İnternette ve Kayıtlarda Olmayan Bir Hayat

Adını yazıyorsun, ara. İlk sayfada eski bir hesap, bir haber, bir yorum, belki de başka birinin yüzü. Kimi gün içine sinmiyor. Kimi gün ise hayal kuruyorsun: ya sonuç boş çıksaydı? İnternette ve kayıtlarda olmayan bir hayat. Telefon defterinde numaran var ama profilin yok. Kamu formunda T.C. var ama arama motorunda hayalet.

Aslında olan şu. Bu hayal iki ayrı kapıdan giriyor. Biri bilinçli çekilme: hesabı silmek, akıllı telefonu bırakmak, mümkün olduğunca az iz bırakmak. Diğeri istemeden görünmezlik: sistemin adını yanlış okuması, adaşınla karışman veya formun seni "boş alan" sayması. İkisi de aynı soruya bağlanıyor: bugünün altyapısında kayıtsız yaşamak mümkün mü?¹

Soyadı Null olan adam

2015'te teknoloji gazetecisi Christopher Null, kendi soyadının bilgisayarlarda nasıl kaybolduğunu anlattı. Null, birçok programlama dilinde ve veritabanında "değer yok" anlamına geliyor. Formlar soyadını boş sanıyor, bazı siteler "bu alan boş bırakılamaz" diyor, kimisi çöküyor. Null bir dönem soyadının sonuna nokta koyarak ("Null.") formu geçirdiğini yazdı. Banka e-postasındaki "null" ifadesi de ayrı bir dert çıkardı.²

Bu hikâye komik görünüyor. Ama konunun damarı burada: kayıtlı olmak, çoğu zaman bir formun seni kabul etmesine bağlı. Sistem adını yanlış okursa sen de kayıtta yok sayılırsın. İstediğin gizlilik değil; yanlışlıkla görünmezlik. Mutfak masasında bunu şöyle düşün: kimlik cüzdanın cebinde, ama gişedeki yazılım seni tanımayı reddediyor.

Sıfır ayak izi yok

Internet Society 2024'te dijital ayak izini anlatırken net bir cümle kuruyor: tamamen sıfır ayak izine sahip olmak imkânsız. Çünkü iz artık sadece tıklamayla oluşmuyor. Yol ücreti, güvenlik kamerası, bir telefona geçiş, abonelik kaydı. Çevrimdışı sandığın an da bir yerde veri üretiyor.¹

Aynı metin linklenebilirliği de hatırlatıyor: A sitesindeki hareketinle B sitesindeki hareketin "aynı kişi" diye birleştirilebiliyorsa, mahremiyet bağlamı eriyor. Senin paylaştığın post bir katman. Çerez ve uygulama telemetrisi başka katman. Kamera ve abonelik üçüncü. Veri simsarlarının kopyaları dördüncü. Bir katmanı silmek, binayı yıkmak değil.

Adaşın senin gibi görünür

Ters uç da var. Ortak bir adın varsa arama sonuçları ve yapay zeka özetleri seni başka biriyle dikmek isteyebilir. Aynı soyadı taşıyan birinin olumsuz kaydı, senin profiline yapışabiliyor. Bu da "kayıtlarda olmayan hayat"ın akrabası: kayıtlarda fazla hayat. Senin dosyan değil, adaşının dosyası. Makine için ikiniz tek satırsınız.³

Yani görünürlük iki uçlu. Az iz, hayatını zorlaştırabilir: iş, banka, randevu, okul. Çok ve karışık iz ise itibarını başkasının geçmişine bağlayabilir. İkisi de cüzdanına ve kapı önüne değiyor; speç listesine değil.

Silmek hak, yok etmek değil

Avrupa'da GDPR Madde 17, "unutulma hakkı" diye bilinen silme talebini çerçeveliyor. Veri artık gerekli değilse, rıza çekildiyse veya işleme hukuka aykırıysa talep edilebilir. Ama hak mutlak değil. İfade özgürlüğü, yasal yükümlülük, kamu yararı, bilimsel veya tarihsel araştırma, hukuki savunma gibi istisnalar var. Bir ay içinde yanıt beklenir; her silme talebi otomatik kabul demek değildir.⁴

Pratikte çoğu insan bir hesabı kapatınca iş bitti sanıyor. Sunucu yedekleri, önbellekler, ekran görüntüleri, başka sitelerin kopyaları kalabiliyor. Arama sonuçlarından bir bağlantıyı düşürmek ile tüm dünyadaki kopyayı yakmak aynı iş değil. Hukuk sürtünme yaratır; sihirbazlık yapmaz.

Türkiye'de görünmez abone zor

Burada panik manşeti yok; altyapı gerçeği var. 2026'da yürürlüğe giren düzenlemelerle elektronik haberleşme aboneliklerinde kimlik doğrulama sıkılaştı. e-Devlet, NFC'li kimlik ve benzeri yöntemlerle doğrulanmayan hatlar için süre ve yaptırım konuşuluyor. Amaç sahteciliği azaltmak diye anlatılıyor. Yan etki ise net: adsız, kayıtsız bir hatla günlük hayatı sürdürmek zorlaşıyor.⁵

e-Devlet zaten vergi, sağlık, eğitim, askerlik gibi işleri tek kapıya topladı. Sosyal platformlarda kimlik doğrulama tartışmaları da ayrı bir katman. Parti siyaseti bu yazının işi değil. Cüzdanındaki soru şu: "ben kayıtlarda olmayacağım" cümlesi, abonelik ve kamu hizmeti mimarisiyle ne kadar uyumlu?

Ne yapılabilir, dürüstçe: kullanılmayan hesapları kapatmak, varsayılan izinleri gözden geçirmek, gereksiz konum paylaşımını kısmak, iş ve özel için ayrı e-posta kullanmak. Bunlar ayak izini yönetir. Sıfırlamaz. Internet Society'nin dediği de bu: sıfır imkânsız, azaltmak mümkün.¹

Kapanış tek cümlede. İnternette ve kayıtlarda olmayan bir hayat, film sahnesi gibi duruyor. Gerçek hayatta ya Null gibi formun seni yutması var, ya adaşın gibi fazla görünürlük, ya da abonelik ve kameranın ürettiği iz. Hayalet olmak istiyorsan, önce hangi çekmecenin seni kabul ettiğine bak. Boş sonuç sayfası bir lüks olabilir. Boş kimlik kaydı ise çoğu kapıyı kilitleyen bir fatura.

Kerem

İstanbul'da yaşıyor. Teknoloji yazıyor.