Çiğneme Sesine Öfkelenmek: Ankara'da Her Sekiz Kişiden Birinde Mizofoni Çıktı

Hacettepe Üniversitesi'nden psikiyatrist Cengiz Kılıç ve ekibinin elinde 2015'te Ankara'nın hane listesi yoktu. Bir örneklem danışmanının önerisiyle şehir merkezindeki otobüs duraklarını başlangıç noktası yaptılar. Kurayla seçilen 60 duraktan kuzeye doğru sarmal bir rota yürüdüler ve karşılarına çıkan ilk beş eve girdiler. Görüşmeler yaklaşık 40 dakika sürdü. On beş yaşından büyük herkese 50 sesten oluşan bir liste okundu ve son bir ayda hangisinin ne kadar rahatsız ettiği, bu seslerden kaçmak için ne yapıldığı, gündelik hayattan neyin eksildiği soruldu.¹

Görüşülen 541 kişinin yüzde 78,9'u listeden en az bir sesi orta ya da yüksek düzeyde rahatsız edici buldu. Ekibin koyduğu dört ölçütü birden karşılayanlar ise 69 kişiydi: sese öfke ya da tiksintiyle tepki veren, ondan kaçmak için önlem alan ve bu yüzden gündelik işleri aksayan insanlar. Bu, örneklemin yüzde 12,8'i eder.¹

Listenin başında sinek var

Mizofonisi olan 69 kişinin en sık andığı ses yemekle ilgili çıkmadı. Yüzde 73,9'u sinek ve sivrisinek vızıltısından, yüzde 72,5'i horlamadan şikâyet etti. Yeme, çiğneme ve şapırdatma sesleri yüzde 71 ile üçüncü sıraya yerleşti; burun çekme, boğaz temizleme, çay ya da çorba höpürdetme de listenin üst tarafındaydı.¹

Bu seslerin çoğu mizofonisi olmayanları da rahatsız ediyordu. Horlamayı rahatsız edici bulanların oranı onlarda da yüzde 43,4'tü, bu yüzden ekip en sık anılan seslerin iki grubu ayırmaya yetmediğini yazdı. Ayrım daha seyrek seslerde belirginleşti. Bebek ağlamasını mizofonisi olanların yüzde 52,2'si dert ederken diğerlerinde oran yüzde 13,3'te kaldı. Konuşurken araya giren "ııı, eee" sesleri için oranlar yüzde 43,5 ve 15,3'tü.¹

Tetikleyicinin her zaman ses olması da gerekmiyor. Mizofonisi olanların yüzde 56,5'i, uzakta çiğneyen birini sesini duymadan görünce de rahatsız olduğunu söyledi; yüzde 42'sini sallanan bir ayak geriyordu. Yüzde 43,5'inin anne, baba, kardeş ya da çocuğunda benzer şikâyet vardı ve yüzde 63,8'inde her şey çocukluk ya da ergenlik yıllarında başlamıştı. Yaş ortalamaları 35,5'ti, mizofonisi olmayanlarınki 44,7.¹

Adı 2001'de kondu, tanımı 2022'de

Bu hâle adını 2001'de işitme bilimciler Pawel ve Margaret Jastreboff verdi: Yunanca kökleriyle "sesten nefret" anlamına gelen mizofoni.² Dünya Sağlık Örgütü'nün hastalık sınıflaması ICD-11'de hâlâ ayrı bir başlığı yok. 2022'de işitme bilimi, psikoloji, psikiyatri ve sinirbilimden 15 uzman dört tur oylamayla ortak bir tanım çıkardı ve tanıma yalnızca kurulun en az yüzde 80'inin onayladığı 93 ifade girdi. Kurula göre mizofoni belli seslere ve onlarla ilişkili görüntülere karşı azalmış tahammül demek. Çoğu zaman çocuklukta ya da ergenlikte başlıyor ve tepkinin şiddetini sesin kimden geldiği, kişinin ortamı kontrol edip edemediği belirliyor.³

Nüfusu temsil eden bir başka ölçüm İngiltere'den geldi. King's College London ekibi 2023'te 772 kişilik örneklemde 142 kişinin eşiği aştığını buldu, yani yüzde 18,4. Kadınlarla erkekler arasında fark çıkmadı.⁴

