Mahkûm bulamayan ülke: Hollanda hapishaneleri neden kapattı?

Bir ülke düşün: hapishanelerinde o kadar çok boş hücre var ki hükûmet binaları kapatmaya, kalanları da komşu ülkelere kiralamaya başlıyor. Belçika kendi mahkûmlarını gönderip yılda 30 milyon euro ödüyor, Norveç bir hapishaneyi komple kiralıyor. Boşalan binalardan biri lüks otele dönüşüyor; eski hücrelerde artık jakuzili odalar var. Bu bir ütopya senaryosu değil, 2010'ların Hollanda'sı. Ama hikâyenin sonu, sandığından daha karışık.

Yarıya inen mahkûm sayısı

2000'lerin ortasında Hollanda'nın cezaevlerinde 20 binden fazla insan vardı; on yıl içinde bu sayı neredeyse yarıya indi. Devlet 2009'da sekiz hapishaneyi kapatma kararı aldı, 2013'te bir seferde 19 tesisin daha kapatılacağı açıklandı ve kapanmalar 2018'e kadar sürdü.¹ Sorun paradan değil, "müşteri" yokluğundandı: kayıtlı suç oranları yıllardır düşüyordu ve yargıçlar giderek daha az insanı içeri gönderiyordu.

Boş kapasite bir ara o kadar büyüdü ki Hollanda hücre ihracatına başladı. 2010'da Belçika, Tilburg hapishanesini kiralayıp 650'ye yakın mahkûmunu oraya yerleştirdi ve karşılığında yılda 30 milyon euro ödedi. 2015'te Norveç, Veenhuizen'deki 242 kişilik Norgerhaven hapishanesini kiraladı.¹ Kapanan binalar da boş kalmadı: Roermond'daki eski tutukevi lüks bir otele, Amsterdam'ın Bijlmerbajes kompleksi bir dönem mülteci konaklama merkezine, Haarlem'deki tarihi kubbeli hapishane ise kültür ve eğitim alanına dönüştü.

Sır ne? Hücre değil, bileklik

Hollanda'nın formülü tek bir kararın değil, birbirini besleyen birkaç tercihin sonucuydu. Birincisi, kısa hapis cezalarından mümkün olduğunca kaçınmak. Küçük suçlarda yargıçlar hapis yerine kamu hizmeti, para cezası ya da elektronik kelepçeyle ev hapsi veriyordu; böylece insanlar işinden, evinden ve ailesinden kopmadan cezasını çekiyordu. İkincisi, cezaevini bir depo değil bir rehabilitasyon durağı gibi görmek: içerideki programlar, dışarı çıkışa hazırlık ve tahliye sonrası takip sisteme gömülüydü. Üçüncüsü, uyuşturucu politikasında pragmatizm; bağımlılığı öncelikle bir sağlık sorunu olarak ele almak, hapishaneleri bağımlılarla doldurmamak.²

Sonuç, Avrupa'nın en düşük hapsetme oranlarından biri oldu: yüz bin kişi başına 60 dolayında mahkûm. Karşılaştırma için: Avrupa ortalaması bunun iki katından fazla, Amerika Birleşik Devletleri'nde ise oran on katına yaklaşıyor. Üstelik bu düşüş, suç patlamasına yol açmadı; kayıtlı suçlar aynı dönemde düşmeye devam etti.²

Hollanda'nın keşfi şuydu: hapishane pahalı bir cevaptır ve çoğu soruya yanlış cevaptır. sistemin arkasındaki fikir

Madalyonun öteki yüzü

Tablo kulağa fazla güzel geliyorsa, eleştirmenlerin itirazlarına da kulak vermek gerek. İlk itiraz istatistiğin kendisine: "kayıtlı suç" düştü, ama bu suçun gerçekten azaldığı anlamına mı geliyor, yoksa insanların polise gitmekten vazgeçtiği ve bazı suç türlerinin, özellikle siber suçların, radara hiç girmediği anlamına mı? İkinci itiraz aydınlatılamayan dosyalar: polisin çözemediği vakalar mahkûm üretmez ama güvenlik de üretmez. Üçüncüsü, mağdur tarafın adalet duygusu: ağır bir suçun faili elektronik kelepçeyle evinde otururken mağdurun ne hissettiği sorusu, Hollanda siyasetinde de hiç kapanmadı.³

Ve sonra hikâye gerçekten tersine döndü. 2024'e gelindiğinde Hollanda cezaevleri yüzde 99,5 dolulukla çalışıyordu ve yetkililer durumu "kod siyah" ilan etti. Suç patladığı için değil; sarkaç geri salındığı için. Yargıçlar daha uzun cezalar vermeye başlamıştı, geçmişte kapatılan binalar geri gelmiyordu ve asıl darboğaz personeldi: bin civarında kadro boştu, 330 hücre gardiyan yokluğundan kullanılamıyordu. Devlet bazı mahkûmları planlanandan günler, hatta haftalar önce salmak zorunda kaldı.³ Bir zamanlar hapishane kapatan ülke, bu kez hücre bulamıyordu.

Sarkacın öğrettiği

Peki Hollanda çözümü nerede aradı? Yine aynı yerde: hücrenin dışında. Haziran 2026'da parlamento çoğunluğu, altı aya kadar hapis cezalarının elektronik kelepçeyle ev hapsine çevrilebilmesini sağlayan yasayı destekledi; hesaba göre bu, yılda 400 hücreyi ağır suçlar için boşaltacak.⁴ Yani kriz anında bile refleks "daha çok bina" değil, "daha akıllı ceza" oldu.

Bu hikâyeden bize kalan ders şu: bir ülkenin kaç hapishanesi olduğu, aslında suçla ilgili bir gösterge değil; cezayla ne yapmak istediğiyle ilgili bir tercih. Hollanda o tercihi bir kez radikal biçimde yaptı, sonuçlarıyla yüzleşti, şimdi ayarlarını yeniden yapıyor. Otele dönüşen hücreler güzel bir fotoğraf; ama asıl soru fotoğrafın dışında duruyor: içeri giren insan, çıktığında ne oluyor? Sistemin gerçek karnesi orada yazıyor.