IŞİD militanları 3 Ağustos 2014'te Kuzey Irak'taki Sincar'a girdi. Ezidileri kâfir sayan örgüt binlerce erkeği öldürdü, binlerce kadını ve çocuğu esir aldı. Kaçabilenler kente tepeden bakan Sincar Dağı'na çıktı. Hana Khider de o gün dağa tırmanan on binlerce Ezidi'nin arasındaydı; oradan Kürdistan Bölgesi'ne geçti ve köyü kurtarılana kadar bir kampta yaşadı.1
Birkaç yıl sonra aynı dağın eteklerine döndü. Bu kez militanların evlere ve tarlalara gömdüğü patlayıcıları söken, Ezidi kadınlardan kurulu bir ekibin başındaydı.
- IŞİD'in Sincar'a gömdüğü mayınların bir kısmı mutfak eşyalarından yapılmıştı.
- Ekibin lideri köyüne dönebildi, ama kendi evinin kapısından giremedi.
- Sincar Dağı'nın iki yamacı aynı savaşı yaşadı, mayın yükleri ise birbirine hiç benzemiyor.
- Irak'ta mayın sahasında kadın oranı en yüksek olan kuruluş, yerli bir dernek çıktı.
Soykırımın ardından kalan tarlalar
Birleşmiş Milletler'in IŞİD suçlarını soruşturmak için kurduğu ekip UNITAD, Mayıs 2021'de Güvenlik Konseyi'ne Sincar'da yaşananın soykırım olduğunu bildirdi. Ekibin başkanı Karim Khan, "ya din değiştir ya öl" dayatmasının topluluğun bütün üyelerine uygulandığını ve bunun Ezidileri fiziksel olarak yok etme niyetini gösterdiğini söyledi. Ekip, Sincar saldırısına katılmış 469 kişinin kimliğini belirlemişti.2
Kürdistan Bölgesi'ndeki Kaçırılan Ezidileri Kurtarma Ofisi'nin 2025 rakamlarına göre IŞİD 6.417 Ezidi'yi kaçırdı. Bunların 3.548'i kadındı. 3.585 kişi kurtarıldı, 274 kişinin kalıntıları toplu mezarlardan çıkarılıp ailelerine teslim edildi, 2.558 kişiden hâlâ haber yok. Yalnızca Sincar'da 93 toplu mezar açıldı.3
Tencereden, tavadan, oyun kumandasından mayın
IŞİD 2017'de Sincar'dan çıkarıldığında geride evlere, binalara ve tarlalara gömülmüş yüz binlerce mayın ve patlayıcı düzenek kalmıştı. Örgüt bunları sanayi ölçeğinde üretmiş, malzeme bulamadığında tencere, tava, oyun konsolu kumandası gibi ev eşyalarını kullanmıştı.4 MAG (Mines Advisory Group), 1997 Nobel Barış Ödülü'nü paylaşan Uluslararası Kara Mayınlarını Yasaklama Kampanyası'nın kurucularından. Kuruluşun 2020 tarihli açıklamasına göre örgüt okulları, hastaneleri, dükkânları ve çocuk parklarını da mayınlamıştı.5
Bu düzeneklerin adı el yapımı mayın. Fabrika mayınının şekli ve ateşleme düzeni kataloglarda yazılıdır; el yapımı olanın içinde ne olduğunu ekip ancak toprağı açınca görür. Çoğu, üzerine basan ya da onu yerinden oynatan kişinin kendisi tarafından tetikleniyor. Irak bu yüzden Ottawa Sözleşmesi'ne sunduğu raporlarda onları antipersonel mayın sayıyor ve temizlik yükümlülüğüne dahil ediyor.6
Khider'in 2020'de anlattığı bir olayda, bir adamın 15 yaşındaki yeğeni tarlada sürü otlatırken bir patlamada öldü. Aynı adamın başka bir yeğeni ömür boyu sürecek yaralar aldı. Khider'e göre dağın güneyinde her gün biri ölüyor ya da yaralanıyordu. Ekibin işinin bir kısmı bu yüzden kazmadan önce konuşmak: en büyük risk altındaki çocuklara neye dokunmamaları gerektiğini anlatmak.4
Dağın kuzeyi ile güneyi
MAG'ın o yılki Irak direktörü Portia Stratton'a göre dağın kuzeyi de ağır hasar gördü, ama IŞİD orayı daha kısa süre elinde tuttuğu için daha az mayınlandı. Geri dönenler de çoğunlukla kuzeye yerleşti. Güneyde yapılacak iş çok daha fazlaydı. Kurtuluştan üç yıl sonra, 2020'de, Sincar nüfusunun ancak dörtte biri geri dönebilmişti.4
MAG, Khider'in köyünü 2016'da temizledi. Aile döndü ama eski evine yerleşemedi, çünkü ev oturulamayacak kadar hasar görmüştü. Okula giden iki çocuğu her gün kilometrelerce yolu savaş enkazının arasından yürüyordu.
