Evliya'nın İstanbul'u: bütün şehrin geçit yaptığı gün

1638. IV. Murad Bağdat'a yürümeye hazırlanır. Safevi cephesinde kaybedilmiş bir şehri geri almak üzere ordu kurulurken başkentte de bir tören emri düşer: İslâmbol'un küçük büyük bütün esnafı orduya çıksın; kaç dükkân, kaç meslek, kaç adam olduğu görülsün; sekizer kat mehterhaneleriyle Alay Köşkü dibinden geçsinler. Evliya Çelebi'nin aktardığı padişah sözü kabaca budur. Amaç yalnızca gösteri değil: sefer öncesi bir envanter, bir güç gösterisi, bir şehir sayımı.¹

İlk bölümde rüyayı, ikincisinde kitabın mimarisini okumuştun. Bu bölümde I. cildin en ünlü sahnesine giriyoruz: bütün şehrin geçit yaptığı gün.

Alay Köşkü'nden bakılan şehir

Geçit, Topkapı'nın dış surlarındaki seyir köşkünün önünden akar. Bugün hâlâ ayakta olan Alay Köşkü, padişahın askerî alayları ve lonca geçitlerini izlediği yükseltilmiş bir bakış noktasıydı. Evliya'nın sahnesi orada kurulur: yukarıda otorite, aşağıda meslekler sıraya girer. Lonca alayları 16. ve 17. yüzyılda İstanbul'da bilinen bir pratikti; 1638'deki ise kaynakların "en kalabalık ve en gösterişlisi" dediği örnektir.²

Alay birkaç gün sürer. Evliya, şehrin ticaretinin bu süre boyunca felç olduğunu yazar: sabahın ilk ışığından akşama kadar yürüyüş, gürültü, müzik, tiyatro. "Zavallı Evliya" diye kendini anarken bile kalemini bırakmaz. Çünkü gördüğü şey sıradan bir tören değil; bir başkentin meslek haritasının canlı hali. Sen bugün Kapalıçarşı'da bir esnaf levhasına bakarken aynı hiyerarşinin uzak kuzenini görüyorsun: kim önde, kim arkada, kim "namuslu", kim kenarda.

Sıra kavgası ve tiyatro

Loncalar önem sırasına göre yürür. Ama sıra pazarlığa açıktır. Evliya'nın en sevilen anekdotlarından biri kürçülerle debbağlar arasındadır: kim önde geçecek? Tartışma büyür; kürk giymenin tabaklanmış deriden "daha şerefli" olduğuna hükmedilir, kürçüler öne alınır. Bu sahne komik görünür. Aslında lonca hiyerarşisinin ne kadar ciddiye alındığını gösterir.¹

Her lonca seyirciyi ve padişahı etkilemeye çalışır. Fırıncılar ekmek savurur. Meyve satıcıları üzüm tanelerinden tesbihlerle Kuran okur. Oyuncakçılar arabalarda bebek gibi giyinip topaç çevirir. Denizciler sahte bir "kâfir" savaşı sahnesi kurar; top, şarkı, dans bir arada. Kürçüler bir ara kürklerini ters giyip hayvan sesi çıkarır; kalabalık ürker. Geçit bir nüfus sayımıdır, ama aynı zamanda sokak tiyatrosudur. Evliya bu sahneleri tek tek yazar; metin bazen envanter, bazen seyir defteri gibi okunur.

İki bin meslek, bir defter

Evliya'nın verdiği sayılar araştırmacıları hâlâ meşgul eder. Kimisi yüzlerce lonca, kimisi binden fazla meslek grubu okur; metinde dükkân ve esnaf toplamları binleri aşar. Ahi şecerenamelerinde ortalama seksen civarı meslek varken Evliya'nın İstanbul listesi iki bini aşabilir: kapsam farkı da var, abartı payı da.³ Asıl değer başka yerde: mesleklerin sırası, pirleri (koruyucu velileri), nişanları, ethnik ve dinî bileşimleri, "namuslu" ile "kenar" loncaların aynı geçitte yan yana durması. Pir listesinde Davud'un on sekiz loncaya birden sahip çıkması gibi ayrıntılar, loncanın kendini nasıl meşrulaştırdığını gösterir.²

Kasap, fırıncı, mimar, hattat, hekim, bahçıvan, bozacı… Liste gündelik hayatı taşır. Bazı loncalar karışıktır; bazılarında Rum balık aşçıları veya Arnavut su yolu işçileri gibi ethnik yoğunluklar belirir. Sonlara doğru hırsızlar, pezevenkler, bazı meyhaneci grupları da geçer; Evliya çoğu için "hâşâ pirleri yoktur" der ve yanlarına zabıta koyar. Yani şehir yalnızca "temiz" esnafıyla değil, gölgesiyle de yazılır. Bu yüzden I. ciltteki alay bölümü, 17. yüzyıl İstanbul'unun sosyal fotoğrafı sayılır.

Neden hâlâ bu metne bakıyoruz?

Çünkü başka hiçbir kaynak aynı günü bu yoğunlukta vermez. Resmî defterler sayı ve vergi yazar; Evliya sahneyi yazar. Oyuncakçının ağlamasını, kürçünün hayvan sesini, üç günlük iş durmasını, Alay Köşkü dibindeki mehteri. Modern tarihçiler abartıyı süzerek kullanır; yine de lonca düzeni, şehir ekonomisi ve tören kültürü için Seyahatname'nin I. cildi vazgeçilmez kalır. Son bilinen büyük lonca alayı 18. yüzyılın sonuna doğru yapılır; Evliya'nın 1638'i ise bu geleneğin en dolu yazılı tanığı olarak kalır.²

Bir de teknik ayrıntı: sefer öncesi yapılan bu envanterin izi Evliya'nın eline ulaşır; o da metnini onun üzerine örer. Yani okuduğun şey hem göz tanıklığı hem de dönemin sayım ruhunun edebiyatlaşmış hali. İkisi birbirine yapışık. Dizinin sonraki bölümlerinde abartı ile gerçeğin sınırını somut hikâyelerle yoklayacağız; bu bölümde sınırın kendisi zaten görünür: sayı şişebilir, sahne unutulmaz.

Bir şehir, üç günlük geçitte kendisini padişaha ve Evliya'ya birden gösterir. bu yazının tek cümlelik özeti

Bu yazı, "Evliya Çelebi'nin İzinde" dizisinin üçüncü bölümü. Sırada Galata'dan uçan adam var: Hezarfen Ahmed'in hikâyesi ve bu hikâyenin neden neredeyse tek kaynağının Evliya olduğu.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.