İnsan Atı Koşarak Geçebilir mi? Galler'de 45 Yarışın 5'ini İnsan Kazandı

Galler'in küçük kasabası Llanwrtyd Wells'te meyhane işleten Gordon Green, 1980'de barında iki adamın tartışmasına kulak misafiri oldu. Biri, uzun ve engebeli bir parkurda insanın ata denk olduğunu savunuyordu. Green bunu herkesin gözü önünde sınamak için bir yarış düzenledi. İnsan Atlara Karşı Maratonu o yıldan beri her haziran koşuluyor: koşucular ve binicili atlar yaklaşık 35 kilometrelik yol, orman patikası ve dağ yamacından oluşan aynı parkuru paylaşıyor.¹

İlk 24 yarışta hiçbir koşucu en hızlı atı geçemedi. 1989'da bunu bir bisikletli başardı, bisikletler 1993'e kadar yarışabiliyordu. 2004'teki 25. yarışta Huw Lobb parkuru 2 saat 5 dakika 19 saniyede bitirdi ve en hızlı ata 2 dakika 17 saniye fark attı. Her yıl 1.000 sterlin büyüyerek 25.000 sterline ulaşmış ödül ona kaldı.¹

Kısa mesafede şansımız yok

Kısa bir koşuda insan, kendi boyundaki memelilerin çoğuna yenilir. Usain Bolt'un 2009'da Berlin'de koştuğu 9,58 saniyelik 100 metre dünya rekoru, saatte ortalama 37,6 kilometreye denk geliyor.² Utah Üniversitesi'nden Dennis Bramble ile Harvard'dan Daniel Lieberman'ın 2004'te Nature dergisinde yayımlanan derlemesine göre seçkin bir koşucu en yüksek hızını 15 saniyeden kısa tutabiliyor. Atlar, tazılar ve Kuzey Amerika'nın çatal boynuzlu antilobu ise saatte 54 ila 72 kilometreyi birkaç dakika boyunca sürdürebiliyor.³

Çita bu listenin en uç örneği. Botsvana'da GPS'li tasma takılan beş çita 17 ayda 367 koşu yaptı ve ölçülen en yüksek hız saatte 93 kilometre oldu. Koşuların ortalama uzunluğu ise yalnızca 173 metreydi.⁴

Çitanın kovalamacayı bu kadar kısa kesmesi uzun süre ısınmaya bağlandı. Açıklamanın kaynağı 1973'te elde büyütülmüş iki çitayla koşu bandında yapılan bir deneydi; vücut ısısı 40,5 °C'ye çıkınca hayvanlar duruyordu. Witwatersrand Üniversitesi'nden Robyn Hetem'in ekibi 2013'te Namibya'da dört yabani çitanın vücuduna ısı ölçer yerleştirdi. Çitalar kovalamacayı ortalama 38,4 °C'de, yani gün içindeki olağan ısılarında bıraktı. Koşu sırasında ölçülebilir bir ısınma görülmedi. Isı asıl avdan sonra yükseliyordu: başarılı bir avın ardından 1,3 °C, başarısız bir avın ardından 0,5 °C. Ekip bu farkı stresle açıklıyor.⁵

Mesafe uzadıkça fark kapanıyor

Bramble ve Lieberman'ın aktardığı ölçümlere göre seçkin yarış atları 10 kilometreyi saatte 32 kilometreyle galop koşabiliyor, ama 10-15 dakikayı aşan koşularda bu hız belirgin biçimde düşüyor. Tarih boyunca uzun yolda kullanılan ulak atları gün boyu ortalama saatte 21 kilometreyle koşturuluyordu.³ Kenyalı Sabastian Sawe Nisan 2026'da Londra'da maratonu 1 saat 59 dakika 30 saniyede bitirdi. Bu dünya rekoru saatte 21,2 kilometrelik bir ortalamaya karşılık geliyor.⁶ Sawe bu tempoyu 42 kilometre sürdürdü, ulak atı ise bütün bir gün. İki ortalama arasındaki fark yine de saatte yarım kilometreyi bulmuyor.

Atın bir zayıflığı daha var. Rahat koştuğu birkaç dar hız aralığı ve bunların arasında yürüyüş biçimini değiştirdiği geçiş noktaları bulunuyor. İnsan ise tek bir koşu biçimiyle geniş bir hız aralığında kilometre başına aşağı yukarı aynı enerjiyi harcıyor. Bunun bedeli de var. Kilogram başına koşu maliyetimiz tipik bir memeliden yaklaşık yüzde 50 yüksek.³

Ter bezleri ve serbest nefes

İnsanın uzun mesafedeki üstünlüğünün büyük kısmı ısıyla ilgili. Pennsylvania Üniversitesi'nden Yana Kamberov'un ekibi 2018'de insan, şempanze ve makak derisini beş ayrı bölgeden örnekledi. İnsandaki ter bezi yoğunluğu öbür iki türün ortalama 10 katı çıktı.⁷ Koşan bir insan terini derisinden buharlaştırarak ısı atıyor ve bunun için nefesine ihtiyaç duymuyor.

