Apollo 11 astronotları 21 Temmuz 1969'da Ay yüzeyine bir lazer yansıtıcısı bıraktı. Dünya'dan gönderilen ışık o aynadan dönüp geldikçe Ay'ın uzaklığı santimetre hassasiyetinde ölçülüyor; ölçümler Ay'ın her yıl yaklaşık 3,8 santimetre uzaklaştığını gösteriyor.1 Tersini düşünelim: Ay yaklaşıp Dünya'yla tek gövdede birleşseydi Güneş'e olan mesafemiz değişir miydi? Değişmezdi. Güneş'in etrafında dönen şey zaten yalnızca Dünya değil, Dünya ile Ay'ın ortak kütle merkezi ve iki cismin kendi arasındaki çarpışma bu merkezin yolunu değiştirmez.2

Bu merkez, gökbilimde barycenter diye anılır. Dünya-Ay çiftinde o nokta Dünya'nın yüzeyinin altında, çekirdeğe doğru, merkezden ortalama yaklaşık 4.670 kilometre ötede durur. Yani Ay Dünya'nın etrafında dönerken Dünya da o ortak noktanın etrafında hafifçe yalpalıyor. Güneş'e çizilen yörünge çizgisi, bu ortak noktayı takip eder.3

Bu yazıda neler var?

Ortak nokta zaten Dünya'nın içinde

Ay, Dünya'nın kütlesinin kabaca yüzde 1,23'ü kadar. Kütle oranı yaklaşık 81'e 1. Bu yüzden ortak kütle merkezi iki cismin ortasında değil, Dünya'nın gövdesinin içinde kalır. NASA'nın Ay sabitleri belgelerinde de aynı resim çizilir: barycenter, Dünya merkezinden Ay'a doğru yaklaşık 4.670 kilometre; bu, ekvator yarıçapının kabaca yüzde 73'ü demektir.4

Sen ayda bir gece gökyüzüne bakınca Ay'ın Dünya etrafında döndüğünü görürsün. Gökmekaniği ise daha dürüst bir dil kullanır: ikisi de ortak noktaya göre dönüyor. Dünya'nın merkezi, her ay boyunca o noktanın etrafında küçük bir daire çiziyor. Bu yalpalanma, uzayda Güneş'e giden yolda Dünya'nın merkezini birkaç bin kilometre içeri-dışarı oynatır. Ama o "oynama", Güneş'e olan ortalama mesafenin kendisi değildir.

Uzaydan görülen Dünya, Apollo 17 Blue Marble
Apollo 17 mürettebatının çektiği "Blue Marble": Dünya tek başına göründüğü anlarda bile Güneş yörüngesini Ay ile paylaşır. Fotoğraf: NASA / Apollo 17 (kamuya açık).

Birleşme kütleyi yok etmez, yerini değiştirir

Şimdi düşünce deneyini sertleştir: Ay bir şekilde Dünya ile birleşsin. Toplam kütle neredeyse aynı kalır. Çünkü birleşme, kütleyi uzaya silmez; dağılmış iki paketi tek pakette toplar. Güneş'in etrafındaki Kepler yörüngesini belirleyen ana aktörler ise sistemin toplam kütlesi, Güneş'in kütlesi ve sistemin Güneş'e göre açısal momentumu ile enerjisidir.2

Ay'ı Dünya'nın içine "katmak", Dünya-Ay sisteminin Güneş'e göre taşıdığı toplam kütleyi anlamlı biçimde artırmaz veya azaltmaz. Ortak merkez, artık ayrı bir Ay olmadığı için Dünya'nın yeni geometrik merkezine çok daha yakın bir yere oturur. Dünya merkezinin o aylık yalpalanması durur. Güneş'e giden yolun yarıçapı ise yerinde kalır; kaybolan, Dünya merkezinin yaklaşık 4.670 kilometrelik aylık salınımıdır.

Yalpalanma mesafesi ile 1 AU karşılaştırması grafik
Yaklaşık 4.670 km'lik Dünya merkezi yalpalanması, 1 AU (~150 milyon km) yanında log ölçekte bile minik kalır. Oran kabaca 1/32.000.
Uzay yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Yalpalanma, Güneş mesafesinin 32 binde biri

Bir astronomik birim, yani Dünya-Güneş ortalama mesafesi, yaklaşık 150 milyon kilometredir. Dünya merkezinin barycenter etrafındaki yalpalanma yarıçapı ise yaklaşık 4.670 kilometre. Oranı yazınca şaka gibi durur: yalpalanma, Güneş mesafesinin yaklaşık 32 binde biri. Birleşmeyle bu yalpalanma kaybolsa bile, Güneş'e olan ortalama mesafe "değişti" demek için abartılı bir dil gerekir.3

Başka bir karşılaştırma: Ay'ın Dünya'ya ortalama uzaklığı yaklaşık 384.400 kilometre. Bu mesafe, ortak merkezi Dünya'nın içine çeken kütle oranının sonucudur. Ay daha ağır olsaydı barycenter dışarı taşardı; Pluto-Charon çiftinde olduğu gibi. Bizde içerde kalıyor. Birleşme senaryosunda da Güneş'e giden ana elips, pratikte aynı ailede kalır.

