Roma'ya inen bir uçakta koltuğunu ararken tuhaf bir şey fark edebilirsin: sıralar 16'dan 18'e atlıyor. Yanlış saymadın; 17. sıra hiç konmamış. İtalya'nın eski milli havayolu Alitalia, uçaklarının bir kısmında 17. sırayı bilerek atlıyordu. Aynı ülkede bazı otellerde 17 numaralı oda, bazı binalarda 17. kat yok. Renault bile 1970'lerde R17 modelini İtalya'da satarken adını değiştirdi: R177.1
Biz 13'ten çekiniriz, Amerikalı otelci 13. katı atlar. İtalyan ise 13'e gülüp geçer; onun tüyünü diken diken eden sayı 17'dir. Peki koca bir ülke bir sayıya neden böyle takmış olabilir? Cevap için Roma mezarlıklarına gitmek gerekiyor.
- Roma mezar taşlarındaki tek kelimelik yazının 17 ile beklenmedik bağı.
- Pisagorcuların 17'ye taktığı lakap ve arkasındaki tuhaf geometri.
- Romalıların 17. lejyonunun başına gelen ve bir daha kimsenin o numarayı kullanmadığı felaket.
- Bugünün İtalya'sında cuma 17'si geldiğinde nelerin değiştiği.
Mezar taşındaki kelime oyunu
Roma mezar taşlarında sık görülen kısa bir ifade var: VIXI. Latince "yaşadım" demek. Zarif bir veda aslında; taşın altındaki kişi konuşuyor gibi: yaşadım, bitti. Sorun şu ki Latin alfabesinde bu kelime, Roma rakamlarıyla yazılmış 17'nin, yani XVII'nin harf harf aynısı. Sadece sırası değişik.1
Yani bir Romalının, sonrasında bir Ortaçağ İtalyanının gözünde 17 sayısı, mezar taşındaki "öldüm" cümlesinin anagramıydı. Okuma yazmanın az olduğu yüzyıllarda ikisi zaman zaman birbirine karıştı: sayı kelimeye, kelime sayıya dönüştü. Bir rakamın üstüne ölüm ilanı yapışırsa çıkması zor oluyor.
Pisagorcular ona "Engel" diyordu
İşin ilginci, 17'nin kötü şöhreti Roma'dan da eski. Yunan yazar Plutarkhos, Mısır tanrısı Osiris'in ayın 17'sinde öldürüldüğünü aktarır ve ekler: Pisagorcular bu güne "Engel" der ve bu sayıdan resmen tiksinirdi.2
Sebepleri de tam matematikçi işiydi. 16, kenarı 4 olan bir karedir: çevresi de 16, alanı da 16. 18 ise 3'e 6'lık bir dikdörtgendir: çevresi de 18, alanı da 18. Çevresi alanına eşit olan yalnızca bu iki dikdörtgen vardır; Pisagorcular için bu bir tür mükemmellikti. 17 ise tam ikisinin arasına oturur ve bu güzel çifti birbirinden ayırır. Kusursuz iki sayının arasına giren davetsiz misafir: onların gözünde 17 buydu.2
Peki Romalılar gerçekten korkuyor muydu?
Burada dürüst olmak gerekiyor: Romalıların günlük hayatta 17'den kaçındığına dair elimizde sağlam kanıt yok. Kitaplarında 17. bölümler var, ordularında 17. lejyon vardı. Yani mezar taşı anagramı muhtemelen sonradan, İtalyan halk kültürü içinde büyüyen bir hikâye.1
Ama o 17. lejyonun hikâyesi, batıl inanca sonradan güzel bir malzeme verdi. MS 9 yılında Roma'nın 17, 18 ve 19. lejyonları, bugünkü Almanya'daki Teutoburg Ormanı'nda pusuya düşürüldü ve üç gün içinde neredeyse tamamen yok edildi. Roma tarihinin en ağır yenilgilerinden biriydi; imparator Augustus'un aylarca "lejyonlarımı geri ver" diye söylendiği anlatılır. Ve dikkat çekici ayrıntı şu: Roma ordusu bu üç numarayı bir daha hiçbir lejyona vermedi.3
Bugünün İtalya'sı: kara gün cuma 17'si
Hikâyenin kökü ne kadar bulanık olursa olsun, bugünkü hâli gayet somut. İtalya'da uğursuz gün cuma 13'ü değil, cuma 17'sidir; halk arasında adı "kara gün"dür. Cuma zaten dinî gelenekte İsa'nın öldüğü gün; üstüne bir de "yaşadım, bittim" sayısı binince İtalyan için çifte uğursuzluk çıkıyor. O gün düğün yapmaktan, yola çıkmaktan, yeni iş açmaktan kaçınanlar hâlâ var; cebinde kırmızı boynuz nazarlık taşıyanlar da.4
Napoli'nin rüya tabirinden sayı üreten meşhur geleneği Smorfia'da 17'nin karşılığı doğrudan "felaket"tir. 2006 Torino Kış Olimpiyatları için yapılan kızak pistinde virajlara isim verilirken 17. viraja isim konmadı; resmi adı "İsimsiz" kaldı. Buna karşılık 13, İtalya'da uzun süre şans sayısı sayıldı. Yani uğursuz sayı diye evrensel bir şey yok; her kültür kendi hayaletini kendi seçiyor.4
Uğursuz sayı diye evrensel bir şey yok; her kültür kendi hayaletini kendi seçiyor. bu yazının tek cümlelik özeti
Bizim 13 korkumuz Anglosakson dünyadan ithal; İspanya ve Yunanistan salı 13'ünden çekinir; Doğu Asya'da asansörlerde 4. kat atlanır, çünkü "dört" kelimesi Çincede ve Japoncada "ölüm"le neredeyse aynı söylenir. İtalyan'ın 17'si de aynı ailenin üyesi: bir dil kazasının, bir yenilginin ve iki bin yıllık alışkanlığın karışımı. Bir dahaki sefere uçakta koltuk sıraları 16'dan 18'e atlarsa, artık aradaki boşlukta ne yazdığını biliyorsun: VIXI.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- "Heptadecaphobia", Wikipedia; XVII-VIXI anagramı, Alitalia ve Renault R177 örnekleri. Romalıların kendi döneminde 17'den kaçındığına dair kanıt bulunmadığı notu için: Mental Floss, "Why Ancient Romans Feared the Number 17" (2026). ↩
- Plutarkhos, "İsis ve Osiris" (De Iside et Osiride), bölüm 42: Osiris'in ayın 17'sinde ölümü; Pisagorcuların bu güne "Engel" demesi ve 16-18 geometrisi. ↩
- Teutoburg Ormanı Savaşı (MS 9): Legio XVII, XVIII ve XIX'un imhası; Suetonius, "Augustus'un Hayatı" 23 ("Quintilius Varus, lejyonlarımı geri ver"); yok edilen lejyon numaralarının bir daha kullanılmaması. ↩
- Cuma 17'si geleneği, kırmızı boynuz nazarlık ve Smorfia'da 17: ThoughtCo, "Why Do Italians Consider Friday the 17th Unlucky?"; Cesana Pariol pistindeki "Senza Nome" (İsimsiz) virajı aynı kaynakta aktarılır. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
