Stockholm'deki Karolinska Enstitüsü'nde 2007 yazında 23 genç yetişkin iki kez fotoğraflandı. Birinde sekiz saat uyumuşlardı. Ötekinde beş saatlik kısa bir gecenin ardından 31 saattir uyanıktılar. Çekimler iki seferde de öğleden sonra 14.00 ile 15.00 arasında, makyajsız ve aynı ışıkta yapıldı. Ekim ayında 65 gözlemci, hangi fotoğrafın hangi geceden sonra çekildiğini bilmeden her yüze altı saniye baktı.1

Uykusuz yüzlerin sağlıklı görünme puanı ortalama yüzde 6, çekicilik puanı yüzde 4 düştü. Yorgun görünme puanı yüzde 19 arttı. Çalışma BMJ'nin 2010 Noel sayısında yayımlandı ve "güzellik uykusu" deyimine ilk deneysel desteği verdi.

Bu yazıda neler var?

Yüzde ilk değişen yerler

Aynı ekip 2013'te soruyu daraltıp gözlemcilerin neye baktığını aradı. On kişinin dinlenmiş ve 31 saat uykusuz fotoğrafları bu kez 40 gözlemciye gösterildi, her yüz için on ayrı işaret puanlandı. Uykusuz yüzlerde göz kapakları daha sarkık, gözler daha kızarık ve şiş, göz altı halkaları daha koyu bulundu. Ten daha solgun, kırışıklık ve ince çizgiler daha belirgin, ağız köşeleri daha düşüktü.2

Döküntü, egzama ve gergin dudak puanları ise değişmedi. Uykusuz yüzler bir de daha üzgün göründü. Yüzde üzüntü okuyan gözlemci, aynı yüzü yorgun da buluyordu.

Çubuk grafik: 31 saat uykusuz kalan 23 kişinin fotoğraflarında sağlıklı görünme puanı yüzde 6, çekicilik yüzde 4 düştü, yorgun görünme yüzde 19 arttı
Fark küçük ama tutarlı: 65 gözlemci her ölçü için 2.990 puan verdi. Kaynak: Axelsson ve ark., BMJ, 2010. Grafik: kafa1milyon.com

Uykusuz beyin tehdide daha sert tepki veriyor

Yüzdeki iz, hikâyenin dışarıdan görünen kısmı. İçeride olanı Berkeley'deki Matthew Walker'ın ekibi 2007'de ölçtü. Yaşları 18 ile 30 arasında değişen 26 kişinin 14'ü yaklaşık 35 saat uyanık tutuldu, 12'si evinde normal uyudu. Ertesi akşam saat 17.00'de hepsi manyetik rezonans cihazında 100 resme baktı. Resimler sıradan sahnelerden giderek daha rahatsız edici olanlara doğru ilerliyordu. Uykusuz grupta amigdalanın, yani tehdit algısında merkezi rol oynayan badem biçimli beyin bölgesinin tepkisi yüzde 60 daha güçlü çıktı. Sıradan resimlerde iki grup arasında fark yoktu. Uykusuzlarda amigdala ile alnın arkasındaki ve duyguyu frenleyen medial prefrontal korteks arasındaki bağlantı da zayıflamıştı.3

Çubuk grafik: normal uyuyan grubun amigdala tepkisi 100 kabul edildiğinde, 35 saat uykusuz kalan grubun tepkisi 160
Rahatsız edici resimlerde amigdala tepkisi. Etkinleşen bölgenin hacmi de uykusuz grupta üç kat genişti. Kaynak: Yoo ve ark., Current Biology, 2007. Grafik: kafa1milyon.com

Aynı laboratuvardan Eti Ben Simon 2019'da 18 gence bir gece hiç uyumadan, bir gece de normal uyuduktan sonra kaygı ölçeği doldurttu. Uykusuz sabahlarda kaygı yüzde 30'a kadar yükseldi. Normal uyunan gecelerde derin uyku, yani yavaş dalgalı NREM evresi ne kadar uzun sürdüyse ertesi sabahki kaygı o kadar düşük çıktı. Ekip 280 kişiyi dört gün çevrim içi izledi ve gece gece küçük uyku kayıplarının bile ertesi günün kaygısını öngördüğünü buldu.4

