Rusya Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü'nden Maksim Menşikov, 7 Ekim 2026'da Bişkek'te Isık Göl'ün dibinden çıkan bir grup sikkeyi anlattı. Sikkeler 10. ve 11. yüzyıla, Karahanlılar dönemine ait ve metallerinin yüzde 90'a yakını kurşun. Menşikov'a göre kentte bakır sıkıntısı çekilmiş, insanlar eksik kalan metali kurşunla tamamlamış.1 Kurşun para tarihte çok az görülüyor. Bu sikkeler de dayanıksız: metale kum karışmış, yüzey süngerleşmiş, üzerlerindeki yazılar güçlükle okunuyor.
Sikkelerin çıktığı yer, gölün kuzeybatı kıyısındaki Toru-Aygır köyünün açığı. Orada 1 ile 4 metre derinlikte, İpek Yolu'nun kuzey kolu üzerinde kurulmuş büyük bir ortaçağ yerleşimi yatıyor.
Bu yazıda neler var?
- Gölün dibindeki bir binanın neden cami, hamam ya da medrese sanıldığı.
- Suyun aşındırdığı mezarlıkta ölülerin hangi yöne dönük yatırıldığı.
- Kaşgarlı Mahmud'un dünya haritasında bu gölün nereye çizildiği.
- Kentin batışı için öne sürülen iki jeolojik açıklama ve tarihlerin neden 200 yıl oynadığı.
Göl dibinde bir değirmen, bir mezarlık
Toru-Aygır'daki su altı çalışmaları 2023'te yeniden başladı. 2024'ten bu yana Rus Coğrafya Kurumu destekliyor; Kırgız tarafında Kırgızistan Ulusal Bilimler Akademisi Tarih, Arkeoloji ve Etnoloji Enstitüsü var.2 2025 sonbaharında dalgıçlar dört noktayı inceledi. İlkinde pişmiş tuğladan yıkık yapılar ve bir çift değirmen taşının tekini buldular; taş, tahılı un ya da bulgur yapmak için kullanılmış. Aynı yerde dış cephesi süslü bir kamu binasına ait mimari bir parça da çıktı. Ekip bu binanın cami, hamam ya da medrese olabileceğini düşünüyor.3
İkinci nokta bir mezarlık. 300 metreye 200 metrelik bir alana yayılan mezarlar 13. ve 14. yüzyıla tarihleniyor ve İslami gömü geleneğini taşıyor: ölüler yüzleri kıbleye dönük yatırılmış. Göl suyu mezarları her yıl biraz daha aşındırıyor, bu yüzden ekip bir kadın ve bir erkeğin iskeletini antropolojik inceleme için çıkardı. Üçüncü noktada daha eski bir mezarlığa ait olabilecek üç gömü ve toprağa öyle sıkı gömülmüş büyük bir küp bulundu ki 2025'te yerinden kaldırılamadı.3
Menşikov'a göre Kırgızistan'da bugüne kadar pişmiş tuğladan altı kadar ortaçağ yapısı biliniyordu. Toru-Aygır'da şimdiden yedi tane sayıldı.1
Karahanlıların gölü
Toru-Aygır'ın yaşadığı yüzyıllarda bu kıyılar Karahanlıların elindeydi. 10. yüzyılda kurulan devlet, İslam'ı kabul eden ilk Türk hanedanlarından biri; başkentlerinden Balasagun gölün batısındaydı. Menşikov kentte uzun süre birden çok inancın yan yana yaşadığını söylüyor: Gök Tanrı inancı, Budizm ve Nesturi Hristiyanlık. Yöneticiler İslam'a erken geçti ama din halk arasında ancak 13. yüzyılda yayıldı. Ondan önce daha çok ticaretle uğraşanların diniydi. Alışverişte yemin etmek gerekiyordu ve tüccar aynı dinden olana daha çok güveniyordu.3 Bölge Çin kaynaklarında da geçiyor; ekip bu metinleri kazı bulgularıyla karşılaştırmak için Çinceden yeniden okutuyor.