Beyin taramasında görünen

Newcastle Üniversitesi'nden Sukhbinder Kumar ve ekibi 2017'de mizofonisi olan 20 kişiyle olmayan 22 kişiyi beyin tarayıcısına yatırdı. Katılımcılara 15'er saniyelik üç tür ses dinletildi: yemek yeme ve nefes alma gibi tetikleyiciler, bebek ağlaması ve çığlık gibi herkesin itici bulduğu sesler, bir de yağmur gibi nötr sesler. Tetikleyiciler mizofonisi olanlarda ön insula denen bölgeyi belirgin biçimde fazla çalıştırdı. Ön insula, bedenden gelen sinyalleri ve duyguları işleyip neyin önemli olduğuna karar veren bir ağın merkezinde duruyor. Aynı anda kalp atışları hızlandı ve derinin elektrik iletkenliği arttı, yani beden alarm verdi. İnsula ayrıca duyguları işleyen ve düzenleyen amigdala, hipokampus ve alın arkasındaki bölgelerle olağandışı sıkı bir bağlantı kurdu.⁵

Dört yıl sonra aynı ekip ikinci bir bulgu yayımladı. İşitme merkezinin tetikleyici seslere verdiği tepki iki grupta aynıydı. Fark, ağız ve yüz hareketlerini yöneten motor bölgede ölçüldü: mizofonisi olanlarda işitme ve görme merkezleri bu bölgeyle dinlenme hâlinde bile daha sıkı bağlıydı, tetikleyici ses gelince de bölge daha çok çalıştı.⁶ Ekip sonucu "aşırı aynalama" diye yorumladı. Dinleyenin beyni, karşısındakinin çiğneme hareketini kendi ağzında prova ediyor. Mizofonisi olan pek çok kişi tetikleyici hareketi farkında olmadan taklit ettiğini zaten anlatıyordu.⁷

Bu açıklama, ilk tetikleyicinin neden çoğu zaman bir aile üyesi olduğuna da uyuyor: aynı sofrada oturanlar birbirinin yeme hareketini kendiliğinden taklit ediyor. Kanıt yine de dolaylı. Ayna nöronlarını doğrudan görmek için beyne elektrot yerleştirmek gerekiyor ve beyin tarayıcısı bu ayrıntıyı göstermiyor.⁶

Aynı ses, başka görüntü

Kaliforniya Üniversitesi Santa Cruz'dan Patrawat Samermit ve Nicolas Davidenko 2019'da 40 öğrenciye, tebeşir tahtasına sürtülen tırnak gibi sekiz itici ses dinletti. Sesler bazen kendi görüntüsüyle, bazen sesle tam aynı anda oynayan başka bir videoyla eşlendi; tırnak sesi örneğin flüt çalan birinin görüntüsüyle verildi. Başka videoyla eşlenen ses daha az rahatsız etti, kendi görüntüsüyle verilen daha çok. Ses tek başına yeniden çalınınca fark kayboldu.⁸

Ekip 2022'de deneyi mizofoni seslerine taşıdı. Cips çiğneme sesini kâğıt yırtan ya da yürüyen birinin görüntüsüyle eşleştirdiler. Aynı sesi başka görüntüyle izleyen 102 üniversite öğrencisinden 99'u onu daha az itici buldu. Önce çiğneyen ağzı, sonra kâğıdı görenlerde etki biraz zayıfladı. Videolar 12 saniyelikti ve katılımcılar hasta değildi; yöntemin bir tedaviye dönüşüp dönüşmeyeceği henüz denenmedi.⁹

Terapide elde ne var

Mizofoni için onaylanmış bir ilaç yok. Kontrollü ilk terapi denemesi Amsterdam'dan geldi. Inge Jager ve ekibi 54 hastayı kurayla ikiye ayırdı, bir gruba üç ay boyunca haftada bir bilişsel davranışçı grup terapisi uyguladı, diğerini bekleme listesine aldı. Terapide dikkati sesten eldeki işe çevirmek, bedendeki gerginliği düşürmek ve tetikleyici sesle oynayarak ona karşı kontrol duygusu kazanmak çalışıldı. Üç ayın sonunda terapi grubunun yüzde 37'si belirgin ya da çok belirgin düzeldi; bekleme listesinde bu oran sıfırdı. Kazanım bir yıl sonraki ölçümde de sürüyordu.¹⁰

Ankara taraması Türkiye'de hane hane yapılmış az sayıdaki ölçümden biri ve verisi 2015'ten. O taramada mizofonisi olanların yüzde 65,4'ü durumunu bir sağlık sorunu olarak görmüyordu. Mizofonisi olan 69 kişiden yalnızca 4'ü bu şikâyet için bir ruh sağlığı uzmanına gitmişti.¹

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.