Sayılar bugün de küçük değil. Irak'ın 2025 yılına ait resmi raporuna göre Sincar ilçesinde yıl sonunda el yapımı mayın bulunduğu kesin ya da şüpheli 139 alan vardı ve bunlar yaklaşık 7,8 kilometrekare tutuyordu; 7 kilometrekaresi henüz şüpheli sınıfındaydı. Aynı yıl ilçede 3,2 kilometrekare arazi güvenli ilan edildi, 380 el yapımı mayın ve 1.641 başka patlayıcı imha edildi.6
- 6.417
- IŞİD'in 2014'ten sonra kaçırdığı Ezidi sayısı; 3.548'i kadın.Kaçırılan Ezidileri Kurtarma Ofisi, 2025
- 139 alan
- Sincar ilçesinde 2025 sonunda el yapımı mayın bulunduğu kesin ya da şüpheli alan sayısı, toplam yaklaşık 7,8 km².Irak, Ottawa Sözleşmesi 7. madde raporu, 2026
- 27.000
- Khider ve meslektaşlarının 2016-2020 arasında IŞİD'den kurtarılan bölgelerde temizlediği mayın sayısı.The Guardian, 7 Temmuz 2020
- %11
- Irak'ta 2024'te mayın temizleme sahasında çalışan 1.771 kişi içinde kadınların payı.Mine Action Review, 2025
Ekipte eski esirler de var
Khider'in ekibindeki kadınların bazıları IŞİD esaretinden kurtulmuştu ve hepsi 2014'te ailesinden ya da arkadaşlarından birini kaybetmişti. Khider bu işin onlara iyileşmenin bir yolunu açtığını düşünüyor: daha önce belki yalnızca erkeklerin yaptığı bir işi yapıyorlar, kendi paralarını kazanıyorlar, topluluklarına geri dönüşün yolunu temizliyorlar. Kendisi sonradan erkeklerin de bulunduğu daha büyük bir ekibin başına getirildi. Guardian'ın 2020'deki haberine göre Khider ve meslektaşları 2016'dan o yıla kadar IŞİD'den kurtarılan bölgelerde 27 binden fazla mayın temizlemişti.4
Ekibin hikâyesi Nobel kurumunun sipariş ettiği kısa belgesel Into the Fire'da anlatılıyor. Filmi, The White Helmets ile Oscar alan İngiliz yönetmen Orlando von Einsiedel çekti; 20 Mayıs 2020'de National Geographic'in YouTube kanalında yayımlandı.7 O sırada 28 yaşında, üç çocuk annesi olan Khider neredeyse dört yıldır MAG'da çalışıyordu.5
Sahadaki kadınlar ve azalan para
Bağımsız izleme kuruluşu Mine Action Review'un 2025 raporuna göre Irak'ta mayın sektöründe çalışanların yüzde 17'si kadın; oran bir yıl önce yüzde 19'du. Sahada, yani mayının başında çalışanlarda pay daha düşük: 1.771 kişiden 203'ü. MAG'ın Irak'taki 449 kişilik saha kadrosunda 48 kadın var. En yüksek oran yerli kuruluş Shahreteah İnsani Yardım Örgütü'nde, yüzde 38.8
Rapor ortamı da anlatıyor. Irak İletişim ve Medya Komisyonu Ağustos 2023'te "toplumsal cinsiyet" teriminin resmi iletişimde kullanılmasını yasakladı; kuruluşlar kadın çalıştırmaya karşı muhafazakâr dirence göre işe alım koşullarını değiştirdi. MAG 2024'te kıdemli yönetim kadrosuna ilk kez üç Iraklı kadın aldı; Ezidi, Hristiyan ve Müslüman çalışanların ibadetlerine göre düzen kurdu, kadınlara ayrı dinlenme alanı açtı.8
