Bilim · Arkeoloji yazıları e-postana gelsin mi?
Her gün siteye bakman gerekmesin; yeni yazı çıktığında ve haftalık özette biz haber verelim. Reklam yok.

Roma imparatoru Traianus 115 yılının kışını Antakya'da geçiriyordu. Partlara karşı sefere hazırlanan askerler, dava ve elçilik için gelenler, tüccarlar kenti doldurmuştu. Tarihçi Cassius Dio'ya göre önce büyük bir uğultu duyuldu, ardından binalar yerinden kalkıp çöktü. Traianus kaldığı odanın penceresinden çıkıp birkaç sıyrıkla kurtuldu. Artçı sarsıntılar günlerce sürdüğü için açıkta, hipodromda yaşadı. Konsül Pedo enkazın altında öldü.1

Antakya'nın başına gelen ilk deprem bu değildi, son deprem de olmadı. Jeologların derlediği kataloglara göre kent son 2.200 yılda 30'dan fazla depremde hasar gördü.2 Kenti her yıkımdan sonra yeniden kuranlar da çoğu zaman bir öncekinden farklı bir devletin insanlarıydı.

Bu yazıda neler var?

Asi ile dağın arasında

Büyük İskender'in ölümünden sonra imparatorluğunu paylaşamayan generallerden Antigonos, MÖ 307'de Asi Nehri kıyısında Antigoneia adında bir kent kurdu. Rakibi I. Seleukos, MÖ 301'de İpsos Savaşı'nı kazanınca bu kenti yarım bıraktırdı ve nehrin biraz aşağısında kendi kentini kurdu. Adını babası Antiokhos'tan aldı. Anlatılan efsaneye göre yeri, sunak üstündeki kurban etinden bir parça kapıp Silpios Dağı'nın eteğine bırakan bir kartal belirledi. Bugün Habib-i Neccar Dağı dediğimiz dağ budur. Kuruluş MÖ 300 yılının baharına tarihleniyor.3

Bizanslı tarihçi Malalas ilk yerleşimcilerin sayısını 5.300 olarak verir. Bu sayının yalnızca yetişkin erkek yurttaşları kapsayıp kapsamadığı bilinmiyor. Kent zamanla her biri kendi suruyla çevrili dört mahalleye büyüdü, MÖ 64'te Roma'nın Suriye eyaletinin başkenti oldu ve Roma ile İskenderiye'den sonra imparatorluğun en büyük kentleri arasında sayıldı.4 İncil'deki Elçilerin İşleri kitabına göre İsa'nın izleyicilerine "Hristiyan" adı ilk kez burada verildi.5

Dik bir kaya yamacının dibine yaslanmış, taş cepheli, üç kapılı ve yıldız biçimli pencereli küçük kilise
Habib-i Neccar Dağı'nın eteğinde kayaya oyulmuş Sen Piyer Kilisesi. Antakya'daki erken Hristiyan topluluğunun toplandığı yer olarak anılıyor; taş cephe 1863'te elden geçirildi. Fotoğraf: Dosseman, 2019, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Eski yolu 25 metre kaydıran fay

Antakya üç levhanın sınırlarının yaklaştığı bir bölgede duruyor. Anadolu ile Arap levhasını ayıran Doğu Anadolu Fayı, Arap levhasıyla Afrika levhası arasındaki Ölü Deniz Fayı ve Kıbrıs'ın açığından karaya uzanan bir başka hat, kentin kuzeydoğusundaki Amik Ovası çevresinde birbirine yaklaşıyor. Jeologlar bu bölgeye üçlü kavşak diyor.6

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi'nden Erhan Altunel ile Paris Yerküre Fiziği Enstitüsü'nden Mustapha Meghraoui'nin ekibi, ovada fayın üstünden geçtiği iki arkeolojik yeri ölçtü ve sonuçları 2009'da yayımladı. Antakya ile Halep arasındaki eski yol, yer radarıyla toprağın altında izlendi; fay çizgisinde 25 metre (artı eksi 3,5) sola kaydığı görüldü. MÖ 5000 civarına giden Sıçantarla Höyüğü 42 metre, bir Roma duvarı 9 metre kaymıştı. Ekip bu ölçümlerden fayın yılda ortalama 6 milimetre kaydığını hesapladı. Fayın üstüne açılan hendeklerde 1408 ve 1872 depremlerinin yüzeyde bıraktığı kırıklar da bulundu.2

Yılda 6 milimetre, bir yüzyılda 60 santimetre eder. Fay kilitli kaldığı sürece bu kayma birikir ve büyük bir depremde birkaç metre olarak birden boşalabilir.

