İnternette ve Kayıtlarda Olmayan Bir Hayat

Kasım 2015'te Wired, teknoloji gazetecisi Christopher Null'un bir yazısını yayımladı: soyadı yüzünden bilgisayarlara görünmez oluyordu. Pek çok yazılımda "null" kelimesi "değer yok" demek; formlar soyadını boş alan sayıp geri çeviriyordu. Null ne hesabını silmişti ne telefonunu atmıştı, yine de bazı kayıtlarda yoktu.

Kayıtsız kalmanın iki yolu var. Biri bilinçli çekilme: hesabı silmek, akıllı telefonu bırakmak, mümkün olduğunca az iz bırakmak. Diğeri istemeden görünmezlik: sistemin adını yanlış okuması, adaşınla karışman veya formun seni "boş alan" sayması. İkisi de aynı soruya bağlanıyor: bugünün altyapısında kayıtsız yaşamak mümkün mü?¹

Soyadı Null olan adam

Null'un saydığı aksilikler tek tip değildi. Formlar soyadını boş sanıyor, bazı siteler "bu alan boş bırakılamaz" diyor, kimisi çöküyor. Null bir dönem soyadının sonuna nokta koyarak ("Null.") formu geçirdiğini yazdı. Banka e-postasındaki "null" ifadesi de ayrı bir dert çıkardı.²

Bu hikâye komik görünüyor. Ama konunun damarı burada: kayıtlı olmak, çoğu zaman bir formun seni kabul etmesine bağlı. Sistem adını yanlış okursa sen de kayıtta yok sayılırsın. İstediğin gizlilik değil; yanlışlıkla görünmezlik. Kimlik cüzdanın cebinde, ama gişedeki yazılım seni tanımayı reddediyor.

Sıfır ayak izi yok

Internet Society 2024'te dijital ayak izini anlatırken net bir cümle kuruyor: tamamen sıfır ayak izine sahip olmak imkânsız. Çünkü iz artık sadece tıklamayla oluşmuyor. Yol ücreti, güvenlik kamerası, bir telefona geçiş, abonelik kaydı. Çevrimdışı sandığın an da bir yerde veri üretiyor.¹

Aynı metin linklenebilirliği de hatırlatıyor: A sitesindeki hareketinle B sitesindeki hareketin "aynı kişi" diye birleştirilebiliyorsa, mahremiyet bağlamı eriyor. Senin paylaştığın post bir katman. Çerez ve uygulama telemetrisi başka katman. Kamera ve abonelik üçüncü. Veri simsarlarının kopyaları dördüncü. Bir katmanı silmek, binayı yıkmak değil.

Adaşın senin gibi görünür

Ters uç da var. Ortak bir adın varsa arama sonuçları ve yapay zeka özetleri seni başka biriyle dikmek isteyebilir. Aynı soyadı taşıyan birinin olumsuz kaydı, senin profiline yapışabiliyor. Bu da "kayıtlarda olmayan hayat"ın akrabası: kayıtlarda fazla hayat. Senin dosyan değil, adaşının dosyası. Makine için ikiniz tek satırsınız.³

Yani görünürlük iki uçlu. Az iz, hayatını zorlaştırabilir: iş, banka, randevu, okul. Çok ve karışık iz ise itibarını başkasının geçmişine bağlayabilir. İkisi de cüzdanına ve kapı önüne değiyor; speç listesine değil.

Silmek hak, yok etmek değil

Avrupa'da GDPR Madde 17, "unutulma hakkı" diye bilinen silme talebini çerçeveliyor. Veri artık gerekli değilse, rıza çekildiyse veya işleme hukuka aykırıysa talep edilebilir. Ama hak mutlak değil. Madde 17(3), ifade özgürlüğü, yasal yükümlülük, kamu yararı, bilimsel araştırma ve hukuki savunma hâllerinde silmeyi reddedebilir. Bir ay içinde yanıt beklenir; her silme talebi otomatik kabul demek değildir.⁴

Pratikte çoğu insan bir hesabı kapatınca iş bitti sanıyor. Sunucu yedekleri, önbellekler, ekran görüntüleri, başka sitelerin kopyaları kalabiliyor. Arama sonuçlarından bir bağlantıyı düşürmek ile tüm dünyadaki kopyayı yakmak aynı iş değil. Hukuk sürtünme yaratır; sihirbazlık yapmaz.

Türkiye'de görünmez abone zor

Burada panik manşeti yok; altyapı gerçeği var. 2026'da yürürlüğe giren düzenlemelerle elektronik haberleşme aboneliklerinde kimlik doğrulama sıkılaştı. e-Devlet, NFC'li kimlik ve benzeri yöntemlerle doğrulanmayan hatlar için süre ve yaptırım konuşuluyor. Amaç sahteciliği azaltmak diye anlatılıyor. Yan etki ise net: adsız, kayıtsız bir hatla günlük hayatı sürdürmek zorlaşıyor.⁵

e-Devlet portalında vergi, sağlık, eğitim ve askerlik işlemleri tek girişten yürür. Sosyal platformlarda kimlik doğrulama tartışmaları da ayrı bir katman. Parti siyasetine burada girmiyoruz. "Ben kayıtlarda olmayacağım" cümlesi, abonelik ve kamu hizmeti mimarisiyle ne kadar uyumlu?

Ne yapılabilir, dürüstçe: kullanılmayan hesapları kapatmak, varsayılan izinleri gözden geçirmek, gereksiz konum paylaşımını kısmak, iş ve özel için ayrı e-posta kullanmak. Bunlar ayak izini yönetir. Sıfırlamaz. Internet Society'nin dediği de bu: sıfır imkânsız, azaltmak mümkün.¹

Kayıtla ilgili dertlerin çoğu seçilmiş değil. Christopher Null'un soyadını formlar boş alan saydı; Kanadalı kemancı Ashley MacIsaac'i Google'ın yapay zeka özeti Aralık 2025'te başka bir MacIsaac'le karıştırdı. Bilerek kayıt dışı kalmak ise Türkiye'de 2026'dan beri daha zor, çünkü hat aboneliğinde e-Devlet ya da NFC'li kimlikle doğrulama zorunlu hâle geldi. Hesap kapatmak ve izinleri kısmak arama sonucunu inceltir, e-Devlet'teki vergi, sağlık, eğitim ve askerlik kaydını ise silmez.

Kerem

İstanbul'da yaşıyor. Teknoloji yazıyor.