Para ise azalıyor. Birleşmiş Milletler Mayın Faaliyetleri Servisi (UNMAS) üzerinden Irak'a gelen bağış 2019'da 77 milyon dolardı, 2024'te 6 milyon dolar civarına indi. Bağışçı sayısı 21'den 8'e düştü. ABD Dışişleri Bakanlığı'nın 2025 başındaki kesintisi MAG dahil üç kuruluşun bazı temizlik ekiplerini kapattı; DRC 2024'te, FSD 2025'te Irak'taki çalışmasını bitirdi. Rapor, Federal Irak'ta el yapımı mayın alanının 2024'te yüzde 28 küçülmesinin nasıl sağlandığının da net olmadığını yazıyor, çünkü düşüşün büyük kısmı sahada kazı yapılmadan, araştırma sonucuyla kayıttan düşülen alanlardan geliyor.8
Irak, Ottawa Sözleşmesi'ne göre bütün mayınlı alanlarını en geç 1 Şubat 2028'e kadar temizlemek zorunda ve Mine Action Review bu tarihe yetişemeyeceğini yazıyor. Sincar ilçesinde 2025 sonunda hâlâ 139 tehlikeli alan kayıtlıydı.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Birleşmiş Milletler (2021). ISIL/Da'esh Committed Genocide of Yazidi, War Crimes against Unarmed Cadets, Military Personnel in Iraq, Investigative Team Head Tells Security Council. SC/14514, 10 Mayıs 2021. press.un.org ↩
- UNITAD (2021). Sixth report of the Special Adviser and Head of the United Nations Investigative Team to Promote Accountability for Crimes Committed by Da'esh/ISIL. S/2021/419, paragraf 10. securitycouncilreport.org ↩
- Kaçırılan Ezidileri Kurtarma Ofisi (Kürdistan Bölgesi Başkanlığı) rakamları. Aktaran: The National, 4 Mart 2025, thenationalnews.com; ARK News, 4 Ağustos 2025, arknews.net. Kürdistan Bölgesel Yönetimi açıklaması, Ağustos 2025: gov.krd ↩
- Denereaz, K. (2020). 'Yazidi women are strong': Iraq's female landmine clearance teams. The Guardian, 7 Temmuz 2020. theguardian.com ↩
- MAG (Mines Advisory Group) (2020). Into The Fire: Focusing on MAG's work in Iraq, 15 Mayıs 2020, maginternational.org; Into The Fire: The brave Yazidi deminers of Sinjar, maginternational.org ↩
- Irak Cumhuriyeti (2026). The 18th Complementary Report provided in accordance with Article 7 (2025 yılı). Antipersonel Mayın Yasağı Sözleşmesi. Tablo 5 ve 2025 arazi temizleme tablosu, Sincar ilçesi. apminebanconvention.org ↩
- von Einsiedel, O. (yönetmen) (2020). Into the Fire. Nobel Prize, Grain Media, National Geographic. youtube.com ↩
- Mine Action Review (2025). Clearing the Mines 2025: Iraq. Tablo 1-6; "Gender and Diversity" ve "Article 5 Deadline and Compliance" bölümleri. mineactionreview.org ↩
Görseller: kapak, Duhok'ta bir VS-50 antipersonel mayınını söken MAG çalışanı, MAG (Mines Advisory Group), CC BY 4.0, Wikimedia Commons; Sincar fotoğrafı Levi Clancy, CC0; grafikler kafa1milyon.com. Kapaktaki fotoğraf Khider'in ekibine ait değildir, MAG'ın Irak'taki genel çalışmasını gösterir.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
