13 Eylül 1987'de Brezilya'nın Goiânia kentinde iki hurda toplayıcısı, Roberto dos Santos Alves ile Wagner Mota Pereira, yarısı yıkılmış bir kliniğin içinde bırakılmış radyoterapi cihazını basit aletlerle söktü. Paslanmaz çelik kılıflı ağır parçayı değerli metal sandılar ve el arabasıyla yarım kilometre ötedeki eve taşıdılar. Aynı gün ikisi de kusmaya başladı; bir şey yediklerine yordular.1
Kılıfın içinde 50,9 terabekerel aktivitesinde bir sezyum-137 kaynağı vardı. Kaynağın kapsülü delinip resmî alarm verilene kadar 16 gün geçti.
- Lisanslı bir radyoterapi cihazının neden terk edilmiş bir binada kaldığı.
- Mavi ışık saçan tozun bir hurdalıktan kentin dört bir yanına nasıl taşındığı.
- Alarmı veren fizikçinin elindeki ölçüm cihazını neden önce bozuk sandığı.
- Temizlikten çıkan atığın bugün hangi kasabanın yakınında, kaç yıl izlenmek üzere durduğu.
Klinik taşındı, cihaz kaldı
Cihaz, Goiano Radyoterapi Enstitüsü adlı özel bir kliniğe aitti. Brezilya Ulusal Nükleer Enerji Komisyonu (CNEN), sezyum kaynağının ithalatını 17 Haziran 1971'de onaylamıştı. Lisansa göre cihazın durumundaki her önemli değişiklik komisyona bildirilecekti. 1985 sonunda klinik yeni bir binaya taşındı, kobalt-60 cihazını yanında götürdü. Sezyum cihazının sahipliği ortaklar arasında tartışmalıydı ve eski binada kaldı. Komisyona haber verilmedi, binanın büyük bölümü yıkıldı, tedavi odaları evsizlerin uğrak yerine döndü.1
İtalyan yapımı Cesapan F-3000 modelinde kaynak, kurşun ve çelikten dönen bir tekerleğin içine oturtulmuştu. İçindeki madde sezyum klorür tuzuydu: suda kolayca çözünen, toz gibi dağılan bir madde. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) 1988 raporuna göre düzenek yerinden çıkarıldığı anda, kapsül henüz sağlamken bile çıplak ışın bir metre mesafede saatte 4,6 gray doz veriyordu.1
Wagner 15 Eylül'de doktora gitti. Elinde şişlik, ishal ve baş dönmesi vardı; tanı bozuk yemeğe bağlı alerjiydi. 18 Eylül'de Roberto, evinin bahçesindeki mango ağacının altında düzeneği kurcalarken kapsülün bir milimetrelik penceresini tornavidayla deldi. İçinden biraz toz aldı ve barut sanıp yakmayı denedi.1
Garajdaki mavi ışık
Parçalar aynı gün hurdalık işleten Devair Alves Ferreira'ya satıldı. Devair o gece garaja girdiğinde kapsülden yayılan mavi bir ışık gördü. Tozun değerli bir taş, hatta doğaüstü bir şey olabileceğini düşündü ve kapsülü evin içine aldı. Sonraki üç gün komşular, akrabalar, tanıdıklar bu ışığa bakmaya geldi.1
21 Eylül'de bir arkadaşı kapsülden pirinç tanesi büyüklüğünde parçalar çıkardı. Parçalar elde ufalanıp toza dönüşüyordu. Bazıları tozu karnavalda sürülen simler gibi tenine sürdü. 24 Eylül'de Devair'in kardeşi Ivo, aldığı parçaları evine götürdü. Akşam yemeğinde parçalar sofradaydı ve Ivo'nun 6 yaşındaki kızı Leide das Neves Ferreira onlarla oynarken elleriyle yemek yedi. Raporun hesabına göre Leide 1 gigabekerel sezyum yuttu, aldığı doz 6 graydi.1
Hasta sayısı artıyordu, hastaneler belirtileri tropik bir hastalığa yoruyordu. Devair'in eşi Maria Gabriela Ferreira, ailesini hasta eden şeyin bu parlayan toz olduğuna kendisi karar verdi. 28 Eylül'de hurdalık çalışanı Geraldo Guilherme da Silva ile birlikte kalıntıları bir çantaya koydu, otobüse binip eyaletin Sağlık Denetimi birimine götürdü. Çantayı bir doktorun masasına bıraktı ve bunun ailesini öldürdüğünü söyledi. Omzunda çantayı taşıyan Geraldo'da derin bir radyasyon yanığı açıldı.1
Ertesi sabah kentte bulunan medikal fizikçi Walter Mendes Ferreira, uranyum arayan bir devlet şirketinden ödünç aldığı ölçüm cihazıyla binaya doğru yola çıktı. Cihaz daha uzaktayken, hangi yöne çevrilirse çevrilsin ibreyi sona dayadı. Bozuk sandı, gidip yenisini aldı. Saat 10.20'de binaya vardığında itfaiye çantayı alıp nehre atmaya hazırlanıyordu; onları vazgeçirdi ve binayı boşalttı.1
Stadyumda 112 bin kişi
