Zorlu Şartlarda Büyümek İnsan Evrimini Nasıl Etkiledi?

1975 ile 1976 yıllarında Minneapolis'te, ücretsiz doğum öncesi bakım alan yoksul annelerin ilk çocukları bir araştırmaya kaydedildi. Minnesota Risk ve Uyum Boylamsal Çalışması bu çocukları daha doğmadan izlemeye başladı. Evin kaç kez taşındığı, eve kimlerin girip çıktığı, anne babanın işini kaybedip kaybetmediği yıllar boyunca dosyalara işlendi.¹

Çocuklar 37 yaşına geldiğinde 51'i bir deney için laboratuvara çağrıldı. Bir grup ekonominin zor günlere girdiğini anlatan bir gazete haberi okudu, öbür grup evde anahtarını arayan birinin hikâyesini. Ardından herkes ekrandaki şekilleri bazen rengine, bazen biçimine göre ayırdı. Kuralın ne zaman değişeceğini kimse bilmiyordu. Kriz haberini okuyanlar arasında çocukluğu en çalkantılı geçenler, kural değiştiğinde daha hızlı toparlandı.

Kural değişince öne geçenler

Minnesota deneyi, Minnesota Üniversitesi'nden Chiraag Mittal ile Vladas Griskevicius'un 2015'te yayımladığı dört deneylik çalışmanın sonuncusuydu. İlk üç deneye 103, 58 ve 181 kişi katıldı ve iki ayrı beceri ölçüldü. Birincisi dürtüyü bastırmaktı: ekranın bir yanında sarı bir ışık yanıp sönüyor, gösterilmesi gereken ok ise öbür yanda beliriyordu. Işığa bakmamak gerekiyordu. İkincisi görev değiştirmeydi, yani şekil ile renk kuralı arasında hızla geçebilmek.¹

Çocukluğunu öngörülemez diye anlatanlar, yani sık taşınan, evdeki yetişkinleri sık değişen, anne babasının işi gidip gelenler, ışığa bakmamakta daha kötüydü. Kural değiştirmede ise daha iyiydiler. İki fark da yalnızca kriz haberinden sonra ortaya çıktı; anahtar haberini okuyan grupta görünmedi. Ailenin gelirinin tutarlı bir etkisi çıkmadı. Minnesota örnekleminde bebeklikten 16 yaşa kadar ölçülen gelir de sonuç vermedi; etki, düzensizlikle birlikte geldi.

Araştırmacılar bunu evdeki düzenle açıklıyor. Fırsatların bir görünüp bir kaybolduğu bir evde dikkati hızla başka yere çevirmek işe yarar. Gelmeyebilecek bir ödül için beklemek ise o kadar kazandırmaz.

Bellekte tutmak ve güncellemek

Aynı ekipten Ethan Young 2018'de çalışma belleğini ikiye ayırdı. Güncelleme, eskiyen bilgiyi atıp yenisini yerine koymak demek. Bellekte tutma ise önemli bir bilgiyi araya başka şeyler girse de korumak. Çocukluğu düzensiz geçenler kriz haberinden sonra güncellemede daha iyi, bellekte tutmada daha kötü çıktı. Nötr koşulda güncellemeleri de zayıftı.²

2022'de Young, Willem Frankenhuis ve Bruce Ellis 618 ortaokul öğrencisiyle (ortalama yaş 13,6) ön kaydı yapılmış bir deney yürüttü. Görevin bir sürümü daire ve üçgen gibi soyut şekillerle, öbür sürümü şehir otobüsü ya da 5 dolarlık banknot gibi gündelik resimlerle kuruldu. Şiddete ve yoksulluğa maruz kalan çocuklar soyut sürümde akranlarının gerisinde kaldı. Gündelik resimlerle aradaki fark neredeyse kapandı. Dikkat değiştirme görevinde böyle bir etki bulunmadı.³

Hollanda'da 100 üniversite öğrencisi ve 99 kişilik bir topluluk örneklemiyle yapılan çalışmanın sonucu daha karışık. Şiddete daha çok maruz kalanların belleği genel olarak daha zayıftı. Ama halen kavgaya karışan katılımcılar "kim kimden güçlü" ilişkilerini daha iyi hatırladı, "kim kimden büyük" ilişkilerinde ise böyle bir üstünlük göstermedi. Çocuklukta yaşanan şiddet bu üstünlüğü getirmedi.⁴

