Balina Yutan Bir Dalgıcın Hayatta Kalma Mücadelesi

11 Haziran 2021 sabahı, ıstakoz dalgıcı Michael Packard Massachusetts'teki Provincetown açıklarında yaklaşık 14 metre derinliğe inmişti. Dibe 3 metre kala sırtında sert bir darbe hissetti ve etrafı zifiri karardı. Önce bir beyaz köpekbalığının ağzına düştüğünü sandı. Elleriyle çevresini yokladığında hiç diş bulamadı. Küçük balık sürüsüne dalan bir kambur balina onu da ağzına almıştı.¹

Packard'ın tahminine göre 30 ile 40 saniye sonra balina yüzeye çıktı, başını iki yana salladı ve onu suya fırlattı. Aynı gün hastaneden çıktı. Kırığı yoktu, yumuşak dokuları zedelenmişti.¹

Daniel Kraus'un 2023'te yayımlanan romanı Whalefall, kahramanına bu kadar kısa bir kâbus yazmıyor. Kaliforniya kıyısında yaşayan genç dalgıç Jay Gardiner'ı bir kaşalot yutuyor ve Jay'in tüpünde bir saatlik hava kalıyor.² Brian Duffield'ın yönettiği, başrollerini Austin Abrams ile Josh Brolin'in paylaştığı uyarlama Türkiye'de Balina Düşüşü adıyla 16 Ekim 2026'da vizyona girdi.³

Kambur balinanın boğazı dar

Packard'ı ağzına alan hayvan balenli bir balinaydı. Kambur balina beslenirken ağzını paraşüt gibi şişirip tonlarca suyu balıkla birlikte içine alır, sonra suyu ağzındaki balen plakalarından süzer. Provincetown'daki Kıyı Araştırmaları Merkezi'nin kambur balina programını yöneten Jooke Robbins'e göre ağız açıkken hayvan önünü göremiyor. Robbins olayı balinanın da istemediği bir kaza olarak tanımladı.¹ Ocean Alliance'ın yöneticisi Iain Kerr ise NPR'a kambur balinanın yemek borusunun bir insanın geçmesine yetmeyecek kadar dar olduğunu söyledi.⁴

8 Şubat 2025'te Şili'nin Macellan Boğazı'nda kano yapan Adrián Simancas da aynı türün ağzında birkaç saniye kaldı ve yüzeye bırakıldı. Babası Dell Simancas olayı kanosunun arkasına taktığı kamerayla kaydetti. BBC'ye konuşan Brezilyalı koruma uzmanı Roched Jacobson Seba, kambur balinanın boğazını evlerdeki bir su borusunun çapına benzetti.⁵

Kraus'a romanı düşündüren video ise 2 Kasım 2020'de Kaliforniya'nın Avila Plajı açıklarında çekilmişti. Görüntüde bir kambur balina iki kanocuyu yutuyor gibi görünüyordu. AP'nin doğrulama ekibine göre balina Julie McSorley ile Liz Cottriel'in kanosunu ağzına almadı, yüzeye çıkarken devirdi.⁶ Kraus, arkadaşlarının bu videoyu konuştuğu bir akşam bir insanın balina tarafından yutulmasının biyolojik olarak mümkün olup olmadığını merak etmeye başladığını anlatıyor.⁷

Kraus neden kaşalotu seçti

Smithsonian dergisinin 16 Ekim'de yayımlanan haberine göre Kraus balinanın anatomisini doğru kurmak için bir bilim insanı ekibiyle çalıştı. Öğrendiği ilk önemli bilgi, çoğu balinanın boğazı yüzünden bir insanı yutamayacağıydı.⁷ Smithsonian Doğa Tarihi Müzesi'nin fosil deniz memelileri küratörü Nick Pyenson ne kitapta ne filmde görev aldı. Farkı şöyle anlatıyor: balenli bir balina sizi yutarsa yemek borusuna inmezsiniz, ağızda takılı kalırsınız. Bir insanın tümüyle yutulduğu bir hikâye kurmak isteyen yazar, dişli balinaların en büyüğüne yönelmeli. Bu da kaşalot.⁷

Kaşalot derin suda dev kalamar avlıyor ve avını çiğnemiyor. Pyenson'a göre hayvan boğazının arkasında küçük bir vakum oluşturup kalamarı içine çekiyor. Küratör bir ölçüye daha dikkat çekiyor: bir insanın gövde çapı bir dev kalamarınkinden pek farklı değil. Müzenin Okyanus Salonu'nda tankta korunan dev kalamar, yaklaşık küçük ya da orta boylu bir insan kadar.⁷

Kraus kurguyu da bu sınıra göre kurmuş. Yazara göre bir balina bir insanı asla bilerek yutmaz. Bu yüzden Jay, Monterey yakınlarındaki Monastery Plajı açıklarında önce bir dev kalamara dolanıyor ve kalamarla birlikte mideye çekiliyor.⁷ Yayıncının tarifine göre onu yutan kaşalot 80 fit, yani yaklaşık 24 metre uzunluğunda ve 60 ton ağırlığında.²