Aynı akşam eyalet yönetimi kentin Olimpiyat Stadyumu'nu toplanma alanı ilan etti. Söylentiler gece boyunca yayıldı. IAEA raporuna göre yaklaşık 112 bin kişi radyasyon ölçümünden geçti. Bulaşma çıkan 249 kişiden 20'si hastaneye yatırıldı, en ağır 14'ü Rio de Janeiro'daki Marcílio Dias Deniz Hastanesi'ne uçakla gönderildi. Vücuttaki sezyumu dışkıyla attırmak için hastalara Prusya mavisi adlı ilaç verildi.1 Goiás Eyalet Sağlık Sekreterliği'nin kayıtlarında 28 kişide radyasyon yanığı, birinde ön kol kesilmesi var.2
Leide ile Maria Gabriela 23 Ekim'de öldü. Hurdalıkta kurşunu sökmek için düzenek üzerinde çalışan Israel Baptista dos Santos 27 Ekim'de, Admilson Alves de Souza 28 Ekim'de hayatını kaybetti. 22 ve 18 yaşındaydılar. Rapordaki tahminlere göre en yüksek dozu, 7 grayı Devair almıştı. Zamanının çoğunu evin dışında geçirdiği için hayatta kaldı.1
Leide ile yengesi Maria Gabriela 26 Ekim'de Goiânia'daki Cemitério Parque'ye gömüldü. O Globo'nun 1987 haberine göre kurşun kaplı tabutların her biri yaklaşık 600 kilo geliyordu, mezarlar 30 santimetrelik beton tabakayla kapatıldı. Mahalleli bulaşma korkusuyla cenazeyi durdurmak istedi; araç taşlandı.3 Leide'nin annesi Lourdes das Neves Ferreira, kızının tabutuna kaldırım taşı parçaları atıldığını yıllar sonra G1'e anlattı.4
Korku kentin sınırını aştı. IAEA'nın derlediği verilere göre Goiás'ın başlıca ürünleri olan sığır, tahıl ve pamuklu kumaşın satışları kazadan sonraki dönemde dörtte bir düştü. Bazı Goiânia sakinleri kendi akrabalarının bile ayrımcılığıyla karşılaştı. Stadyumda ölçülenlerin yüzde 74'ü, kimse çağırmadan, korkudan gelmişti.1
3.500 metreküp atık
Sezyum klorürün suda çözünmesi temizliği zorlaştırdı. 21-28 Eylül arasındaki sağanak tozu yağmur oluklarından akıtmak yerine çatılara yerleştirdi; evlerin içindeki dozun en büyük kaynağı bu çatılar oldu. 85 evde ciddi bulaşma bulundu. Yedi ev yıkıldı, geniş alanlarda üst toprak kazındı. Toplanan atık 3.800 varil, 1.400 metal kasa ve 10 konteynere doldu. Toplam hacim 3.500 metreküp, yani 275'ten fazla kamyon yüküydü.1
IAEA, kazayı 1983'te Meksika'nın Ciudad Juárez kentinde hurdaya düşen kobalt-60 kaynağıyla karşılaştırıyor. O kazada kimse ölmedi ve bulaşma sınırlı kaldı. Raporun açıklamasına göre Goiânia'da farkı iki şey yarattı: insanları kendine çeken mavi ışık ve suda çözünen tuz.1
Atık önce Goiânia'ya 20 kilometre uzaklıktaki geçici bir alana taşındı. Komisyonun kayıtlarına göre kalıcı depo 1991-1996 arasında aynı alanda inşa edildi ve 5 Haziran 1997'de Abadia de Goiás'ta açıldı.5 Folha de S.Paulo'nun açılış haberinde 6.000 ton atığın 25 teknisyen tarafından 50 yıl izleneceği yazıyordu.6 Bu plana göre izleme 2047'ye kadar sürecek. Sezyum-137'nin yarı ömrü yaklaşık 30 yıl; 1987'deki aktivitenin yüzde 40 kadarı 2026'da hâlâ o beton yapının içinde.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- International Atomic Energy Agency (1988). The Radiological Accident in Goiânia, STI/PUB/815, Viyana. Kaza kronolojisi (Tablo II), kaynak özellikleri, tanı ve doz tahminleri, otopsi tarihleri, stadyum taraması, ev ve atık sayıları, Ek II (kamuoyu iletişimi). iaea.org (PDF) ↩
- Goiás Eyalet Sağlık Sekreterliği (2020, güncelleme 2024). "História do Césio 137 em Goiânia". 112.800 kişilik tarama, 28 radyasyon yanığı, ön kol kesilmesi, Fundação Leide das Neves Ferreira. goias.gov.br ↩
- O Globo (23 Mart 2026). "Lençóis de chumbo, caixão de 600kg e tumulto: como foi o enterro das vítimas do Césio 137". Gazetenin 27 Ekim 1987 tarihli cenaze haberinden aktarım. oglobo.globo.com ↩
- G1 Goiás (Eylül 2012). "Mãe da menina símbolo da tragédia com o césio-137 diz se sentir culpada". Lourdes das Neves Ferreira ile söyleşi. g1.globo.com ↩
- CNEN, Biblioteca Digital Memória da CNEN. CRCN-CO birim kronolojisi: kalıcı deponun inşaatı (1991-1996) ve açılışı (5 Haziran 1997). memoria.cnen.gov.br ↩
- Folha de S.Paulo (3 Haziran 1997). "GO abre 1º depósito de lixo radioativo". folha.uol.com.br ↩
- Görseller: kapak, Goiânia kazasındaki kaynak düzeneği, IAEA Imagebank, CC BY 2.0; boş arsa, Ycaro Gouveia Ribeiro, kamu malı; Abadia de Goiás deposu, IAEA Imagebank, CC BY 2.0. Hepsi Wikimedia Commons. Grafik: kafa1milyon.com. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