Korkunun sönmesi de uykuya bağlı görünüyor. 2017'de 71 kişiye bir görsel işaretten korkmayı öğreten bir deneyde, korkuyu söndürme eğitiminden önce 36 saat uykusuz bırakılanlar ertesi gün bu eğitimi daha az hatırladı.5

Bilim yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Kaygı ve uykusuzluk derinin onarımını yavaşlatıyor

Derinin en üst katmanı vücudun suyunu içeride, mikropları dışarıda tutan bir bariyerdir. Dermatologlar bu bariyeri ölçmek için selofan bantla katmanı birkaç kez soyar, sonra deriden buharlaşan suyun eski düzeyine ne kadar sürede döndüğüne bakar. Garg ve arkadaşları 2001'de bu yöntemi 27 tıp, diş hekimliği ve eczacılık öğrencisinde üç kez uyguladı: kış tatili dönüşünde, final sınavları sırasında ve bahar tatilinde.6 Sınav döneminde öğrencilerin algıladıkları stres yükseldi ve bariyerin kapanması yavaşladı. Tatilde ikisi de eski düzeyine döndü. Stres puanı en çok artan öğrencilerde onarım da en çok gecikti.

Aynı yıl Altemus ve ekibi kadınlarda üç ayrı zorlanmayı denedi. Laboratuvarda yabancılar önünde mülakata alınan 25 kadında da, bir gece uykusuz bırakılan 11 kadında da bariyerin onarımı gecikti. İki durumda da kanda iltihap sinyali taşıyan IL-1β ve TNF-α proteinleri yükseldi. Üç gün süren egzersiz programına katılan 10 kadında ise onarım değişmedi.7

Deriye bastırılarak kullanılan, kablolu, kalem biçimli beyaz bir deri nemi ölçüm probu
Derinin üst katmanındaki nemi elektrikle ölçen bir prob. Bariyer çalışmalarında deriden kaybolan su ve derinin tuttuğu nem bu tür cihazlarla izleniyor. Fotoğraf: Xorx, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Rakamlarla
%19
31 saat uykusuz kalan gençlerin fotoğraflarında yabancıların verdiği yorgun görünme puanındaki artış.Axelsson ve ark., BMJ, 2010
%60
Yaklaşık 35 saat uyanık kalanlarda rahatsız edici resimlere verilen amigdala tepkisinin fazlası.Yoo ve ark., Current Biology, 2007
%30
Uykusuz bir geceden sonra kaygı ölçeğinde görülen en yüksek artış.Ben Simon ve ark., Nature Human Behaviour, 2020
%30
Bant soyulduktan 72 saat sonra, iyi uyuyan kadınlarda kötü uyuyanlara göre fazla ölçülen bariyer onarımı.Oyetakin-White ve ark., Clinical and Experimental Dermatology, 2015

Uzun vadede ne ölçüldü, ne bilinmiyor

Tek gecenin ötesine Cleveland'daki University Hospitals ekibi baktı. Gece en fazla beş saat uyuyan ve uyku kalitesi kötü olan kadınlar, yedi ile dokuz saat iyi uyuyanlarla karşılaştırıldı; toplam 60 kişiydi. Kötü uyuyanların derisinde yaşa bağlı yaşlanma işaretleri daha fazlaydı ve deriden kaybolan su daha yüksekti. Bant soyulduktan 72 saat sonra iyi uyuyanların bariyeri yüzde 30 daha fazla onarılmıştı. Güneş ışığını taklit eden ultraviyole ışığın bıraktığı kızarıklıktan da daha çabuk toparlandılar.8 Çalışma iki grubu tek bir anda karşılaştırıyor. Kötü uykunun mu deriyi yıprattığını, yoksa ikisini birden etkileyen başka bir etken mi olduğunu bu tasarım ayıramıyor.