Dört ayaklılarda koşu ile nefes birbirine kilitli. Bramble ile David Carrier 1983'te köpek, at ve tavşanlarda ölçtü: dört ayaklı bir hayvan tırısta da galopta da her adımda tam bir nefes alıyor. İnsan koşucular ise adım ile nefes oranını 4'e 1'den 1'e 1'e kadar değiştirebiliyor, çoğunlukla iki adımda bir nefes alıyor.⁸ Pek çok memeli ısının önemli bir bölümünü soluyarak atar ve koşan bir hayvanda bu yolun esnekliği daralıyor.⁹ Atlar da bol terler. Galler'deki tablo da sıcak hava ile insanın zaferi arasında kesin bir bağ kurmaya yetmez: 2013'te hava sıcaktı, ama parkur 24 mile uzatılmıştı ve en hızlı at 28 dakika önce geldi.¹

391 av kaydı ne söylüyor

Güney Afrikalı araştırmacı Louis Liebenberg, Orta Kalahari'deki Lone Tree'den avcıları 1985 ile 2001 arasında izledi. Av, günün en sıcak saatinde, 39-42 °C'de başlıyor. Avcılar önce içebildikleri kadar su içiyor, sonra kuduyu ürkütüp izini koşar adım sürüyor. Hayvan gölgede yeterince dinlenemeden yeniden kaçmak zorunda kalıyor ve bu döngü yorgunluktan yere çökene kadar sürüyor. Karoha adlı avcı Ekim 2001'de bir kuduyu 3 saat 50 dakikada, 25,1 kilometre koşarak yakaladı; GPS kaydına göre ortalama hızı saatte 6,3 kilometreydi.⁹

Lone Tree avcıları avı kuma göre seçiyor. Yağmur mevsiminde ıslak kum toynakları açıp eklemleri sertleştirdiği için steenbok ve duiker gibi küçük antiloplarla oriksi kovalıyorlar. Kurak mevsimde ise gevşek kumda çabuk yorulan kudu, eland ve kongoni hedef oluyor.⁹

Bu avın yalnızca Kalahari'ye özgü olup olmadığı uzun süre tartışıldı. Kanada'daki Trent Üniversitesi'nden Eugène Morin ile California Üniversitesi'nden Bruce Winterhalder, anı, seyahatname ve misyoner raporlarından oluşan yaklaşık 8.000 belgeyi taradı ve 272 yerden 391 av anlatımı derledi. Kayıtlar Antarktika dışındaki bütün kıtalardan geliyor ve yüzde 85,7'si 1950 öncesine ait.¹⁰ Çad'daki Tedalar oriksi günün en sıcak saatinde gölgeden gölgeye kovalıyordu. Borneo'daki İbanlar sıcak ve kuru havada geyiği koşarak yakalayabildiklerini söylüyordu. Kuzeybatı Kanada'daki Gwich'inler ise kar ayakkabısıyla mus geyiğini yoruyordu; buradaki yardımcı sıcak değil, sert kabuk bağlamış kardı. Yazarlar bir oriks kovalaması için bir model de kurdu. Saatte 4 kilometreyle yürüyen avcının hayvanı 8 kilometrede, saatte 10 kilometreyle koşanın 4 kilometrede yorduğu varsayıldığında koşan avcı av 24 dakikada bittiği için saat başına beş kat fazla enerji kazanıyor.¹⁰

İtirazlar ve Galler'de son durum

Herkes ikna olmuş değil. Travis Pickering ile Henry Bunn 2007'de, Tanzanya'daki Hadzaların 20 yılda 100'ü aşkın başarılı avını izlediklerini ve bir kez bile koşarak yorma avı görmediklerini yazdı. Onlara göre iz sürmek, erken insanların yaşadığı ağaçlı savanda çölden çok daha zordu.¹¹ Lieberman'ın ekibi aynı yıl yanıt verdi. Ok ve yay gibi sonradan gelen silahlar avcılığı kökten değiştirmişti; bugünkü avcı-toplayıcıların davranışı iki milyon yıl önceki insanlara birebir taşınamazdı.¹² Morin ve Winterhalder ise itiraza yakın dönem gözlemlerinin azlığıyla yanıt veriyor. Derledikleri kayıtların çoğu 20. yüzyıldan önceki olayları anlatıyor, 23'ü 1527 ile 1702 arasına ait.¹⁰

Galler'deki yarış ise her haziran koşulmaya devam ediyor. İnsanlar 2022, 2023 ve 2025'te üst üste olmasa da üç kez kazandı. 2023'ün galibi Daniel Connolly, Haziran 2026'daki 45. yarışta Rachel Lima'nın bindiği Zameel'in 8 dakika arkasında kaldı.¹

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.