Karanlık Odaların Zihin Üzerindeki Etkisi

16 Temmuz 1962'de 23 yaşındaki Fransız jeolog Michel Siffre saatini çıkardı ve Fransız Alpleri'ndeki Scarasson mağarasına indi. Yerin 130 metre altında, bir buzulun yanına çadırını kurdu. Pilli bir lambası vardı ama bütçesi dardı, bu yüzden günlerinin çoğunu bir kamp taburesinde, zifiri karanlıkta oturarak geçirdi.¹ Yüzeydeki ekibe yalnızca sahra telefonuyla ulaşıyor, her uyanışını, yemeğini ve yatışını onlara bildiriyordu.

14 Eylül'de ekip deneyin bittiğini haber verdi. Siffre o gün tarihi 20 Ağustos sanıyordu ve önünde bir ay daha olduğunu düşünüyordu.² Takvimin 25 gün gerisindeydi.

Saatsiz kalan beden kendi gününü kuruyor

Siffre'nin kaybettiği 25 gün ilk bakışta bir hafıza kazasına benziyordu. Ekibin tuttuğu çizelge ise bedeninin şaşmadığını gösterdi. İki uyanışı arasındaki süre yaklaşık 24,5 saatte sabit kalmıştı.³ Yani iç saat çalışmaya devam etmişti, yalnızca dışarıdaki güneşle ayarlanmadığı için her gün yarım saat kadar kayıyordu. Şaşan Siffre'nin kendi sayımıydı. Yıllar sonra verdiği bir söyleşide, psikolojik zamanının yarı yarıya sıkıştığını anlattı.²

Siffre 30 Ağustos tarihli günlük sayfasında, telefonla yüzeyi aradıktan sonra konuşmanın ne kadar sürdüğünü tahmin bile edemediğini yazdı. Aynı sayfada, karanlığa bakarken gözlerinin önünde beyaz ışık çakmaları belirdiğini de not etti.⁴ Benzer görüntüleri kırk yılı aşkın bir süre sonra Boston'da bir laboratuvar sistemli biçimde kaydetti.

Beyin boş kalan görüntüyü dolduruyor

Harvard Tıp Fakültesi'ne bağlı Beth Israel Deaconess Tıp Merkezi'nde Lotfi Merabet ve ekibi, 13 sağlıklı gönüllünün gözlerini ilk gün sabah 9'dan beşinci gün öğleden sonra 4'e kadar, yani 96 saat boyunca ışık geçirmeyen bir bantla kapattı. Bandın içine fotoğraf kâğıdı yapıştırılmıştı; biri gizlice gözünü açsa kâğıt bunu ele verecekti. Gönüllüler gün içinde yaşadıklarını küçük bir ses kayıt cihazına anlattı.⁵

13 kişiden 10'u, yani yüzde 77'si, orada olmayan şeyler gördü. Çoğunda görüntüler birinci ile ikinci gün arasında başladı. 29 yaşındaki bir kadın kollarını oynattığında ellerinin ardında ışıklı bir iz kaldığını gördü ve birkaç dakika boyunca ellerini yüzünün önünde izledi. 34 yaşındaki bir erkek Mozart'ın Requiem'ini dinlerken bir kafatası taslağı, tören maskesi takmış bir yüz ve beyaz saçlı, kırışık yüzlü yaşlı bir kadın gördü. Gönüllülerin hepsi gördüklerinin gerçek olmadığını biliyordu. Gözü açık kalan 18 kişilik kontrol grubunda halüsinasyon gören olmadı. Bant çözülünce görüntüler de kesildi; yalnızca bir kişide birkaç saat daha sürdü.⁵

Ekip bulguyu, gözler ışık almamaya başladıktan dakikalar sonra görme korteksinin daha kolay uyarılır hâle geldiğini gösteren önceki ölçümlere bağlıyor. Dışarıdan gelen görüntü kesilince beynin bu bölgesi kendi ürettiği görüntüleri bilince taşıyor olabilir. Göz hastalığı yüzünden görmesini yitiren yaşlılarda görülen Charles Bonnet sendromu da aynı mekanizmayla açıklanıyor.⁵

