Montreal'deki McGill Üniversitesi'nde Louisa Dahmani ve Véronique Bohbot, haftada en az dört gün araba kullanan 50 genç sürücüyü bilgisayardaki sanal kasabalarda dolaştırdı. Sürücülerden GPS olmadan yol bulmaları, nesnelerin yerini akılda tutmaları ve gezdikleri yerin haritasını çizmeleri istendi. Hayatı boyunca GPS'le daha çok saat geçirenler, cihaz ellerinden alınınca daha kötü yön buldu.1

Ekip üç yıl sonra 13 sürücüyü yeniden çağırdı. Bu sürede GPS'i daha çok kullananlarda, hipokampüse dayanan uzamsal bellek daha hızlı gerilemişti. Hipokampüs, şakak lobunun derininde yer ve olay belleğinde merkezi rol oynayan bölgedir. Yön duygusu zayıf olanların GPS'e daha çok yaslandığına dair bir iz çıkmadı.

Bu yazıda neler var?

Taksici adaylarının dört yıllık ezberi

Londra'da siyah taksi ruhsatı almak için Charing Cross istasyonu çevresindeki yaklaşık 10 kilometrelik alanda 25.000 sokağı ve binlerce adresi ezberlemek gerekiyor. Bu ezbere "the Knowledge" deniyor ve genelde üç ila dört yıl sürüyor. University College London'dan Katherine Woollett ve Eleanor Maguire, 79 erkek adayın beynini eğitimin başında ve sınavlardan sonra manyetik rezonansla taradı. Karşılaştırma için taksicilikle ilgisi olmayan 31 erkek de iki kez tarandı.2

Adaylardan 39'u ruhsatını aldı. Bu grupta hipokampüsün arka kısmındaki gri madde hacmi arttı. Eğitimi bırakan ya da sınavı geçemeyen 20 adayda ve karşılaştırma grubunda böyle bir değişiklik görülmedi.

Turuncu yelekli bir taksici adayı motosiklette; gidonun önündeki tahtada güzergâh listesi asılı, arkada kırmızı bir Londra otobüsü
Londra'da bir "Knowledge" adayı. Gidondaki tahtada o gün sürülecek güzergâhların listesi duruyor; adaylar şehri yıllarca bu motosikletlerle ezberliyor. Fotoğraf: Roger W. Haworth, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yolu başkası söyleyince beyinde ne olduğunu aynı üniversiteden Amir-Homayoun Javadi ve Hugo Spiers'ın ekibi 2017'de ölçtü. Soho semtini önceden yürüyerek öğrenen 24 kişi, ertesi gün manyetik rezonans cihazında semtin sokaklarından çekilmiş filmleri izledi. Hedefe giden yolu kendileri seçerken, girdikleri sokağın bağlantı sayısı değiştikçe hipokampüsün arka kısmındaki etkinlik de değişti. Hangi düğmeye basacaklarının söylendiği güzergâhlarda bu tepki çıkmadı.3

Kaydedilen bilgi akılda daha az kalıyor

Columbia Üniversitesi'nden Betsy Sparrow'un 2011'de Science'ta yayımlanan deneylerinde katılımcılar kısa bilgi cümlelerini bilgisayara yazdı. Bir kısmına cümlelerin kaydedileceği, bir kısmına silineceği söylendi. Silineceğini düşünenler cümleleri daha iyi hatırladı. Başka bir deneyde katılımcılar cümleleri klasörlere kaydetti ve cümlenin kendisinden çok hangi klasörde durduğunu aklında tuttu.4

Aynı makalede bir deney daha vardı: zor bir soruyla karşılaşan zihnin hemen bilgisayarı düşündüğünü ölçen bir tepki süresi testi. Bu test 2018'de tekrarlandı ve sonuç tutmadı. Science ve Nature'da 2010 ile 2015 arasında çıkan 21 sosyal bilim deneyini yeniden yapan projede 13 deney aynı sonucu verdi, Sparrow'unki onların arasında değildi.5

Fotoğraf makinesi de iz bırakıyor. Fairfield Üniversitesi'nden Linda Henkel, 27 öğrenciyi bir sanat müzesinde gezdirdi. Her öğrenci 30 eserin 15'ini fotoğrafladı, 15'ine yalnızca baktı. Ertesi gün fotoğrafladıkları eserleri ve ayrıntılarını daha az hatırladılar. İkinci deneyde eserin tek bir ayrıntısına yakınlaştırıp çekenlerde bu kayıp görülmedi.6

