Richard Arkwright'ın su gücüyle çalışan ilk iplik değirmeni 1771'de Derbyshire'daki Cromford köyünde kuruldu. Aynı yılın 10 Aralık'ında Derby Mercury gazetesine verdiği ilan saat ustası, demirci ve tornacı arıyordu; sonuna da kadınlara ve çocuklara iş ve iyi ücret olduğunu eklemişti.1 On yıl sonra, 19 Eylül 1781 tarihli ilanda istenen işçinin tarifi netleşmişti: "kalabalık aileli" dokumacılar ve yedi yaşından büyük her yaştan çocuk.
Sanayi Devrimi'nin ilk on yıllarında fabrika sahipleri işçi peşindeydi. Köylülerin kasabalara gerçekten akması, ücret farkı büyüyüp kırsal nüfus toprağa sığmaz hale geldikten sonra başladı.
- İlk fabrika sahiplerinin işçi bulmak için hangi yollara başvurduğu.
- Çitlemenin köylüyü topraktan kovduğu tezinin bugün nerede durduğu.
- Lancashire'daki ücretle kırsal Rutland'daki ücret arasındaki fark ve kira hesabı.
- Chadwick'in 1842 tablosunun şehre göçün bedeli hakkında gösterdikleri.
İlk fabrikalar işçi bulamıyordu
Arkwright'ın çözümü konut oldu. Cromford'daki North Street'te otuz ev yaptırdı; üst kattaki uzun pencereler, evde örgü ve eğirme yapılabilsin diye konmuştu.2 Değirmende makinelerin başında çoğunlukla kadınlar ve çocuklar duruyor, kopan ipliği bağlıyordu. Erkekler inşaatta, makine onarımında ya da evdeki tezgâhta çalışıyordu. Arkwright tek tek işçi değil, bütün bir aileyi köye taşıyordu.
Yetişkin erkeklerin fabrikaya isteksizliği dönemin belgelerinde sık geçiyor. Tarihçi Sidney Pollard 1963'te bu belgeleri derledi.3 Aktardığı bir çorap üreticisi, adamlarını düzenli saatle çalıştırmayı denemiş, sonra vazgeçmişti. İşçiler istedikleri saatte girip çıkamadıkları, tatillerini istedikleri gibi yapamadıkları için düzenden bıkmıştı. Evde dokuyan biri pazartesiyi ve salının çoğunu boş geçirip perşembe geç saate, cuma bütün gece çalışabiliyordu; dokumacıların alışkanlığı buydu. Değirmende ise mesai saati vardı, geç kalan ya da gelmeyen para cezası yiyordu. Manchester'daki McConnel ve Kennedy iplikhanesi pazartesi sabahı iki üç saat içinde gelmeyen işçinin yerine başkasını alıyordu. Bu fabrikada haftada ortalama 20 işçi değişiyordu, yılda kabaca bütün kadro. Pollard'a göre birçok fabrikanın düşkünevine ve hapishaneye benzer bir düzenle kurulması, halkın da bunu bilmesi işçi bulmayı ayrıca zorlaştırıyordu.
Boşluğu çocuklar doldurdu. Samuel Greg 1784'te Cheshire'daki Styal'da Quarry Bank değirmenini kurdu. Bir yıl sonra Newcastle-under-Lyme kilise yönetimi, 11 yaşındaki yoksul Thomas Royley'i 21 yaşına gelene dek çalışmak üzere Greg'e çırak verdi. Sözleşmedeki karşılık yiyecek, içecek, giyecek, yatak ve çamaşırdı.4 Greg 1790'da değirmenin yanına bir çırak evi yaptırdı. Evde 90'a kadar çocuk kalıyor, iki çocuk bir yatakta uyuyordu. National Trust'ın kayıtlarına göre 1800'de pamuk değirmenlerinde 20 bin kadar çırak çalışıyordu ve çoğu yoksul yardımına ya da düşkünevine bağımlı ailelerin çocuklarıydı.5
Çitleme köylüyü topraktan kovdu mu?