Bu çevrenin en tanınan ismi Kaşgarlı Mahmud. 1072-1074 yılları arasında Bağdat'ta yazdığı Divanü Lügati't-Türk'e eklediği dünya haritasında merkeze Balasagun'u koydu, hemen yanına da mavi bir göl çizdi. O göl Isık Göl. Gölün kıyısında Barsgan kasabası adıyla duruyor; Divan'daki kayda göre Kaşgarlı'nın babası Barsganlıydı.4 Haritanın kendi hikâyesini Kaşgarlı Mahmud'un dünya haritası yazısında anlattık.
Kent neden suyun altında kaldı?
2026'da çalışmaların bilimsel yönetimi Rusya Bilimler Akademisi Yer Fiziği Enstitüsü'nün paleosismoloji, yani geçmiş depremleri toprakta okuma laboratuvarına geçti. Enstitü iki açıklama öne sürüyor. Birincisinde büyük bir deprem kıyı şeridini bir fay boyunca aşağı indirmiş ve yerleşim kıyıyla birlikte bir anda suya gömülmüş. İkincisinde gölün batısında depremle doğal bir set oluşmuş, göl dışarıya akamaz hale gelmiş ve su uzun yıllar boyunca yükselmiş.2
Laboratuvar başkanı Andrey Korjenkov, birinci senaryonun bölgede yakın zamanda da yaşandığını hatırlatıyor. 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başındaki güçlü depremlerde gölün kuzey kıyısında onlarca kilometre uzunluğunda, yüzlerce metre genişliğinde şeritler tek seferde 5 metreye kadar çöktü ve kıyıdaki yapılar suyun altında kaldı. Korjenkov kuzey kıyıyı vuracak bir sonraki büyük depremin aynı sonucu doğuracağını söylüyor.2 2026 seferinin başındaki jeolog Andrey Strelnikov da AFP'ye en olası nedenin geçmişteki bir deprem felaketi olduğunu söyledi.5
Bu yılın en somut adımı bir sondajdı. Dikdörtgen yapılardan birinin içinde, Isık Göl'de ilk kez su altında sondaj yapıldı. Çıkan karotta gömülü toprak ve yaklaşık bin yıl önce pişirilmemiş, sıkıştırılmış kilden örülmüş duvar parçaları vardı.2 Menşikov'un gösterdiği buluntular arasında bir dökme demir kazan parçası da var. Menşikov bu kazanı "muhtemelen en erkenlerden biri" diye tanımlıyor.1
Neyi henüz bilmiyoruz?
Kentin adı bilinmiyor, nüfusu da. AFP'ye konuşan araştırmacılar yerleşimin 5 kilometrekareye kadar yayılmış olabileceğini düşünüyor.5 Batış tarihinde de kaynaklar birbirini tutmuyor. AFP haberi "yaklaşık 800 yıl önce" diyor. Kırgız ve Rus enstitülerinin açıklamaları ise kentin en az 10. ile 13. yüzyıllar arasında yaşadığını ve 15. yüzyılda sular altında kaldığını yazıyor; bu da yaklaşık 600 yıl önce demek.6 Kırgız ekibin başındaki Valeriy Kolçenko 2025'te, felaket geldiğinde halkın kenti çoktan terk etmiş olduğunu tahmin ettiklerini söylemişti.3 Bu doğruysa göl, içinde kimsenin yaşamadığı bir kenti örttü.
Ağaç halkası ve hızlandırıcılı kütle spektrometresiyle (AMS) yapılan radyokarbon tarihlemelerinin sonuçları alındı, ama ayrıntıları henüz yayımlanmadı. Enstitüye göre alanın şimdiye kadar yalnızca yüzde 15-20'si incelendi.2 Sikkelerin yazıları okunabilirse hangi hükümdar adına basıldıkları da anlaşılacak.