Antakya bunun en ağır bedelini 526 yılının Mayıs ayında ödedi. Antakyalı tarihçi Ioannes Malalas, depremin ve ardından çıkan yangının kenti dağ yamaçları dışında yerle bir ettiğini, 250 bin kişinin öldüğünü yazdı. Göğe Yükseliş bayramı için kent ziyaretçiyle doluydu. Sayının nasıl hesaplandığı bilinmiyor; tarihçiler onu dönemin bir tanığının tahmini olarak kullanıyor. 528'de gelen ikinci deprem ayakta kalanların çoğunu da yıktı. Kent bu yıllarda Theoupolis, yani "Tanrı'nın kenti" adını aldı.7

Zaman çizelgesi: MÖ 300'den bugüne Antakya'yı yöneten Seleukos, Roma ve Bizans, Arap halifelikleri, Selçuklu, Haçlı, Memlük, Osmanlı, Fransız ve Türkiye dönemleri; altında 115, 526 ve 528, 1408, 1872 ve 2023 depremleri
Kentin yönetimi en az dokuz kez el değiştirdi. Çizelgedeki beş deprem tam liste sayılmaz, yalnızca kaynaklarda en iyi belgelenenlerdir. Grafik: kafa1milyon.com; veri: Britannica, Cassius Dio, Malalas, Altunel ve ark. (2009), İçişleri Bakanlığı

Toprağın altında kalan mozaikler

1932 ile 1939 arasında Princeton Üniversitesi'nin yönettiği, Louvre'un bağlı olduğu Fransa Ulusal Müzeleri ile Baltimore ve Worcester müzelerinin ortak olduğu bir ekip Antakya'da ve Harbiye'de kazı yaptı. Ekip 300'ü aşkın mozaik taban çıkardı. Tabanlar 2. yüzyılın ilk yıllarından 526 depremine kadar uzanan dört yüzyılı kapsıyor.8

Kazı izni o dönem Fransız mandası altındaki Suriye'nin eski eser idaresinden alınmıştı. 1939'da Hatay Türkiye'ye katılınca ekip, sözleşmedeki payını çıkarmakta zorlandı. Sonunda buluntular kazıyı destekleyen kurumlar ile Türk hükümeti arasında paylaştırıldı.8 Bu yüzden Antakya mozaiklerinin bir bölümü bugün Princeton'da, Baltimore'da ve Paris'te duruyor. Türkiye'ye düşen pay ise kentteki müzede kaldı ve Hatay Arkeoloji Müzesi dünyanın en zengin mozaik koleksiyonlarından birine dönüştü.

Taş mozaik pano: kısa tunikli üç erkek figürü yan yana yürüyor; soldaki omzunda bir hayvan, ortadaki küçük bir masa, sağdaki deri şeritler taşıyor
Antakya'da bulunan, 4. yüzyıla tarihlenen "Hokkabazlar" mozaiği. Soldaki figürün omzundaki hayvanın maymun olabileceği düşünülüyor; öbür ikisi gösteri için masa ve deri şerit taşıyor. Hatay Arkeoloji Müzesi, envanter 831. Fotoğraf: Dosseman, 2019, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Kenti alanlar

Arap orduları Antakya'yı 637-638'de aldı. Bizans kenti 969'da geri kazandı, Selçuklular 1084'te girdi. Birinci Haçlı Seferi'nin ordusu yedi ayı aşan bir kuşatmanın ardından 3 Haziran 1098'de surları aştı ve Antakya Prinkepsliği'ni kurdu. Memlük sultanı Baybars kenti 1268'de alıp büyük ölçüde yıktırdı. Osmanlı yönetimi 1516-1517'de başladı.9

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Fransız mandasına giren İskenderun Sancağı'nda 2 Eylül 1938'de Hatay Devleti'nin meclisi toplandı. 40 kişilik mecliste 22 Türk, 9 Alevi, 5 Ermeni, 2 Arap ve 2 Rum Ortodoks üye vardı. Meclis 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katılma kararını oybirliğiyle aldı. Son Fransız birliği 23 Temmuz 1939 sabahı Antakya'daki kışladan çıktı.10

Kentin mutfağı da uluslararası bir unvan taşıyor. UNESCO, Hatay'ı 1 Kasım 2017'de Yaratıcı Şehirler Ağı'na gastronomi kenti olarak aldı.11

6 Şubat'tan sonra

6 Şubat 2023'te saat 04.17'de Pazarcık merkezli 7,7 büyüklüğünde bir deprem oldu, dokuz saat sonra Elbistan merkezli 7,6'lık ikincisi geldi. İçişleri Bakanlığı'nın açıkladığı verilere göre 11 ilde 53.537 kişi hayatını kaybetti. Bunların 23.065'i Hatay'daydı.12