Ders kitaplarındaki klasik cevap çitlemedir. Ortaklaşa kullanılan açık tarlaların, meraların ve boş arazilerin bölünüp çitle tek sahibe verilmesi İngiltere'de yüzyıllardır sürüyordu. 1750'den sonra bu iş artık Parlamento kararıyla yapılır oldu. Parlamento 1604 ile 1914 arasında 5.200'den fazla çitleme yasası çıkardı. Bu yasalar İngiltere topraklarının beşte birinden fazlasını, yaklaşık 6,8 milyon akreyi, yani 27,5 milyon dönümü kapsıyordu.6 Marksist tarih yazımı bu süreci, köylüyü mülksüzleştirip fabrikaya hazır bir "yedek işgücü ordusu" yaratan bir zorlama olarak okudu.
Nottingham Üniversitesi'nden J. D. Chambers 1953'te bu tezi tek bir kontluğun verisiyle sınadı. Nottinghamshire'da 1801 ile 1850 arasında en hızlı büyüyen köyler, 1800'den önce Parlamento kararıyla çitlenmiş köylerdi.7 Çit dikmek, hendek kazmak, daha yoğun ekim yapmak köyde yeni iş açıyordu. N. F. R. Crafts 1978'de daha çok kontluğa baktı ve çitlemeyle dışarı göç arasında küçük ama fark edilir bir bağ buldu; toplu bir sürgünün izine rastlamadı. Heldring, Robinson ve Vollmer'in 2024 tarihli çalışması ise 5.383 yasanın hepsini kullandı. Çitlenen köylerde ürün veriminin arttığını, açığa çıkan emeğin de ağırlıkla kuzeydeki sanayi bölgelerine aktığını buldu.8 İngiliz Parlamentosu'nun kendi tarih sayfası da tarihçilerin bu konuda hâlâ bölünmüş olduğunu yazıyor.
Rakamlar hızlı bir boşalma göstermiyor. Cambridge Nüfus Tarihi Grubu'nun (CAMPOP) hesabına göre İngiltere ve Galler'de tarımda çalışan yetişkin erkeklerin payı 1761'de yüzde 43'tü. Sonraki yarım yüzyıl neredeyse yerinde saydı, 1851'de yüzde 28'e indi.9 Aynı dönemde nüfus hızla büyüdü. Wrigley ve Schofield'ın hesabıyla İngiltere'nin nüfusu 1750'de 5,8 milyondu, 1800'de 8,7 milyona çıktı.10 Chambers da fabrikaya giden kalabalığın kaynağını burada görüyordu: tarlası elinden alınanlardan çok, köyün artık iş veremediği fazladan çocuklar.
Lancashire'da ücret iki kattı
Kasabayı çekici yapan paraydı. Edwin Chadwick'in 1842'de yayımlanan sağlık raporu, binlerce işçi çalıştıran işverenlerden aldığı bilgiye dayanarak, Lancashire'daki ücretlerin 1837'de de rapor yazılırken de kırsal Rutland'dakinin en az iki katı olduğunu yazıyor.11 Raporun ekindeki kira tablosu bu paranın bir kısmının nereye gittiğini de gösteriyor. Rutland'daki Egleton ve çevresinde bir işçi evinin yıllık kirası ortalama 2 sterlin 17 şilin 3 peniydi, Manchester'da 7 sterlin 11 şilin 8 peni. Üstelik kırsaldaki ev, şehirdekinin iki katı büyüklükteydi.
Göç çoğunlukla uzağa değildi. Arthur Redford 1926'da yayımlanan çalışmasında güneyin kalabalık köylerinden kuzeye büyük bir doğrudan göç olmadığını gösterdi.12 İnsanlar önce yakındaki kasabaya, oradan büyük sanayi şehrine adım adım gidiyordu. Redford'a göre onları çeken yüksek ücret ve iş bulma şansıydı. Devlet de bu akışı yönetmeye çalıştı. 1834'teki yeni Yoksullar Yasası'nın ardından Yoksullar Yasası Komisyonu, Bedfordshire, Suffolk, Kent ve Sussex'teki işsiz aileleri kuzeydeki değirmenlere taşımak için iki göç memuru atadı. Lancashire, Cheshire ve Derbyshire'dan Richard Muggeridge, Yorkshire'ın West Riding bölgesinden Robert Baker sorumluydu.13
Şehirde ömür kısaydı
Chadwick aynı karşılaştırmayı ölümler için de yaptı. Ölenlerin ortalama yaşını sınıfa ve yere göre ayırdı. Manchester'da işçiler ortalama 17 yaşında ölüyordu, Rutland'da 38 yaşında. Manchester'daki eşraf ve serbest meslek sahiplerinin ortalaması da 38'di, yani Rutland'daki tarım işçisiyle aynı.11
Bu ölçünün bir sınırı var. Ortalama ölüm yaşı bebek ve çocuk ölümlerini de içine alır. Genç nüfuslu, doğumun çok olduğu bir sanayi şehrinde ortalamayı ayrıca aşağı çeker. Döneminin istatistikçileri Chadwick'in verisini bu yüzden ciddiye almadı.14 Raporda daha sağlam bir karşılaştırma da var. Bradford yakınındaki iki komşu köyde aynı işi, aynı ücretle, aynı tür fabrikada yapan dokumacılar farklı yaşlarda ölüyordu. Aralarındaki tek fark oturdukları yerdi.