Midenin dört odası

Jay'in mücadelesinin büyük kısmı midede geçiyor ve romandaki oda düzeni anatomi kayıtlarıyla örtüşüyor. Japon anatomistler Hiroshi Hosokawa ile Toshiro Kamiya, 1971'de yayımlanan çalışmalarında 15,6 metrelik yetişkin bir erkek kaşalotun midesini ölçtü. Mide birbirinden keskin daralmalarla ayrılan dört bölmeden oluşuyordu. İlk iki bölmenin her biri 140'a 140 santimetreydi ve duvarları 2,5 ile 3 santimetre kalınlığındaydı. İlk bölmenin içi, yemek borusunu kaplayan dokunun aynısıyla kaplıydı.⁸

Bu ilk oda avı kaslı duvarıyla ezen bir kese. Sindirim sıvısı ikinci bölmede salgılanıyor. Yeni Zelanda'daki kaşalotların beslenmesini inceleyen Felipe Gómez-Villota, ticari avda yakalanan balinaların ilk midesinde çoğu zaman neredeyse hiç bozulmamış kalamar eti bulunduğunu aktarıyor. Kalamarların sert gagaları ise asitten pek etkilenmiyor ve ikinci midede günlerce, hatta haftalarca birikebiliyor.⁹ Film bu iki odayı renkle ayırıyor: ön oda fosforlu bir maviyle, mide asidinin beklediği iç oda kırmızıyla aydınlanıyor.¹⁰

Eleştirmenler filmi farklı karşıladı. Variety'den Owen Gleiberman filmi istemeden gülünç bulduğunu yazdı.¹⁰ Box Office Mojo'ya göre film ABD'deki açılışında 7,8 milyon dolar, dünya genelinde şimdiye kadar 17,5 milyon dolar hasılat yaptı.¹¹

Bartley'nin balinası hiç olmadı

Balinanın karnında kalan insan hikâyesi Kraus'tan çok eski. Yunus peygamberin kıssası Tevrat'ta da Kur'an'da da anlatılır. Disney'in 1940 yapımı Pinokyo filminde Geppetto'yu yutan Monstro da bir kaşalottu.⁷ 1890'larda bu hikâyelere "gerçek" bir vaka eklendi. Anlatıya göre James Bartley adlı bir denizciyi Falkland Adaları açıklarında bir kaşalot yutmuş, arkadaşları onu yaklaşık 36 saat sonra hayvanın midesinde baygın ama canlı bulmuştu. Hikâye on yıllarca vaazlarda ve kutsal kitap yorumlarında kanıt diye tekrarlandı.¹²

Bilim tarihçisi Edward B. Davis bu anlatının izini sürüp sonuçlarını 1991'de yayımladı. Hikâyedeki gemi Star of the East'in o seferine ait mürettebat sözleşmesini bir denizcilik arşivinden istedi. Gemi 733 net tonluk bir barkaydı ve 13 kişilik listede James Bartley diye ya da ona benzer adla biri yoktu. Kaptan John Killam'ın eşi, 1906-1907'de The Expository Times dergisinde yayımlanan bir yazışmaya giren mektubunda balina hikâyesinde tek kelime doğru olmadığını, kocasının o gemide geçirdiği yıllarda denize düşüp kaybolan kimse olmadığını yazmıştı. Davis'e göre hikâyeye büyük olasılıkla Haziran 1891'de Great Yarmouth yakınlarında öldürülüp İngiltere'de sergilenen Gorleston balinası ilham verdi.¹²

Adın geldiği yer

Romanın adı bir deniz biyolojisi terimi. "Whale fall", yani balina düşüşü, ölen bir balinanın okyanus tabanına çökmesi ve leşinin çevresinde kurulan canlı topluluğu anlatıyor. Bu topluluk ilk kez 1987'de Kaliforniya açıklarında, derin denizdeki bir balina iskeletinin üstünde fark edildi; terim 1991'de literatüre girdi.¹³

Hawaii Üniversitesi'nden Craig Smith ve meslektaşlarının 2015 tarihli derlemesine göre büyük bir balinanın leşinde önce leş yiyiciler aylarca etle beslenir. Ardından kemiklere ve çevredeki tortuya aylar ya da yıllar boyunca kurtlar ve kabuklular yerleşir. Kemiklerin içindeki yağ bakterilerle çürüdükçe kükürtlü bileşikler açığa çıkar ve bunlarla geçinen canlıların evresi yıllarca, hatta on yıllarca sürebilir. Derlemedeki sayıma göre balina kalıntılarından 129 yeni ya da yeni olabilecek tür toplandı, bunların 31'i kemik yiyen Osedax kurtları.¹³

Kraus Smithsonian'a adı bu yüzden seçtiğini anlattı. Bir balinanın ölümü deniz tabanında bir canlılık patlaması yaratıyor, yazara göre bir insanın ölümü de sevdiklerinin hayatında benzer biçimde iz bırakıyor. Jay de suya zaten babası Mitt'in kalıntılarını bulmak için girmişti.⁷ Kraus'un son romanı Angel Down 2026 Pulitzer Kurgu Ödülü'nü aldı ve Balina Düşüşü'nün senaryosunu Brian Duffield ile birlikte o yazdı.⁷

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.