Pazartesi taraması Aeon, Psyche, The Marginalian ve çevredeki on kaynağı son on güne böldü. Ansiklopedi maddeleri, ölüm ilanları, şiir ve siyaset ağırlıklı parçalar elendi. Daily Nous beslemesi bu turda açılmadı. Geride dört yazı kaldı.
- Håkon Evjemo, looksmaxxing'i Gabriel Marcel'in 1956 teşhisine bağlıyor.
- Massimo Pigliucci, Cicero'nun probabilia tutuşunu dört basamağa ayırıyor.
- Liam Spradlin, tadı veriye çeviren fırının kirazı sayıp yiyemediğini anlatıyor.
- Maria Popova, Seneca'nın Lucilius'a birinci mektubundaki saat kaybını açıyor.
Hayatı tamir listesine çevirmek
Håkon Evjemo, Sheffield Üniversitesi'nde felsefe doktorası yapıyor. Psyche'de 18 Eylül 2026'da yayımlanan yazısı, 2021'de evden çalışırken öğle uykusuna takılmasıyla açılıyor. Matthew Walker'ın Why We Sleep kitabı (2017) o uykuyu öğleden sonrayı düzenleyen bir müdahaleye çevirmiş. Evjemo buradan James Clear'ın Atomic Habits'ine, Wim Hof yöntemine, glutensiz rafa ve ev yapımı lahana turşusuna geçmiş. Tek tek bakınca hepsi makul. Üst üste binince iyi hayat sorusu daralıyor. Evjemo buna iyi hayatın bilimselleşmesi diyor.1
Sertleşen yer maxxing. Bir özelliği sonuna kadar ölçüp düzeltmek. Görünüş kolunda öne çıkan ad Clavicular, asıl adıyla Braden Eric Peters. Evjemo'nun saydığı uçlar arasında çene simetrisi için kemik kırma, kilo için kendi kendine uyarıcı ve cilt için peptit iğnesi var. Uyku, statü ve para için aynı kalıp türemiş. Gördüğü uçta madde kullanımı, kısırlık, hatta hapis var. Gabriel Marcel (1889-1973) bu tabloya 1956 tarihli The Philosophy of Existentialism'te hazır bir teşhis bırakmış. Modern dünya bozuk bir makine gibi duruyor. İnsan, fizyolojik ve ekonomik işlevlerin yığınına iniyor. On bin adım, aile, iş hedefi: hepsi yaşamsal programın tamir takviminde. Hastane bakım yerinden tamirhaneye, işyeri zanaat yerinden verim hattına kayıyor.
Sorun, dışına çıkıp çözebildiğin iş. Antibiyotikten sonra bağırsak florasını toparlamak bir sorun. Gizem, kendi verisine senin de karıştığın durum. Walker yorgunluğu açıklar. Öğle uykusundan sonra küresel bir emeklilik fonu için kira sözleşmesi yazarken kalan boşluğu açıklamaz. Being and Having (1949) sahip olmayı varlığa çeker. Bedeni bir süre tamir edilecek makine diye tutarsın. Sonra o bedende yaşamaya dönersin. Evjemo uyku açığını sorun saymaya devam ediyor. Abraham Maslow'un çekiç yasasını Marcel bir alet çantasına çeviriyor. Tekno-bilimsel başarı dünyasında her şey çözülecek iş gibi duruyor.
İnancı sıkı tut, kilitleme
Massimo Pigliucci, New York City College'da felsefe profesörü. Aeon'da 21 Eylül 2026'da çıkan deneme, aynı yılki How to Be a (Happy) Skeptic kitabını Cicero'ya bağlıyor. Yer, MÖ 45 başı, Lucrinus Gölü yakınındaki villa. Cicero Academica'yı bitiriyor. Caesar ömür boyu diktatör. Otuz yıllık eşi Terentia'dan ayrılmış. Kızı Tullia doğumdan sonra ölmüş. Pigliucci, 1990'lardan beri "şüpheci" etiketinin iklim, aşı ve evrim inkârına yapıştığını hatırlatıyor. Gerçek şüpheci kanıt gelince günceller. Karşı çıkan kişi kale değiştirir. Öbür uç her inanç için kesinlik ister. İkisi de şüphe ile kesinlik dışında üçüncü bir tutuş bırakmıyor.2
Tutuşun adı probabilia. Onaylanmaya değer olan. İstatistikteki olasılık sayısından ayrı durur. Academica'daki cümle kısa. Başkaları bazı şeylerin sabit olduğunu ilan eder. Biz birçok şeyi probabilia sayarız, kolayca izleriz, güçlükle onaylarız. Carneades dört basamak koymuş. İlk izlenim. İkna edici bulunan. Başka bir inançla çatışmayan. Didik didik incelenmiş olan. Günlük iş ilk ikide kalabilir. Tıbbi karar ve ceza hükmü son ikiyi ister. Pigliucci bunu açık fikirlilik hali diye yumuşatmıyor.
