaca 160 ile 148 milyon yıl önce arasında, kayaların manyetik kaydında görülen kutup sıçraması.Muttoni ve Kent, JGR Solid Earth, 2019
78,5 cm
1993-2010 arasında çekilen yeraltı suyunun dönme kutbunu doğuya kaydırdığı mesafe.Seo ve ark., Geophysical Research Letters, 2023
Bilim yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Dört dönem, iki sağlam sinyal

Desen dört dönemde belirdi. Birincisi 200 ile 190 milyon yıl önce Erken Jura'da, ikincisi 150 ile 140 milyon yıl önce Jura ile Kretase'nin sınırında. Üçüncüsü 100 ile 90 milyon yıl önce Orta Kretase'de, sonuncusu 30 ile 20 milyon yıl önce Oligosen ile Miyosen arasında. Kanıt Orta Kretase ile Jura-Kretase sınırında çok daha güçlü.4

Hızı kesin ölçmek mümkün olmadı. Domeier'in söyleyebildiği, bu dönemlerde kutbun milyon yılda yaklaşık 0,6 dereceden hızlı kaydığı. Bir enlem derecesi yaklaşık 111 kilometre ettiği için bu yılda kabaca 6,7 santime karşılık geliyor. İnsan ömrüyle ölçülünce fark edilmez, ama Domeier'e göre levhaların çoğunun hızından fazla ve iklimi etkileyecek kadar hızlı.2

Çalışmaya katılmayan Milano Üniversitesi'nden jeolog Giovanni Muttoni, en güçlü sinyalin, yani 150 ile 140 milyon yıl arasının, manyetik verinin zaten hızlı kayma işaret ettiği döneme denk geldiğini söylüyor.3 Muttoni ile Dennis Kent 2019'da bugünkü İtalya ve Adriyatik'i taşıyan Adria levhasının Jura kayaçlarından elde ettikleri manyetik kutuplarla bu dönemde yaklaşık 30 derecelik bir sıçrama hesaplamıştı. Sıçrama kabaca 160 ile 148 milyon yıl önce arasına düşüyor, hızı milyon yılda 2,5 dereceye yakın.6 Muttoni'ye göre böyle bir kaymada kıtalar birbirine göre pek oynamadan iklim kuşaklarını hızla geçebiliyor. Okyanus akıntılarının ve ekosistemlerin bundan etkilenmesi beklenir.3

Son 320 milyon yılı gösteren zaman çizelgesi: 200-190, 150-140, 100-90 ve 30-20 milyon yıl önce dört bant, ortadaki ikisi parlak; altta Karbonifer'den Neojen'e jeolojik dönemler
Hızlı kutup kaymasının izinin bulunduğu dört dönem. Parlak iki bantta kanıt en güçlü. Ok, 2019'daki manyetik çalışmanın hesapladığı yaklaşık 30 derecelik Jura sıçramasını gösteriyor. Grafik: kafa1milyon, kaynaklar dipnotlarda.

İtiraz eden hesaplar

Bulgu herkesi ikna etmiş değil. Utrecht Üniversitesi'nden Bram Vaes ile Douwe van Hinsbergen 2025'te manyetik veriyi belirsizlikleriyle birlikte yeniden hesapladı. Son 320 milyon yılda kutbun büyük ama yavaş kaydığını buldular, ortalama hız milyon yılda 0,34 derece. Kretase ve Geç Jura için öne sürülen, milyon yılda 1 dereceyi aşan hızlara kanıt göremediler.7 Grönland'ın güneybatısından alınan yeni bir manyetik kutup da 2021'de Jura'daki hızlı kaymayı reddetmişti.8

Yeni çalışmanın eşiği milyon yılda 0,6 derece. 1 dereceyi aşan bir hız ileri sürmediği için iki iddia birebir çakışmıyor.