Buluntular Kırgızistan'dan çıkarılamıyor. Moskova'daki seramikçiler küplerin kopyalarını tamamlanmış halleriyle yeniden yapıyor ve bu kopyalar, orijinallerin fotoğraflarıyla birlikte bu sonbahar bir sergide gösterilecek.1 Kolçenko ise Eylül 2026'daki ikinci sezonun ekibi Toru-Aygır monografisine önemli ölçüde yaklaştırdığını söylüyor.6
Dipnotlar ve Kaynaklar
- "Archaeologists discover rare Karakhanid coins at bottom of Issyk-Kul", 24.kg haber ajansı, Bişkek, 7 Ekim 2026. Maksim Menşikov (Rusya Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü): sikkelerin 10-11. yüzyıla tarihlenmesi, yüzde 90'a varan kurşun oranı, dökme demir kazan parçası, Kırgızistan'daki pişmiş tuğla yapı sayısı, Moskova'daki kopya sergisi. 24.kg ↩
- "Учёные ИФЗ РАН исследовали затопленное поселение на Иссык-Куле", Вестник Отделения наук о Земле РАН, Ekim 2026. Yer Fiziği Enstitüsü paleosismoloji laboratuvarı (A. M. Korjenkov, A. A. Strelnikov, M. Y. Menşikov): iki batış açıklaması, kuzey kıyıdaki tarihsel çökmeler, ilk su altı sondajı, ağaç halkası ve AMS tarihlemesi, alanın yüzde 15-20'sinin incelenmiş olması. onznews.wdcb.ru ↩
- Rus Coğrafya Kurumu basın bülteni, "Archaeologists have discovered a 13th-14th century Muslim necropolis under the waters of Lake Issyk-Kul", 19 Ekim 2025. Dört inceleme noktası, değirmen taşı, süslü kamu binası parçası, 300 x 200 metrelik mezarlık, V. Kolçenko ve M. Menşikov'un açıklamaları. rgo.ru ↩
- Kaşgarlı Mahmud (1072-1074). Dîvânu Lugâti't-Türk. İngilizce çeviri: Dankoff, R. ve Kelly, J. (1982-1985). Compendium of the Turkic Dialects. Cambridge, Mass.: Harvard Üniversitesi. Daire biçimli dünya haritası ve Barsgan maddesi. ↩
- AFP, "Sunken Silk Road city reveals Central Asia's lost history", 5 Ekim 2026 (Arab News'te yayımlanan metin). Andrey Strelnikov'un açıklaması, yerleşimin 5 kilometrekareye kadar yayılmış olabileceği tahmini, "yaklaşık 800 yıl önce" ifadesi. arabnews.com ↩
- "Second phase of underwater archaeological expedition held in Issyk-Kul region", 24.kg haber ajansı, 6 Ekim 2026. Valeriy Kolçenko (Kırgızistan Ulusal Bilimler Akademisi): Eylül 2026 sezonu, kentin en az 10-13. yüzyıllarda yaşayıp 15. yüzyılda sular altında kalması, monografi hazırlığı. 24.kg ↩
- Görseller: Kapak, Rusya Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü'nden Kristina Guseynova göl dibinden çıkan bir küp parçasıyla, fotoğraf Elizaveta Romashkina, Rus Coğrafya Kurumu basın görseli (kırpıldı). Burana Kulesi, Bernard Gagnon, Wikimedia Commons, CC0. Kaşgarlı Mahmud haritasının Türkçe etiketli yeniden çizimi, Wikimedia Commons, kamu malı. Zaman çizelgesi kafa1milyon, veri dipnot 1, 2, 3 ve 6. ↩
Bu yazı arkeoloji haberidir. Bulgular kazı ekibinin ve kurumların basın açıklamalarına dayanır; hakemli yayın ve tarihleme sonuçları henüz yayımlanmamıştır.
Elvan
Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.