Bilim yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Arabasız bir toplulukta günde 18 bin adım

Kanada'nın Ontario eyaletindeki Eski Düzen Amişleri araba kullanmıyor, elektrikli ev aletlerinden de uzak duruyor. Tennessee Üniversitesi'nden David Bassett, bu topluluktan 18 ile 75 yaş arasındaki 98 yetişkine bir hafta boyunca adımsayar taktırdı. Erkekler günde ortalama 18.425, kadınlar 14.196 adım attı. Hiçbir erkek obez çıkmadı, kadınlarda oran yüzde 9'du.7

Stanford Üniversitesi'nden Tim Althoff'un ekibi 2017'de 111 ülkeden 717.527 akıllı telefon kullanıcısının 68 milyon günlük adım kaydını inceledi. Ortalama kullanıcı günde 4.961 adım atıyordu. Yürümeye elverişli şehirlerde her yaştan insan daha çok yürüdü. Modele göre şehrin yürünebilirlik puanı 25 puan yüksek olduğunda, 40 yaşındaki bir kadın günde 868, erkek 622 adım fazla atıyor.8 Telefon cepte değilken atılan adımlar sayılmadığı için gerçek ortalama biraz daha yüksek olabilir.

Yatay çubuk grafik: Ontario Amişlerinde erkekler günde 18.425, kadınlar 14.196 adım atıyor; 111 ülkeden akıllı telefon kullanıcılarının ortalaması 4.961 adım
İki ölçüm aynı yöntemle yapılmadı: Amişler belden takılan adımsayar kullandı, telefon verisi cihazın cepte olduğu saatleri kapsıyor. Fark yine de üç katın üzerinde. Kaynak: Bassett ve ark., 2004; Althoff ve ark., 2017. Grafik: kafa1milyon.com
Rakamlarla
25.000 sokak
Londra'da taksi ruhsatı için ezberlenen, Charing Cross çevresindeki sokak sayısı.Woollett ve Maguire, Current Biology, 2011
18.425 adım
Araba kullanmayan Ontario Amişlerinde erkeklerin günlük ortalaması.Bassett ve ark., Medicine and Science in Sports and Exercise, 2004
4.961 adım
111 ülkeden 717.527 akıllı telefon kullanıcısının günlük ortalaması.Althoff ve ark., Nature, 2017
%28,4 → %22,4
Polonya'da dört merkezde, yazılım kapalıyken yapılan kolonoskopilerde adenom bulma oranı; yazılımın kullanıma girmesinden önceki ve sonraki üç ay.Budzyń ve ark., Lancet Gastroenterology and Hepatology, 2025

Otomatik pilot ve polip yazılımı kapanınca

NASA Ames Araştırma Merkezi'nden Stephen Casner, 16 havayolu pilotunu Boeing 747-400 simülatöründe uçurdu ve otomasyonu adım adım azalttı. Pilotlar uzun süredir pratik yapmadıklarını söyleseler de göstergeleri taramayı ve uçağı elle kontrol etmeyi büyük ölçüde unutmamıştı. Zorluk düşünme gerektiren işlerde çıktı. Harita ekranı olmadan uçağın konumunu takip etmekte, sıradaki navigasyon adımına karar vermekte ve arızalı bir göstergeyi fark etmekte daha sık hata yaptılar. Otomatik pilot açıkken aklı uçuş dışı şeylere daha sık kayan pilotlar bu görevlerde daha çok zorlandı.9

Bir Boeing 747-400 kokpitinin ortadan görünüşü: iki pilot koltuğu, ekranlı gösterge paneli ve gaz kolları
Boeing 747-400 kokpiti. Casner'ın deneyindeki 16 pilot bu uçağın simülatöründe uçtu ve harita ekranı kapatılınca konum takibinde zorlandı. Fotoğraf: Norio Nakayama, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA) bu çalışmadan önce, 4 Ocak 2013'te havayollarına bir güvenlik uyarısı göndermişti. Uyarıya göre uçuş verilerinde elle kullanım hataları artmıştı. İdare, iş yükünün düşük olduğu uçuş evrelerinde pilotlara elle uçma fırsatı tanınmasını istedi.10

Benzer bir ölçüm 2025'te tıptan geldi. Polonya'daki dört endoskopi merkezi 2021'in sonunda, kolonoskopi sırasında polipleri ekranda işaretleyen bir yapay zeka yazılımını kullanmaya başladı. Yazılım bazı günler açık, bazı günler kapalıydı. Budzyń ve arkadaşları, yazılım kapalıyken yapılan 1.443 kolonoskopiyi inceledi. Doktorların, kanserin öncüsü sayılan adenom türü polipleri bulma oranı yazılım gelmeden önceki üç ayda yüzde 28,4'tü, sonraki üç ayda yüzde 22,4'e indi.11 Çalışma geriye dönük bir gözlem olduğu için düşüşün tamamını yazılıma bağlamak mümkün değil.