Kutup kaymasını Pangea'nın hikâyesine bağlayan çalışmalarda Türkiye'den bir imza da var. İstanbul Teknik Üniversitesi'nden Celâl Şengör ile Caner İmren'in Xavier Le Pichon ve iki meslektaşıyla yazdığı 2021 tarihli makale, Pangea'nın simetri ekseninin 400 ile 150 milyon yıl önce arasında güney enlemlerinden ekvatora göçünü gerçek kutup kaymasına bağlıyor. Aynı makale 250 ile 100 milyon yıl önce arasında bu eksenin bir saat yönünde, bir ters yönde salındığını anlatıyor.9

Kutup bugün de kayıyor

Bugünkü kayma uydularla ölçülüyor. Domeier'e göre kutup şu an yılda yaklaşık 10 santim kayıyor ve bunun başlıca nedeni eriyen buz örtüleri.3 Seo'nun ekibinin hesabında 1993-2010 döneminde yeraltı suyunun payı yılda 4,36 santim. Kutbu sürükleyen etkenler arasında ikinci büyük kalem bu.10 Sidney Üniversitesi'nden yer bilimci Sabin Zahirovic, kabukla mantodan oluşan 2.800 kilometre kalınlığındaki dış katmanın dönme eksenine göre hareket ettiğini çok az kişinin bildiğini söylüyor.2

Dört hızlı dönemi neyin tetiklediği ve kutbun her birinde ne kadar yol aldığı henüz bilinmiyor. Domeier sıradaki adımı, 200, 150, 100 ve 30 milyon yıl önce başlayan bu hızlanmaların neden tam o zamanlarda geldiğini anlamak diye tarif ediyor.3

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Domeier, M., Gallo, L. C., Marcilly, C. M. ve Torsvik, T. H. (2026). "Quadrupolar sea level fluctuations reveal episodes of rapid polar wander". Science 394(6819): 87-90. doi:10.1126/science.aec8423 ↩
  2. Woodford, J. (1 Ekim 2026). "Earth's geographic poles wander more than we had thought" (Mathew Domeier ve Sabin Zahirovic görüşleri). New Scientist. newscientist.com ↩
  3. Krywko, J. (1 Ekim 2026). "Scientists discover that Earth's crust has repeatedly rolled over, and it's still happening" (Mathew Domeier ve Giovanni Muttoni görüşleri). Scientific American. scientificamerican.com ↩
  4. Arnold, P. (2 Ekim 2026). "Ancient sea levels reveal when the Earth's poles went wandering". Phys.org. phys.org ↩
  5. Marcilly, C. M., Torsvik, T. H. ve Conrad, C. P. (2022). "Global Phanerozoic sea levels from paleogeographic flooding maps". Gondwana Research 110: 128-142. doi:10.1016/j.gr.2022.05.011 ↩
  6. Muttoni, G. ve Kent, D. V. (2019). "Jurassic monster polar shift confirmed by sequential paleopoles from Adria, promontory of Africa". Journal of Geophysical Research: Solid Earth 124: 3288-3306. doi:10.1029/2018JB017199 ↩
  7. Vaes, B. ve van Hinsbergen, D. J. J. (2025). "Slow true polar wander around varying equatorial axes since 320 Ma". AGU Advances 6: e2024AV001515. doi:10.1029/2024AV001515 ↩
  8. Kulakov, E. V., Torsvik, T. H., Doubrovine, P. V. ve ark. (2021). "Jurassic fast polar shift rejected by a new high-quality paleomagnetic pole from southwest Greenland". Gondwana Research 97: 240-262. ↩
  9. Le Pichon, X., Jellinek, M., Lenardic, A., Şengör, A. M. C. ve İmren, C. (2021). "Pangea migration". Tectonics 40: e2020TC006585. doi:10.1029/2020TC006585 ↩
  10. Seo, K.-W. ve ark. (2023). "Drift of Earth's pole confirms groundwater depletion as a significant contributor to global sea level rise 1993-2010". Geophysical Research Letters 50: e2023GL103509. doi:10.1029/2023GL103509 ↩

Kapak: The Blue Marble, Apollo 17 mürettebatı, 7 Aralık 1972. Fotoğraf: NASA, kamu malı, Wikimedia Commons. Derece ve santim çevirileri yuvarlanmıştır.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim kutup kayması yer bilimi jeofizik deniz seviyesi pangea jura
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.