Hapşırınca Kalp Gerçekten Bir An Durur mu?

İrlanda'daki Bantry Genel Hastanesi'nden Brian J. Carey'nin 2006'da Age and Ageing dergisinde anlattığı hasta 88 yaşındaydı. Son bir ayda üç kez bayılmıştı ve her seferinde bayılmadan 10 ila 20 saniye önce hapşırmıştı.¹ Kalp ritmini bir hafta boyunca kaydeden taşınabilir bir cihaz, yani Holter takıldı ve her hapşırığını bir deftere yazması istendi. Cihaz takılıyken üç kez hapşırdı. Biri kendiliğinden geldi. Kalan ikisini burnuna bir tutam karabiber çekerek kendisi tetikledi.

Defterdeki üç kaydın her biri, cihazda kalbin iki atımı arasında 3 saniyeyi aşan bir boşluğa denk geliyordu.

Durma kaç saniyeden başlıyor

Kalp sabit aralıkla atmıyor. Koşarken hızlanıyor, uykuda yavaşlıyor, nefes alıp verirken bile atımlar arasındaki süre biraz uzayıp kısalıyor. Cleveland Clinic'ten kardiyolog Kenneth Mayuga, hekimlerin "kalp durdu" derken en az 3 saniyelik bir boşluğu kastettiğini söylüyor.² Avrupa Kardiyoloji Derneği'nin 2018 bayılma kılavuzu da uyanık bir hastada 3 saniyeyi aşan duraklamayı ritim kaydında ciddiye alınacak bulgular arasında sayıyor.³ Dakikada 60 atan bir kalpte iki atım arası 1 saniye sürer. 3 saniyelik boşlukta arka arkaya iki atım hiç gelmez.

Mayuga'ya göre sıradan bir hapşırık bu uzunlukta bir duraklama yaratmıyor. Kalp ritmini dört yıla kadar kaydedebilen cihazlar tam da bu tür boşlukları yakalamak için tasarlanıyor ve hapşırıkla ilişkili böyle bir kayıt genelde çıkmıyor.²

Göğüste biriken basınç

Hapşırık refleksini İngilizce literatürde ilk kez kapsamlı biçimde derleyenler iki Türk kulak burun boğaz uzmanıydı. İzmir Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nden Murat Songu ile Eskişehir Osmangazi Üniversitesi'nden Cemal Cingi, 2009'da yayımlanan derlemelerinde refleksi iki evreye ayırıyor.⁴ İlk evrede burun içindeki sinir uçları, yüzün duyusunu taşıyan trigeminal sinir yoluyla beyin sapındaki hapşırık merkezini uyarıyor. İkinci evrede gözler kapanıyor, derin bir nefes alınıyor ve gırtlak kapağı kapalıyken göğüs kasılıyor. Ciğerlerdeki basınç yükselince kapak birden açılıyor, hava ağız ve burundan dışarı fırlıyor.

Kalbi etkileyen kısım bu kapalı kapaklı sıkışma. Göğüs içindeki basınç yükselince toplardamarlardan kalbe dönen kan azalıyor ve kalp o atımda daha az kan pompalıyor. Basınç boşalınca kan hızla geri doluyor, tansiyon kısa süre yükseliyor, boyun damarlarındaki basınç algılayıcıları da kalbi bir iki atım yavaşlatıyor. Aynı dizi, hekimlerin sinir sistemini sınamak için yaptırdığı ıkınma testinde, yani Valsalva manevrasında saniye saniye ölçülüyor. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri'nden David Goldstein ile Mayo Clinic'ten William Cheshire 2017'de bu testin dört evresini, parmağa takılan bir manşetle atım atım kaydedilen tansiyon üzerinden anlattı.⁵ Hapşırıkta benzer değişim bir iki saniyeye sığıyor.