Kanıtın zayıf kaldığı yerler

Bu çalışmaların çoğu küçük. GPS takibinde 13 sürücü, simülatörde 16 pilot var. Kolonoskopi verisi gibi bazıları yalnızca bir öncesini ve sonrasını karşılaştırıyor, araya giren başka etkenleri ayıramıyor. Taksici adaylarının taramaları ise yetişkin beyninin kullanılan beceride hacim kazanabildiğini gösteriyor.

GPS'in uzamsal belleğe etkisini aynı kişilerde yıllar içinde ölçen veri hâlâ az. Dahmani ve Bohbot'un takibi 2020'de Scientific Reports'ta yayımlandı ve 13 sürücüyle üç yıl sürdü.

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Dahmani, L. ve Bohbot, V. D. (2020). Habitual use of GPS negatively impacts spatial memory during self-guided navigation. Scientific Reports, 10, 6310. doi.org/10.1038/s41598-020-62877-0 ↩
  2. Woollett, K. ve Maguire, E. A. (2011). Acquiring "the Knowledge" of London's layout drives structural brain changes. Current Biology, 21(24), 2109-2114. doi.org/10.1016/j.cub.2011.11.018 ↩
  3. Javadi, A. H., Emo, B., Howard, L. R., Zisch, F. E., Yu, Y., Knight, R., Pinelo Silva, J. ve Spiers, H. J. (2017). Hippocampal and prefrontal processing of network topology to simulate the future. Nature Communications, 8, 14652. doi.org/10.1038/ncomms14652 ↩
  4. Sparrow, B., Liu, J. ve Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776-778. doi.org/10.1126/science.1207745 ↩
  5. Camerer, C. F., Dreber, A., Holzmeister, F. ve ark. (2018). Evaluating the replicability of social science experiments in Nature and Science between 2010 and 2015. Nature Human Behaviour, 2, 637-644. doi.org/10.1038/s41562-018-0399-z ↩
  6. Henkel, L. A. (2014). Point-and-shoot memories: the influence of taking photos on memory for a museum tour. Psychological Science, 25(2), 396-402. doi.org/10.1177/0956797613504438 ↩
  7. Bassett, D. R., Schneider, P. L. ve Huntington, G. E. (2004). Physical activity in an Old Order Amish community. Medicine and Science in Sports and Exercise, 36(1), 79-85. doi.org/10.1249/01.MSS.0000106184.71258.32 ↩
  8. Althoff, T., Sosič, R., Hicks, J. L., King, A. C., Delp, S. L. ve Leskovec, J. (2017). Large-scale physical activity data reveal worldwide activity inequality. Nature, 547, 336-339. doi.org/10.1038/nature23018 ↩
  9. Casner, S. M., Geven, R. W., Recker, M. P. ve Schooler, J. W. (2014). The retention of manual flying skills in the automated cockpit. Human Factors, 56(8), 1506-1516. doi.org/10.1177/0018720814535628 ↩
  10. Federal Aviation Administration (2013). SAFO 13002: Manual Flight Operations. 4 Ocak 2013. faa.gov ↩
  11. Budzyń, K., Romańczyk, M., Kitala, D. ve ark. (2025). Endoscopist deskilling risk after exposure to artificial intelligence in colonoscopy: a multicentre, observational study. The Lancet Gastroenterology and Hepatology, 10(10), 896-903. doi.org/10.1016/S2468-1253(25)00133-5 ↩

Bu yazı bilgi amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir. Görseller: kapak fotoğrafı Zumrasha, kamu malı, Wikimedia Commons; taksici adayı fotoğrafı Roger W. Haworth, CC BY-SA 4.0; kokpit fotoğrafı Norio Nakayama, CC BY-SA 2.0; grafik kafa1milyon.com.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim gps hafıza hipokampüs yürüyüş otomasyon beceri kaybı
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.