Bir de ölçek tuzağı var. İnsan beyni "Ay Dünya'ya yapıştı" cümlesini duyunca, gökyüzündeki o büyük diski Dünya'nın yanına koyup kütleyi abartır. Disk büyük görünür çünkü yakınır; kütle ise küçüktür. Güneş ise her ikisinden de o kadar ağırdır ki, Dünya-Ay çiftinin iç düzeni Güneş yörüngesini milim milim oynamaktan çok, kendi aralarındaki dansı yönetir. Bu yüzden sorunun kısa cevabı netleşir: mesafe tabelası aynı kalır.

Tam dolunay fotoğrafı koyu zeminde
Ay kütlesi küçük görünür ama Dünya'nın yüzde 1'inden fazlasıdır; yine de Güneş yörüngesini tek başına "çekip sürükleyecek" kadar ağır değildir. Fotoğraf: Gregory H. Revera / Wikimedia Commons (CC BY-SA).

Mesafe aynı kalır, hayat aynı kalmaz

Burada dürüst sınırı çizmek gerekir. "Güneş mesafesi değişmez" demek, "birleşme zararsızdır" demek değildir. Gerçek bir birleşme felaket ısı, enkaz ve yüzeyin yeniden şekillenmesi demektir; bu yazının sorusu o felaketin fiziği değil. Ama birleşme sonrası dünyada kalıcı farklar da olurdu: okyanus gelgitleri büyük ölçüde sönerdi, çünkü Ay'ın çekimsel gelgit motoru ortadan kalkardı. Dönme ve yörünge açısal momentumunun paylaşımı da gün uzunluğunu değiştirirdi.5

"Ay olmasa Dünya Güneş'e düşer miydi?" sorusunun cevabı da aynı hesaptan çıkıyor: düşmezdi, çünkü yolumuzu Güneş'in çekimi ile sistemin toplam kütlesi belirliyor. Ay'ın etkisi Dünya'nın kendi dönüşünde ölçülüyor. Gelgitlerin sürtünmesi bu dönüşü frenliyor; Stephenson ve ekibi 2016'da MÖ 720'den 2015'e uzanan tutulma kayıtlarından günün her yüzyılda ortalama 1,8 milisaniye uzadığını hesapladı.6 Ay da aynı alışverişin karşılığında her yıl 3,8 santimetre uzaklaşıyor.

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Williams, J.G. & Boggs, D.H. (2016). "Secular tidal changes in lunar orbit and Earth rotation", Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 126: 89-129. Apollo yansıtıcılarına yapılan lazer ölçümleri; Ay'ın Dünya'dan uzaklaşma hızı yılda yaklaşık 38 mm. ↩
  2. İki cisim problemi ve barycenter: NRAO / üniversite astrofizik ders notları (ör. Myers, Orbital Mechanics: The Barycenter); Newton'un Kepler 3. yasası düzeltmesi toplam kütleyi (M1+M2) kullanır. ↩
  3. Earth–Moon barycenter: ortalama ~4.671 km Dünya merkezinden (Dünya yarıçapının ~%73'ü); sistemin Güneş yörüngesi bu ortak merkeze göre tanımlanır. Wikipedia/Orbit of the Moon özeti ve standart gökmekaniği. ↩
  4. NASA JPL Lunar Constants and Models (JPL D-32296): Earth/Moon barycenter ≈ 4670 km; Earth–Moon mass ratio ≈ 81.30057. JPL PDF ↩
  5. Gelgit ve açısal momentum: Ay'ın çekimsel gelgitleri ve Dünya'nın dönüşünün yavaşlaması standart gökmekaniği/jeofizik sonucu; birleşme düşünce deneyinde gelgit motorunun kaybı ve açısal momentum paylaşımı mesafe sorusundan ayrı etkilerdir. ↩
  6. Stephenson, F.R., Morrison, L.V. & Hohenkerk, C.Y. (2016). "Measurement of the Earth's rotation: 720 BC to AD 2015", Proceedings of the Royal Society A 472: 20160404. Gün uzunluğundaki ortalama artış yüzyılda yaklaşık 1,78 milisaniye. ↩
Kategoriler ve Etiketler
Uzay dünya ay güneş barycenter yörünge gökmekaniği
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.