Sivilce de aynı soruya bağlanıyor. Chiu, Chon ve Kimball 2003'te sivilcesi olan 22 üniversite öğrencisini sınav dışı dönemde ve sınav haftasında muayene etti. Sınavda sivilce şiddeti de stres puanı da yükseldi. Uyku saati, uyku kalitesi ve beslenme hesaba katıldıktan sonra da stresle sivilce artışı arasındaki ilişki güçlüydü.9

En yeni deney daha temkinli. Kwon ve arkadaşları 2025'te Kore'de 40 kadının ön kollarında havadaki ince toz parçacıklarını ve kısa süreli uykusuzluğu ayrı ayrı ve birlikte sınadı. Toz deriden su kaybını yüzde 25,6 artırdı. Uykusuzluk tek başına yalnızca esnekliği yüzde 1,39 azalttı, su kaybını ve nemi değiştirmedi. Bantla alınan deri örneklerinde ise bariyer proteinlerini kodlayan genlerin etkinliği düşmüş, hücre stresiyle ilgili genler artmıştı.10

Uykusuzluk, kaygı ve deri arasındaki bağı aynı kişilerde birlikte ölçen büyük bir deney henüz yok. Bariyer verisinin tamamı 11 ile 60 kişi arasındaki gruplardan geliyor.

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Axelsson, J., Sundelin, T., Ingre, M., Van Someren, E. J. W., Olsson, A. ve Lekander, M. (2010). Beauty sleep: experimental study on the perceived health and attractiveness of sleep deprived people. BMJ, 341, c6614. doi.org/10.1136/bmj.c6614 ↩
  2. Sundelin, T., Lekander, M., Kecklund, G., Van Someren, E. J., Olsson, A. ve Axelsson, J. (2013). Cues of fatigue: effects of sleep deprivation on facial appearance. Sleep, 36(9), 1355-1360. doi.org/10.5665/sleep.2964 ↩
  3. Yoo, S. S., Gujar, N., Hu, P., Jolesz, F. A. ve Walker, M. P. (2007). The human emotional brain without sleep: a prefrontal amygdala disconnect. Current Biology, 17(20), R877-R878. doi.org/10.1016/j.cub.2007.08.007 ↩
  4. Ben Simon, E., Rossi, A., Harvey, A. G. ve Walker, M. P. (2020). Overanxious and underslept. Nature Human Behaviour, 4, 100-110. doi.org/10.1038/s41562-019-0754-8 ↩
  5. Straus, L. D., Acheson, D. T., Risbrough, V. B. ve Drummond, S. P. A. (2017). Sleep deprivation disrupts recall of conditioned fear extinction. Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging, 2(2), 123-129. doi.org/10.1016/j.bpsc.2016.05.004 ↩
  6. Garg, A., Chren, M. M., Sands, L. P., Matsui, M. S., Marenus, K. D., Feingold, K. R. ve Elias, P. M. (2001). Psychological stress perturbs epidermal permeability barrier homeostasis. Archives of Dermatology, 137(1), 53-59. doi.org/10.1001/archderm.137.1.53 ↩
  7. Altemus, M., Rao, B., Dhabhar, F. S., Ding, W. ve Granstein, R. D. (2001). Stress-induced changes in skin barrier function in healthy women. Journal of Investigative Dermatology, 117(2), 309-317. doi.org/10.1046/j.1523-1747.2001.01373.x ↩
  8. Oyetakin-White, P., Suggs, A., Koo, B., Matsui, M. S., Yarosh, D., Cooper, K. D. ve Baron, E. D. (2015). Does poor sleep quality affect skin ageing? Clinical and Experimental Dermatology, 40(1), 17-22. doi.org/10.1111/ced.12455 ↩
  9. Chiu, A., Chon, S. Y. ve Kimball, A. B. (2003). The response of skin disease to stress: changes in the severity of acne vulgaris as affected by examination stress. Archives of Dermatology, 139(7), 897-900. doi.org/10.1001/archderm.139.7.897 ↩
  10. Kwon, I. J., Lee, E. J., Park, J. H. ve ark. (2025). Independent and combined effects of particulate matter and sleep deprivation on human skin barrier. Annals of Dermatology, 37(3), 131-139. doi.org/10.5021/ad.25.003 ↩

Bu yazı bilgi amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir. Uzun süren uykusuzluk, kaygı ya da deri sorunlarında bir hekime danışın. Görseller: kapak ve grafikler kafa1milyon.com; deri nemi probu fotoğrafı Xorx, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim uykusuzluk kaygı cilt sağlığı stres uyku deri bariyeri
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.