Alışkanlıklar somut. Güvenini sayı gibi söyle: onda yedi, kalan üçü şu tutuyor. Kimsenin aç kalmaması bir değer. Okul yemeği programının açlığı azalttığı iddiası, kanıt ne kadar tutuyorsa o kadar sıkı. Hiçbir şey fikrini değiştirmeyecekse iddia kimliğe yapışır. Akademi'nin alıştırması iki tarafı da kurmaktır. Carneades MÖ 155'te Roma'da bir gün adaleti savunmuş, ertesi gün yıkmış. Cicero bunu MÖ 63'te Catilina tertibinde denemiş. Senato kanıtı görmüş, infaz çıkmış, temyiz hakkı sonradan tartışılmış, Cicero sürgüne gitmiş. Pigliucci haklıydı demiyor. 7 Aralık MÖ 43'te Marcus Antonius'un askeri onu öldürüyor. Son söz, Pigliucci'nin aktardığı haliyle şöyle: duruyorum, gel asker, yaptığın doğru değil, bari başımı düzgün kes. Demokraside de aynı tutuşu arıyor. Değer sıkı durabilir. Aracın işe yarayıp yaramadığı kanıt kadar sıkı tutulur.
Yaprakları sayan, kirazı tatmayan
Liam Spradlin arayüz tasarımcısı. Aeon denemesi 17 Eylül 2026'da çıktı. 2015 yazı, Silikon Vadisi, ofis bodrumu. İki şef prototip fırınlarda kuzu, kılıçbalığı, tavuk, domuz ve sığır pişiriyor. Amaç, düğmeye basınca Michelin düzeyinde yemek. Biri kuzuyu propan meşalesiyle tokatlar gibi renk almak istemiş. Fırın anlamamış. Mutfak duman dolmuş. Öbürü aşçı sezgisine ihtiyacı olduğunu söylemiş. Şirket elle müdahaleyi risk saymış. Tahtada "ritüeli değiştir" yazıyormuş.3
On yıl sonra Spradlin o bodrumu, tat ile hesap arasındaki sürtünme diye okuyor. Albert Borgmann'ın aygıtında araç soyutlanır, sonuç az emekle teslim edilir. Fırın tadamaz. Kirazın tadı yaprak sayısından çıkmaz. Elon Musk'ın külliyatı yeniden yazma iddiası ve Anthropic yöneticisi Dario Amodei'nin "veri merkezinde dâhiler ülkesi" cümlesi aynı çerçevede. Google arama ekibi 41 mavi ton denemiş. Douglas Bowman, 3, 4 ya da 5 piksellik kenarlık için kanıt istenince istifa etmiş. Haziran 2026'da bir girişim tadı da veri işi diye duyurmuş. Wonder adlı hizmet günde üç öğünü algoritmayla seçiyor. Peter Diamandis 2024'te uzun ömür kliniklerine ya donanım ya yazılım demiş. Spradlin'in hesabı yaprakta bitiyor. Taç yapraklar sayıldığında tadı alınmamış kiraz duruyor.
Seneca saati nasıl kaybediyor
Maria Popova, 18 Eylül 2026'da The Marginalian'da Seneca'nın Lucilius'a birinci mektubunu açıyor. 124 mektubun ilki, yaşamın kısalığı risalesinden on beş yıl sonra. Girişte Annie Dillard var. Yazıdaki can sıkıntısı, reklam ve sevinç dakikası hesabının kaynağı mektup değil. Asıl metin Seneca'da.4
Üç kayıp sayıyor. Bazı anlar koparılıyor. Bazıları usulca alınıyor. Bazıları elden kayıyor. En utanç verici olanı ihmal. Ölümü ilerideki bir tarih sanmayı hata sayıyor. Geride kalan yıllar çoktan ölümün elinde. Her gün ölüyorsun. Bugünün işini tut. Ertelediğimiz sırada hayat hızlanıyor. Bizim olan tek şey zaman. Doğa bu tek şeyi emanet etmiş. Ucuz eşyayı hesaba yazarız. Zaman borcunu yazmayız. Geri ödenemeyen borç budur. Seneca hiçbir şey ziyan etmediğini söyleyemiyor. Neyi ziyan ettiğini söyleyebiliyor. Fıçı dibine gelince artanı ayırmak için geç. Dipteki hem az hem kötü. Popova mektubu 18 Eylül'de yeniden dolaşıma sokuyor.
Dört yazı aynı on günün içinde duruyor. Evjemo 18 Eylül'de Psyche'de, Spradlin 17 Eylül'de Aeon'da, Popova 18 Eylül'de The Marginalian'da. En taze satır Pigliucci'nin 21 Eylül denemesi. Kitabı How to Be a (Happy) Skeptic 2026'da çıktı.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Evjemo, H. (2026). "Maxxing treats life as a problem when it's a mystery", Psyche. Marcel, G. (1956). The Philosophy of Existentialism. Marcel, G. (1949). Being and Having. Walker, M. (2017). Why We Sleep. Psyche ↩
- Pigliucci, M. (2026). "A good sceptic has more than doubt and less than certainty", Aeon. Cicero, Academica (MÖ 45). Pigliucci, M. (2026). How to Be a (Happy) Skeptic. Aeon ↩
- Spradlin, L. (2026). "If computers count all the petals, who tastes the cherries?", Aeon. Borgmann, A. aygıt kavramı; Bowman, D. (Google, 41 mavi). Aeon ↩
- Popova, M. (2026). "The Stoic Key to Living with Presence", The Marginalian. Seneca, Epistulae Morales 1. The Marginalian ↩
Bu içerik eğlence ve bilgi amaçlıdır; tıbbi, hukuki veya yatırım tavsiyesi değildir.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