Kalbe ritmini veren elektrik sistemi bu sırada çalışmayı sürdürüyor. Arizona Üniversitesi Sarver Kalp Merkezi'nde kardiyoloji şefi olan Nancy Sweitzer 2016'da NPR'a, elektrik etkinliğinin hapşırık boyunca sabit kaldığını ve yalnızca pompalamanın gücünün düşebildiğini söyledi.⁶ Amerikan Kardiyoloji Koleji'nin eski başkanı Richard Conti de efsanenin nereden çıkmış olabileceğini anlatıyor. Biraz gecikerek gelen atım daha güçlü oluyor ve boğazda ya da göğsün üst kısmında bir tekleme gibi hissediliyor.⁷

Kayıtlara geçen iki duraklama

Carey'nin hastasında Holter kaydı duraklamanın sebebini de gösterdi. Kulakçıklardan karıncıklara giden elektrik uyarısı her hapşırıkta birkaç saniyeliğine tamamen kesiliyordu; buna geçici tam kalp bloğu deniyor. Kadın göz tansiyonu için yıllardır günde iki kez timolol damlası kullanıyordu. Timolol bir beta bloker ve gözden kana geçen miktarı kalbi yavaşlatabiliyor. Damla, latanoprost adlı başka bir ilaçla değiştirildi. Dokuz gün sonra takılan yeni Holter'da yine üç hapşırık kaydedildi, ikisi yine karabiberle. Kayıtta anlamlı bir değişiklik çıkmadı ve kadın 6 aylık kontrolde de bayılmamıştı.¹

Carey, öksürük ve geğirmeyle aynı yoldan gelişen kalp bloğu vakalarının bilindiğini, hapşırık için ise daha önce bir bildirim bulamadığını yazıyor.

Kayda geçen en uzun duraklamada hapşıran kişi hasta değildi. New York'taki North Shore Üniversite Hastanesi'nden John Catanzaro ve ekibi 2006'da 31 yaşında bir kadını anlattı.⁸ Kadın, yanında biri hapşırınca irkilmiş ve bayılmıştı. Taşıdığı olay kaydedicide kalbin 10 saniye boyunca hiç atmadığı görüldü. Ekip bunu, ani bir duygunun ya da sesin sinir sistemini aşırı tetiklediği ve nörokardiyojenik denen bayılma türüyle açıkladı.

İki vakada da hapşırık tek başına yetmedi. Birinde göz damlasıyla kana geçen bir ilaç vardı, ötekinde irkilmeye aşırı tepki veren bir sinir sistemi. Mayuga hapşırıkla bayılmayı, bayılma şikâyeti olan hastalar arasında bile çok nadir görülen bir durum olarak tanımlıyor.²

Tutulan hapşırığın basıncı

Hapşırığı tutmaya çalışmak bu basıncı ortadan kaldırmıyor. İskoçya'daki Dundee Üniversitesi'nden Rasads Misirovs ve ekibinin 2023'te BMJ Case Reports'ta yayımladığı vakada, otuzlu yaşlarında bir adam araba kullanırken hapşırığını burnunu sıkıp ağzını kapatarak tuttu.⁹ Boynunda hemen şiddetli bir ağrı başladı. Tomografide nefes borusunun arka duvarında 2 milimetre genişliğinde, 5 milimetre uzunluğunda bir yırtık bulundu. Yazarlara göre hapşırırken üst hava yollarındaki basınç normalde 1 ila 2 kilopaskal arasında kalıyor, ağız ve burun kapalıyken 20 katına kadar çıkabiliyor.

Adam ameliyat olmadı. 48 saat hastanede gözlem altında kaldı, 5 hafta sonraki tomografide yırtık tamamen kapanmıştı.

Mayuga, hapşırınca başı dönen ya da bayılan herkesin bir hekime görünmesini öneriyor. Carey'nin hastasında sebebi bulduran, bir haftalık Holter kaydında karabiberle tetiklenen 2 hapşırık oldu.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.