Bunun için tam karanlık bile gerekmiyor. McGill Üniversitesi'nden 1954'te yayımlanan deneyde 22 erkek öğrenci, ışık geçiren ama şekil göstermeyen buzlu gözlüklerle, eldiven ve karton kolluklarla, vantilatör uğultusundan başka bir şey duymadan bir kabinde yattı. Günlük 20 dolarlık ücret, normalde kazanabileceklerinin iki katından fazlaydı. Yine de çoğunu iki üç günden fazla tutmak mümkün olmadı. Görüntüleri sorulan son 14 öğrencinin hepsi ışık noktaları, çizgiler ya da basit desenler gördüğünü anlattı.⁶

On dört saatlik geceler

ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü'nden Thomas Wehr, 1991'de yayımladığı deneyde sekiz sağlıklı gönüllüyü dört hafta boyunca her gün 10 saat aydınlıkta ve 14 saat karanlıkta tuttu. Kış gecelerini taklit eden bu düzende, uyku saatini bedene bildiren melatonin hormonu gece boyunca daha uzun süre salgılandı.⁷ Uyku da biçim değiştirdi: gönüllülerin gecesi çoğunlukla birkaç saatlik iki uykuya bölündü, arada 1 ila 3 saatlik sakin bir uyanıklık kaldı.⁸

Milano'daki San Raffaele Hastanesi bu etkiyi tedavide denedi. Mani nöbeti geçiren 16 bipolar bozukluk hastası, olağan tedavisine ek olarak üç gece üst üste akşam 6'dan sabah 8'e kadar ışık almayan bir odada kaldı. Yaş, cinsiyet ve hastalık öyküsüne göre eşleştirilmiş 16 hasta ise yalnızca olağan tedaviyi aldı. Nöbeti iki haftadan kısa süredir devam edenlerde mani puanları daha hızlı düştü ve bu hastalar daha az ilaçla, daha erken taburcu oldu. Nöbeti iki haftayı geçmiş hastalarda fark çıkmadı.⁹ Deney küçük bir pilot çalışmaydı ve hekim gözetiminde yapıldı.

Para verip karanlıkta kalanlar

Bugün Avrupa'da ve Asya'da birkaç günden birkaç haftaya kadar tam karanlıkta kalma imkânı satan merkezler var. Konuk küçük bir evde ya da odada yalnız kalıyor, yemeğini her gün bir rehber getiriyor.¹⁰ Bu kalışları ölçen çalışma ise az. Ostrava Üniversitesi'nden Marek Malůš ve arkadaşları, Çekya'nın Čeladná kasabasındaki bir merkezde 2012 ile 2013 arasında bir haftalık karanlık kalışı tamamlayan 37 danışanı inceledi. Danışanlar her gün bir terapistle 30-45 dakika konuşuyordu. Kalıştan üç hafta sonra yaşamı anlamlı bulma, bilinçli farkındalık ve benlik saygısı ölçeklerindeki puanları yükselmişti.¹¹ Kontrol grubu yoktu. Katılımcılar bu deneyimi kendileri seçmiş ve parasını kendileri ödemişti.

Duyuları kısmanın daha kısa bir biçimi daha sıkı ölçüldü. Oklahoma'daki Laureate Beyin Araştırmaları Enstitüsü'nde Justin Feinstein'ın ekibi, kaygı bozukluğu tanısı almış 50 kişiyi tuzlu suyla dolu, ışığı ve sesi kesilmiş bir havuzda bir saat yüzdürdü. Seanstan sonra katılımcıların o anki kaygı puanları sert biçimde düştü ve kaygısı olmayan 30 kişilik karşılaştırma grubunun düzeyine yaklaştı. Yazarlar bulgunun tek seanslık ve katılımcıların ne yapıldığını bildiği bir çalışmadan geldiğini, daha büyük kontrollü denemelerle sınanması gerektiğini de yazıyor.¹²

Uzun karanlığın riski de aynı kayıtlarda yazıyor. Merabet'in gönüllüleri psikiyatrik ya da nörolojik öyküsü olmayan kişiler arasından seçilmişti. McGill öğrencilerinin bir kısmı huzursuzluk yüzünden testler bitmeden kabinden çıktı.⁶ Birkaç günlük karanlık inzivasını düzenli biçimde ölçmeyi hedefleyen ilk denemelerden biri şu anda sürüyor. Varşova'daki SWPS Üniversitesi, kaygı düzeyi yüksek 30-50 yaş arası 30 sağlıklı gönüllüyü Poznań yakınlarındaki Wróblewo'da üç gün üç gece karanlıkta tutuyor; gönüllülerin bir kısmı günde bir, bir kısmı günde üç kez psikologla görüşüyor. Çalışmanın kayıtlı bitiş tarihi 1 Kasım 2026.¹³

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.