Anadolu'nun ilk camisi olarak anılan Habib-i Neccar Camii depremde büyük ölçüde yıkıldı. Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün koordinasyonunda yürütülen yeniden yapımda kubbe ahşap bir iskelet üstüne kuruldu ve Kültür ve Turizm Bakanlığı'na göre yükü yaklaşık 1.400 ton hafifledi. Ustalar yapının içinde üç noktada depremin izini bilerek bıraktı. Cami 27 Aralık 2025'te yeniden ibadete açıldı.13

Hatay Arkeoloji Müzesi'nde eserlerin durduğu salonlar ayakta kaldı, salonları birbirine bağlayan koridorlar çöktü. Kurtarma sırasında toplam 1.080 metrekarelik 72 mozaik pano duvarlardan indirildi; ağır ve orta hasarlı panoların onarımı sürüyor. Bakanlık, depremden önce 37 bin eser barındıran müzeyi etap etap açmayı ve tamamını 2026'nın sonunda ziyarete açmayı hedefliyor.14

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Cassius Dio. Roma Tarihi 68.24-25. Çev. E. Cary, Loeb Classical Library (1925). penelope.uchicago.edu. ↩
  2. Altunel, E., Meghraoui, M., Karabacak, V., Akyüz, S. H., Ferry, M., Yalçıner, Ç. ve Munschy, M. (2009). “Archaeological sites (Tell and Road) offset by the Dead Sea Fault in the Amik Basin, Southern Turkey.” Geophysical Journal International 179(3): 1313-1329. doi:10.1111/j.1365-246X.2009.04388.x. doi.org. ↩
  3. Smith, W. (ed.) (1854). Dictionary of Greek and Roman Geography, “Antiocheia” maddesi. perseus.tufts.edu. Ayrıca: Lendering, J. “Antioch (Antakya).” Livius. livius.org. ↩
  4. Downey, G. (1961). A History of Antioch in Syria from Seleucus to the Arab Conquest. Princeton University Press. Malalas'ın 5.300 yerleşimci sayısı ve Strabon'un (16.2.4) dört mahalleli kent tarifi. ↩
  5. Elçilerin İşleri 11:26. ↩
  6. Over, S., Kavak, K. Ş., Bellier, O. ve Özden, S. (2004). “Is the Amik Basin (SE Turkey) a triple-junction area? Analyses of SPOT XS imagery and seismicity.” International Journal of Remote Sensing 25(19): 3857-3872. hal.science. ↩
  7. Ioannes Malalas, Chronographia XVII.16 ve XVIII.27. Değerlendirme: Borsch, J. (2023). “God's Wrath over Antioch, 525-540 CE: Beginning of the End?” Studies in Late Antiquity 7(2): 201-. online.ucpress.edu. ↩
  8. Princeton University, “Antioch Expedition”, Research Photographs. researchphotographs.princeton.edu. Baltimore Museum of Art, “Antioch Excavation Field Reports”. archives.artbma.org. ↩
  9. “Antioch.” Encyclopaedia Britannica. britannica.com. De Giorgi, A. U. ve Eger, A. A. (2021). Antioch: A History. Routledge. ↩
  10. Yamaç, M. (2019). “Fransız Arşiv Belgelerinde 23 Haziran 1939 Tarihli Türk-Fransız Antlaşması.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 35(99): 215-252. atamdergi.gov.tr. Meclisin bileşimi: “Hatay Millet Meclisi (2 Eylül 1938 - 29 Haziran 1939)”, yüksek lisans tezi. tezara.org. ↩
  11. UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı, “Hatay”. unesco.org. Anadolu Ajansı (1 Kasım 2017). aa.com.tr. ↩
  12. T.C. İçişleri Bakanlığı (7 Şubat 2024). icisleri.gov.tr. İl dağılımı: Kanal 6 Haber, 6 Şubat 2026 yıl dönümü derlemesi. kanal6haber.com. ↩
  13. Anadolu Ajansı (27 Aralık 2025). “Bakan Ersoy: Habib-i Neccar Camisi ... ayağa kalkmıştır.” aa.com.tr. Deprem izleri: Hatay Ekspres. hatayekspres.com. ↩
  14. Milliyet (2026). “Bakan Ersoy: Üç yıl içinde 33'ü Hatay'da, 109 eser restore edildi.” milliyet.com.tr. Koridor hasarı ve açılış takvimi: Hürriyet, “Deprem kazılarından tarih fışkırdı.” hurriyet.com.tr. ↩

Kapak: Asi Nehri ile Habib-i Neccar Dağı arasında Antakya, 2011. Fotoğraf: Mehmetalirende, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim antakya hatay antik kentler deprem mozaik arkeoloji
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.