Rapordan altı yıl sonra Parlamento 1848 Halk Sağlığı Yasası'nı çıkardı: yedi yıllık ölüm oranı binde 23'ü aşan kasabalara müfettiş gidecek, kanalizasyon, su ve mezarlık durumu incelenecek, yerel sağlık kurulu kurulabilecekti.15 Quarry Bank'ta çocuk çırak çalıştırma ise bir yıl önce, 1847'de sona ermişti.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Derby Mercury, 13 ve 20 Aralık 1771 (ilan tarihi 10 Aralık 1771) ile 19 Eylül 1781 tarihli Cromford ilanları. Metinler: Derwent Valley Mills, “The Arkwright Business Empire is Born”. derwentvalleymills.org. ↩
- The Landmark Trust. North Street, Cromford: History Album. landmarktrust.org.uk. ↩
- Pollard, S. (1963). “Factory Discipline in the Industrial Revolution.” The Economic History Review, 16(2), 254-271. DOI: 10.2307/2598639. ↩
- Quarry Bank çırak sözleşmesi, 1785 (Thomas Royley, Newcastle-under-Lyme). Quarry Bank Mill Trust arşivi; metin: “Quarry Bank Mill: I. The Story of the Mill”. Andrew Ure, The Philosophy of Manufactures (1835) içindeki Quarry Bank betimlemesi. ↩
- National Trust. “History of Quarry Bank” ve “Visit the buildings at Quarry Bank”. nationaltrust.org.uk. ↩
- UK Parliament, Living Heritage. “Enclosing the land.” parliament.uk. Turner, M. (1984). Enclosures in Britain 1750-1830. Macmillan. DOI: 10.1007/978-1-349-06033-7. ↩
- Chambers, J. D. (1953). “Enclosure and Labour Supply in the Industrial Revolution.” The Economic History Review, 5(3), 319-343. Crafts, N. F. R. (1978). “Enclosure and Labor Supply Revisited.” Explorations in Economic History, 15, 172-183. ↩
- Heldring, L., Robinson, J. A. ve Vollmer, S. (2024). “The economic effects of the English Parliamentary enclosures.” Çalışma metni, Mayıs 2024. PDF. ↩
- Cambridge Group for the History of Population and Social Structure (CAMPOP), “Agriculture” (12 Aralık 2024). campop.geog.cam.ac.uk. Yetişkin erkeklerde tarım payı: 1761 yüzde 43, 1851 yüzde 28. ↩
- Wrigley, E. A. ve Schofield, R. S. (1981). The Population History of England 1541-1871: A Reconstruction. Edward Arnold / Cambridge University Press. ↩
- Chadwick, E. (1842). Report on the Sanitary Condition of the Labouring Population of Great Britain. Londra: W. Clowes and Sons. Ücret karşılaştırması, kira tablosu ve sınıfa göre ortalama ölüm yaşları. Project Gutenberg. ↩
- Redford, A. (1926). Labour Migration in England, 1800-1850. Manchester University Press (3. baskı, W. H. Chaloner, 1976). ↩
- Workhouses.org.uk. “Pauper Migration under the New Poor Law.” workhouses.org.uk. ↩
- Hanley, J. G. (2002). “Edwin Chadwick and the Poverty of Statistics.” Medical History, 46(1), 21-40. PMC1044457. Bradford yakınındaki iki komşu köy karşılaştırması da bu makalede. ↩
- Public Health Act 1848 (11 & 12 Vict. c. 63), madde VIII. legislation.gov.uk. ↩
Kapak: Thomas Allom'un çizimi, J. Tingle'ın gravürüyle mekanik dokuma tezgâhları, 1835 (Edward Baines, History of the Cotton Manufacture in Great Britain). Wikimedia Commons, kamu malı.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