Evrim tek bir zihin kalıbı seçmedi

Utah Üniversitesi'nden Bruce Ellis'in ekibi bu bulguları evrimsel biyolojinin eski bir fikrine bağlıyor. Çoğu türde tek bir en iyi hayatta kalma stratejisi evrimleşmez, çünkü en iyi strateji ortama göre değişir. Doğal seçilim bu yüzden uyumsal fenotip esnekliğini kayırır: aynı genlerin farklı koşullarda farklı beden ve davranış biçimleri kurabilmesi. Ekibe göre zor ortamlarda keskinleşen beceriler bu esnekliğin ürünü. Kuşlarda ve kemirgenlerde de erken yaşta zorluk yaşayan hayvanların bazı dikkat ve öğrenme becerilerinin güçlendiği gösterilmiş.⁵ Yaşam öyküsü kuramına göre gelişim bir dizi kaynak paylaştırma kararıdır ve bir beceriye yapılan yatırım bir başkasından kısılır. Grafikteki kazanç ve kayıp çiftleri bu kuramın beklediği tabloya uyuyor.⁶

Bu açıklamanın fosil ya da genom kanıtı yok. Kuramdan, hayvan deneylerinden ve bugünkü insanlarla yapılan testlerden çıkarılıyor.

Ellis'in ekibinin en çok başvurduğu örnek, Bolivya Amazonu'nda avcılık ve bahçecilikle geçinen Tsimané halkı. Çocuk ölümleri yüksek, yaralanma ve hastalık sık, yiyecek kıtlığı tanıdık. Tsimané için önemli olan beceriler sık bitki örtüsünde uzun mesafe yön bulmak ve işe yarar bitkileri tanımak. Bolivya'nın 2000'lerin ortasındaki eğitim reformu köyler arasında okul kalitesini çok farklılaştırdı. Kaliteli okula giden 8-18 yaş arası çocukların soyut akıl yürütme puanı dört yılda ortalama yüzde 47 arttı, kalitesi düşük okullara gidenlerinki yüzde 2 düştü.⁷

Aynı soyut testte iyi olan Tsimané çocukları, yürünen yolu kafada hesaplayıp çıkış noktasını gösterme görevinde daha az isabetliydi.⁸ Yetişkinlerde okuma, yazma ve matematik becerisi bitki bilgisiyle ters yönde ilişkiliydi. Ellis bu yüzden soyut zekâ ile yaşanan ortamda iş gören zekâyı iki ayrı ölçü olarak ele alıyor.⁶

Kanıtın eksik yanları

Her çalışma bu tabloyu desteklemiyor. Nijerya'da yetimhanede ya da koruyucu ailede büyüyen çocuklar anne babasıyla büyüyenlerle karşılaştırıldı; dikkat değiştirmede de dürtü bastırmada da fark çıkmadı. Başka bir çalışmada üstünlük yalnızca birden çok kez bakıcı değiştiren çocuklarda görüldü, tek değişiklik bir şey fark ettirmedi.⁶ Frankenhuis, Young ve Ellis 2020'de bazı sonuçların fikri desteklediğini, bazılarının çürüttüğünü, bazılarının da karışık kaldığını kendileri yazdı.⁹ Bu yazıdaki deneylerin çoğu ABD ve Hollanda'da yapıldı; bulguların Türkiye'deki çocuklara aynen taşınıp taşınmadığı bilinmiyor.

Ekip zorluğun iyi bir şey olduğunu da söylemiyor. Eksiklik bulguları geçerliliğini koruyor. Amaç, bu çocukların okulda ve işte işine yarayabilecek becerilerini görünür kılmak. Porter ile Handley'in Ekim 2025'te yayımladığı sistematik derleme 45 çalışmayı tarıyor ve en çok bilişsel uyumların ölçüldüğünü, sosyal ve bedensel uyumların ise hâlâ az çalışıldığını bildiriyor.¹⁰

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.